ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਆਪਣੇ ਖਾਸ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਬਾਨੀ ਸਨ। ਸਾਰੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਉਸੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਸਨ ਜਿਸ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਬਾਨੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਹਨ। ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਚਾਈਆਂ ਉੱਤੇ ਸਮਾਂ ਆਪਣਾ ਕੋਈ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ, ਸਮਝਣ ਵਿਚ ਭੁਲੇਖਾ ਲੱਗ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਸਚਾਈ ਭਾਵੇਂ ਬਦਲਦੀ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਫੈਲਦੀ ਜ਼ਰੂਰ ਹੈ। ਫੈਲਾਓ ਨੂੰ ਬਦਲੀ ਸਮਝਣਾ ਭੁਲੇਖਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਕਥਨ ਵੀ ਹੈ—

ਸਚੁ ਪੁਰਾਣਾ ਹੋਵੈ ਨਾਹੀ ਸੀਤਾ ਕਦੇ ਨ ਪਾਟੈ ਅਤੇ ਤੀਜੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਵੀ ਕਥਨ ਹੈ— ਸਚੁ ਪੁਰਾਣਾ ਨਾ ਥੀਐ . . .॥

ਮਾਨਵਤਾਵਾਦ ਸੰਬੰਧੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਬੜੀਆਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬੁਨਿਆਦਾਂ ’ਤੇ ਕਾਇਮ ਹੈ। ਇਕ ਪੱਕਾ ਧੁਰਾ ਸਮਝੋ ਜਾਂ ਅਹਿਲ ਕੇਂਦਰ, ਜਿਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਮਾਨਵਤਾ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਘੁੰਮ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕੇਂਦਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਪੈਰ ਕਿਧਰੇ ਵੀ ਥਿੜਕਦੇ ਨਹੀਂ। ਰਸਤਾ ਉੱਕਾ ਹੀ ਪੱਧਰ ਹੈ, ਇਸ ਵਿਚ ਜ਼ਾਤਾਂ, ਮਜ਼੍ਹਬਾਂ, ਜ਼ਬਾਨਾਂ, ਇਲਾਕਿਆਂ, ਲਿਬਾਸਾਂ ਆਦਿ ਦਾ ਕੋਈ ਟੋਆ-ਟਿੱਬਾ ਨਹੀਂ। ਬਸ, ਮਾਨਵਤਾ ਹੀ ਮਾਨਵਤਾ ਹੈ। ਜੇ ਸੋਮਾ ਸ੍ਵਛ ਹੈ ਤਾਂ ਵਗਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਇਧਰੋਂ-ਉਧਰੋਂ ਉੱਡ ਕੇ ਕੋਈ ਕੱਖ-ਕਾਣ ਆਣ ਵੀ ਪਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਗੰਦਲਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਮੁਤਵਾਤਰ ਵਗ ਰਿਹਾ ਸ੍ਵਛ ਪਾਣੀ ਕੱਖਾਂ-ਕਾਨਿਆਂ ਨੂੰ ਲਾਂਭੇ ਰੱਖਣ ਲਈ ਬੜਾ ਸਮਰੱਥ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਇਕ ਸੋਮੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹਿਣ ’ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਇਕ ਨੂਰ ਦਾ ਹੀ ਸਾਰਾ ਪਸਾਰਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ— ਸਭ ਮਹਿ ਜੋਤਿ ਜੋਤਿ ਹੈ ਸੋਇ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਜੇਕਰ ਦਿਲੋਂ ਮਨੋਂ ਮੰਨ ਲਈਏ ਤਾਂ ਚੰਗੇ-ਮੰਦੇ ਦਾ ਭੇਦ ਵਿਤਕਰਾ ਹਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਉਹ ਨੂਰ ਇਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੇਂਦਰ ਮੰਨਣਾ ਪਵੇਗਾ, ਜਿੱਥੋਂ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਿਕਲ ਕੇ ਸਭ ਦੇ ਮਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਰੋਸ਼ਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਕੋਈ ਫ਼ਰਕ ਜਾਂ ਵਿਤਕਰਾ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਆਧਾਰ ਇਹੋ ਹੈ। ਇਹੋ ਚੀਜ਼ ਆਪ ਦੇ ਅਮਲੀ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਉਜਾਗਰ ਹੈ। ਕਥਨੀ ਨੂੰ ਕਰਨੀ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ— ਜਹ ਕਰਣੀ ਤਹ ਪੂਰੀ ਮਤਿ॥ ਕਰਣੀ ਬਾਝਹੁ ਘਟੇ ਘਟਿ॥ ਭਾਵ ਇਹ ਕਿ ਅਮਲ ਜਾਂ ਕਰਨੀ ਮਤਿ ਦਾਤਾ ਵੀ ਹੈ। ਕਰਨੀ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਜੋ ਲੋਕ ਵਧੇ ਹਨ, ਸੂਝ-ਬੂਝ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਪੂਰਾ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਭਣਿਤ ਨਾਨਕੁ ਬੁਝੈ ਕੋ ਬੀਚਾਰੀ॥ ਇਸੁ ਜਗ ਮਹਿ ਕਰਣੀ ਸਾਰੀ॥ ਭਾਵ ਕੋਈ ਵਿਚਾਰਵਾਨ ਹੀ ਕਰਣੀ ਨੂੰ ਸੇ੍ਸ਼ਟ ਸਮਝਦਾ ਹੈ।

