ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵਿਸ਼ਾ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਬਾਣੀ ਸਮੁੱਚੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਭਲੇ ਲਈ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਸਮਝਣ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਨ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਬਾਣੀ ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਭਾਰਤ ਦੀ ਬਹੁਮੁੱਲੀ ਸਮਾਜਿਕ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ, ਰਾਜਨੀਤਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਪੱਖਾਂ ਉੱਪਰ ਵੀ ਭਰਪੂਰ ਰੋਸ਼ਨੀ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪੱਖ ’ਤੇ ਵਿਚਾਰ, ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਅਜੇ ਘੱਟ ਹੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਪਰ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੱਧ ਤੋਂ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਪਾਸੇ ਖਾਸਾ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਆਪ ਹੀ ਇਸ ਪਾਸੇ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਸਗੋਂ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਹੋਰਨਾਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ-ਸਰੋਤ ਬਣੇ ਹਨ। ਡਾ. ਜਗਬੀਰ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, “ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਜੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਨੈਤਿਕ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਗਵਾਈ ਦਾ ਸਦੀਵੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ-ਸਰੋਤ ਬਣੀ ਹੈ ਤਾਂ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇਹ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਪ੍ਰਵਚਨਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਵੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਇਹ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਪ੍ਰਵਚਨ ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ- ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਯਥਾਰਥ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