ਏਕਤਾ ਬਾਰੇ ਗੱਲਾਂ ਬੜੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਆਪਸ ਵਿਚ ਭਰਾ-ਭਰਾ ਹਾਂ, ਜ਼ੁਬਾਨੀ-ਜ਼ੁਬਾਨੀ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਹ ਵੀ ਆਖ ਦੇਈਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਵੇਲੇ ਪਾਸ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਜਾਂਦਾ। ਅਮਲ ਵੇਲੇ ਪੈਰ ਉੱਖੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਾਰਨ ਕੇਵਲ ਇਕ ਇਹੋ ਹੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਪੱਕੇ ਪੈਰ ਜਮਾ ਕੇ ਨਹੀਂ ਤੁਰਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਦਲੀਲਾਂ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਗੱਲ ਬਹੁਤ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਅਮਨ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਜਾਂ ਉੱਨਤੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਚੋਟ ਵੱਜਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਅਫ਼ਸੋਸ ਦੇ ਅੱਥਰੂ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰ ਵਗਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸਾਬਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਮਨੁੱਖਤਾ ਮਨੁੱਖੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿਚ ਵੱਡੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਨਿਗੁਣੇ ਅਭਿਮਾਨਾਂ ਦੀ ਕਾਲਖ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਨੂੰ ਮੈਲਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਮੈਲੇ ਤੇ ਝਰੀਟਾਂ ਵਾਲੇ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਿੱਚੋਂ ਆਪਣੇ ਮੂੰਹ ’ਤੇ ਆਪ ਹੀ ਪਾਈਆਂ ਝਰੀਟਾਂ ਸ਼ਰਮ ਜ਼ਰੂਰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਵਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਪਰਨਾਲਾ ਓਥੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਦੱਸੇ ਕੇਂਦਰ ’ਤੇ ਖੜੋ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਬਤੌਰ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਮਨੁੱਖ ਸਮਝਣ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਵੱਲ ਵਧੀਏ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਮਾਨਵਤਾਵਾਦ ਦੇ ਭੇਦ ਦੀ ਪੱਕੀ ਸਮਝ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਤੇਰੇ ਭਾਣੇ ਸਰਬੱਤ ਦਾ ਭਲਾ “ਤੇਰੇ ਭਾਣੇ” ਬੜਾ ਭਾਵ-ਪੂਰਵਕ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। “ਸਰਬੱਤ ਦਾ ਭਲਾ” ਸ਼ਬਦ ਬੜਾ ਸੁਖਾਵਾਂ ਤੇ ਸਮਝ ਵਿਚ ਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਲ “ਤੇਰੇ ਭਾਣੇ” ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਸਿਰਫ ਵਧਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਅਮੁੱਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਨੁੱਖ ਨਾਲ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਾਜਣ ਵਾਲੇ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਮਝੀ ਗਈ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ ਠੀਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੀ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਜਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਦਿਲੋਂ-ਮਨੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਪੂਰੇ ਯਕੀਨ ਨਾਲ ਇਹ ਗੱਲ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ਪੁਰ ਆਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਆਸ਼ਾ ਇਸੇ ਸਚਾਈ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਈਸ਼ਵਰ ਪੁਰ ਅਗਾਧ ਭਰੋਸੇ ਤੇ ਭਗਤੀ ਭਾਵ ਨੇ ਹੀ ਮਨੱੁਖਤਾ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਵਿਚ ਅਮੁੱਕ ਰਸ ਭਰਿਆ ਹੈ ਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ-ਵਿਆਪੀ ਬਣਾਇਆ ਹੈ।

ਨਾ ਕੋਈ ਹਿੰਦੂ ਨਾ ਮੁਸਲਮਾਨ ਇਹ ਨਾਅਰਾ ਖਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਸੀ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਕਰਣੀ ਤੋਂ ਹੀ ਸਾਕਾਰ ਹੋਇਆ। ਹਰ ਮਜ਼੍ਹਬ ਵਾਲੇ ਨੇ, ਹਰ ਪੰਥ ਵਾਲੇ ਨੇ, ਹਰ ਫਿਰਕੇ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਇਹ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਵਿਚ ਲਿਆਂਦਾ ਕਿ ਜੇ ਨਾਨਕ ਸਾਡੇ ਵਿਚ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸਾਡੀ ਪ੍ਰਭਤਾ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਕਾਦਿਆਨੀ ਫ਼ਿਰਕੇ ਵਾਲੇ ਸੱਜਣ ਇਹ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸੀ। ਸ਼ੁਰੂ-ਸ਼ੂਰੂ ਵਿਚ ਤਾਂ ਚਰਚਾਵਾਦ ਰਾਹੀਂ ਕਾਦਿਆਨੀ ਭਾਈਆਂ ਨੇ ਇਹ ਲਹਿਰ ਹੀ ਚਲਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਕਈ ਸਿੱਖ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਚਿੜਦੇ ਸਨ, ਨਰਾਜ਼ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਇਹ ਖ਼ਿਆਲ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਕਿ ਸਤਿਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਹੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਆਪਣਾ ਸਮਝਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧੀਕ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਾਦਿਆਨੀ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਮੰਨਣਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂ-ਪਨ ਵਿਚ ਕੋਈ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਪਾਉਦਾ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਗਤ-ਗੁਰੂ ਹੋਣ ਦਾ ਸਬੂਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਜਗਤ ਲਈ ਹੈ— ਜਗਤੁ ਜਲੰਦਾ ਰਖਿ ਲੈ ਆਪਣੀ ਕਿਰਪਾ ਧਾਰਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਸੀ ਕਿ ਸਾਧਾਰਨ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਸਾਫ਼ ਸਲੇਟ ਹੈ ਜਿਸ ’ਤੇ ਉਘੜਵੇਂ ਪੂਰਨੇ ਪਾਏ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਆਗੂਆਂ ਦੇ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂਆਂ ਦੇ ਮਨ ਪ੍ਰਭਤਾ ਦੀ ਮੈਲ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਮੈਲੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਓਥੇ ਦੂਣੇ ਯਤਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਇਕ ਮੈਲ ਧੋਣੀ ਤੇ ਫਿਰ ਸਾਫ ਪੂਰਨੇ ਪਾਣੇ।

ਇਸੇ ਵਾਸਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਬਹੁਤਾ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਕਾਜ਼ੀ, ਪਾਂਧੇ, ਮੌਲਾਣੇ, ਜੋਗੀ, ਸਿੱਧ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੁਧਾਰਕ ਤੀਰਾਂ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਰਹੇ। ਸਾਧਾਰਨ ਬੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੜੀ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਨਿਵਾਜਿਆ, ਪਰ ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ ਬੜੀ ਸਖ਼ਤੀ ਤੇ ਕਰੜਾਈ ਤੋਂ ਕੰਮ ਲਿਆ। ਫੋਕੇ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਤੇ ਗਰੜ-ਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਗੁੰਝਲਾਂ ਵਿਚ ਫਸੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧੇ ਰਾਹ ’ਤੇ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਇਸ ਮਿੱਠ-ਬੋਲੇ ਤੇ ਸਾਂਝੇ ਗੁਰੂ ਨੇ ਕਈਆਂ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਬੜੀ ਕਰੜੀ ਬੋਲੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਮਨੁੱਖਤਾ ਅੰਦਰ ਹੰਕਾਰੀ ਭੇਖ ਧਾਰੀਆਂ ਲਈ— ਮੂਰਖ ਗੰਢੁ ਪਵੈ ਮੁਹਿ ਮਾਰ ਦਾ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਰਤਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ। ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਵਿਚ ਵੱਢ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਜਾਤ ਅਭਿਮਾਨੀ ਨੂੰ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਜੌ ਤੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣੁ ਬ੍ਰਹਮਣੀ ਜਾਇਆ॥ ਤਉ ਆਨ ਬਾਟ ਕਾਹੇ ਨਹੀ ਆਇਆ॥ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਦੀ ਇਸ ਭਾਵ-ਪੂਰਵਕ ਪਰ ਕਰੜੀ ਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸਾਹਿਤਕ ਚੋਟ ਨੂੰ ਜੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਬਾਣੀ ਦਾ ਰੁਤਬਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਇਸ ਆਸ਼ੇ ਸੰਬੰਧੀ ਪੰਜਵੇਂ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪਹਿਲੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਜ਼ਰੂਰ ਸਨ। ਮਾਨਵਤਾ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਪਰੇ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਆਪ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਕਿਤਨੀ ਸਖ਼ਤ ਤਾੜਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ:

ਕਾਦੀ ਕੂੜੁ ਬੋਲਿ ਮਲੁ ਖਾਇ॥ ਬ੍ਰਾਹਮਣੁ ਨਾਵੈ ਜੀਆ ਘਾਇ॥
ਜੋਗੀ ਜੁਗਤਿ ਨ ਜਾਣੈ ਅੰਧੁ॥ ਤੀਨੇ ਓਜਾੜੇ ਕਾ ਬੰਧੁ॥ (ਪੰਨਾ 662)

ਇਹ ਤਿੰਨਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ; ਜੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਚੌਥਾ ਜਾਂ ਪੰਜਵਾਂ ਵੀ ਕੋਈ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਾੜਨਾ ਕਰਨੀ ਸੀ। ਜੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਗਿਆਨੀ, ਗ੍ਰੰਥੀ ਜਾਂ ਐਸੇ ਆਗੂਆਂ ਵਾਸਤੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਸ਼ਬਦ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਨਾ ਸੀ ਤੇ ਸਹੀ ਰਸਤਾ ਵੀ ਦੱਸ ਦੇਣਾ ਸੀ— ਸੋ ਜੋਗੀ ਜੋ ਜੁਗਤਿ ਪਛਾਣੈ॥ ਗੁਰ ਪਰਸਾਦੀ ਏਕੋ ਜਾਣੈ॥ ਉਪਰੋਕਤ ਆਗੂਆਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਜਾਂ ਮਜ਼੍ਹਬੀ ਨਿਸ਼ਚਿਆਂ ’ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਚੋਟ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਂ ਦੇ ਅਮਲੀ ਜੀਵਨ ਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਢੰਗ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਤੇ ਮਜ਼੍ਹਬ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਮਨੱੁਖੀ ਵਿਤਕਰਿਆਂ ਦੇ ਘ੍ਰਿਿਣਤ ਫਰਕਾਂ ਨੂੰ ਭੰਡਿਆ ਹੈ। ਸਮਝ ਲਓ ਕਿ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਚਮਕਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਸਪਸ਼ਟ ਤੇ ਬਾ-ਅਸਰ ਤਰੀਕਾ ਵੀ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਿੱਧੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸੱਜਣ ਠੱਗ ਨੂੰ ਵੀ ਠੱਗ ਆਖ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਨਹੀਂ ਦੁਖਾਇਆ ਸਗੋਂ “ਸੱਜਣ” ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਖ਼ੁਦ ਸੋਚਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦਿੱਤਾ। ਜਗਨਨਾਥ ਦੇ ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਤੇ ਹਰੀਦਵਾਰ ਦੇ ਪਾਂਡਿਆਂ ਨੂੰ ਰੱਬ ਦਾ ਸਹੀ ਰਸਤਾ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵਿਖਾ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਜਿਸ ਰਸਤੇ ’ਤੇ ਉਹ ਚੱਲ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਸ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਖੰਡਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਜਿੱਥੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਚੋਟ ਲਗਦੀ ਵੇਖੀ, ਉੱਥੇ ਬੜੀ ਹੀ ਬੇ-ਲਿਹਾਜ਼ੀ ਤੋਂ ਕੰਮ ਲਿਆ। ਫਿਰ ਵੀ ਜਿਸ ਵੇਲੇ ਗਿਆਨ ਚਰਚਾ ਦੀ ਗੱਲ ਚਲੀ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦਲੀਲਾਂ ਨਾਲ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਾਇਆ। ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਤੇ ਉੱਚੇ ਹੋ ਕੇ ਬਹਿਣ ਵਾਲੇ ਜੋਗੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ:

ਗਲੀ ਜੋਗੁ ਨ ਹੋਈ॥
ਏਕ ਦ੍ਰਿਸਟਿ ਕਰਿ ਸਮਸਰਿ ਜਾਣੈ ਜੋਗੀ ਕਹੀਐ ਸੋਈ॥ਰਹਾਉ॥ (ਪੰਨਾ 730)

ਪਾਕ ਤੇ ਪਲੀਤ ਦਾ ਫ਼ਰਕ ਪਾਣ ਵਾਲੇ ਕਾਜ਼ੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ:

ਜੇ ਰਤੁ ਲਗੈ ਕਪੜੈ ਜਾਮਾ ਹੋਇ ਪਲੀਤੁ॥
ਜੋ ਰਤੁ ਪੀਵਹਿ ਮਾਣਸਾ ਤਿਨ ਕਿਉ ਨਿਰਮਲੁ ਚੀਤੁ॥ (ਪੰਨਾ 140)

ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਨੀਚ-ਊਚ ਦਾ ਜਾਤੀ ਵਿਤਕਰਾ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, ਬਈ ਨਾਨਕ ਤੇ ਨੀਚਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਨੀਚ ਸੱਦੇ ਜਾਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਸੰਗੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਗੀ ਹੋਣ ਦਾ ਉਹੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਕਾਰਨ ਦੱਸਿਆ ਹੈ:

ਜਿਥੈ ਨੀਚ ਸਮਾਲੀਅਨਿ ਤਿਥੈ ਨਦਰਿ ਤੇਰੀ ਬਖਸੀਸ॥ (ਪੰਨਾ 15)

ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਤਾਂ ਭਗਤੀ-ਭਾਵ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਮਾਨਵਤਾਵਾਦ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਮਸ਼ਹੂਰ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਸ਼ਾਇਰ ਡਾ. ਇਕਬਾਲ ਦੀ ਕਥਨੀ ਨੂੰ ਵਾਕਿਆਤ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ: “ਆਹ, ਸ਼ੂਦਰ ਕੇ ਲੀਏ ਹਿੰਦੋਸਤਾਂ ਗ਼ਮਖ਼ਾਨਾ ਹੈ। ਦਰਦੇ ਇਨਸਾਨੀ ਸੇ ਇਸ ਬਸਤੀ ਕਾ ਦਿਲ ਬੇਗਾਨਾ ਹੈ।” ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਵਾਂਗ ਹੀ ਇਕਬਾਲ ਦਾ ਵੀ ਖ਼ਿਆਲ ਹੈ ਕਿ ਮਨੱੁਖੀ ਦਰਦ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਮਨ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਆਏ। ਮੇਰੇ ਇਸ ਲੇਖ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਇਕਬਾਲ ਨੇ ਇਹ ਆਖ ਕੇ ਮੰਨਿਆ ਹੈ:—

ਫਿਰ ਉੱਠੀ ਆਖਰ ਸਦਾ ਤੋਹੀਦ ਕੀ ਪੰਜਾਬ ਸੇ।
ਹਿੰਦ ਕੋ ਇਕ ਮਰਦ-ਏ-ਕਾਮਿਲ ਨੇ ਜਗਾਇਆ ਖਾਬ ਸੇ।

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇ ਮਾਨਵਤਾਵਾਦ ਨੂੰ ਇਕਬਾਲ ਨੇ ਵੀ ‘ਤੋਹੀਦ’ ਦੇ ਉਸੇ ਕੇਂਦਰ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਹੈ ਜੋ ਮੇਰੇ ਲੇਖ ਦਾ ਤੱਤ ਹੈ।

ਅੱਜ ਪੰਜ ਸੌ ਸਾਲ ਗਏ ਹਨ, ਸਾਇੰਸ ਨੇ ਕਈ ਨਵੀਆਂ ਕਾਢਾਂ ਕੱਢੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਨਵੀਆਂ ਕਾਢਾਂ ਸਚਾਈ ਦਾ ਫੈਲਾਓ ਹੈ। ਹਿਸਾਬ ਦੇ ਕਈ ਨਵੇਂ ਤਰੀਕੇ ਨਿਕਲੇ ਹਨ। ਪਰ ਦੋ ਤੇ ਦੋ ਚਾਰ ਹੀ ਰਹੇ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਮਾਨਵਤਾਵਾਦ ਦੀ ਨੀਂਹ ਜਿਸ ਬੁਨਿਆਦ ’ਤੇ ਰੱਖੀ ਹੈ ਉਹ ਪੱਕੀ ਹੈ, ਸਮਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁਰਾਣੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ। ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਤੇ ਖਾਸ ਕਰ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਪੱਕੀਆਂ ਬੁਨਿਆਦਾਂ ’ਤੇ ਕਾਇਮ ਮਾਨਵਤਾਵਾਦ ਦੀ ਅੱਜ ਵੀ ਉਤਨੀ ਹੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਜਿਤਨੀ ਪੰਜ ਸੌ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸੀ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚੋਂ ਧੰਨਵਾਦ ਸਹਿਤ (1969)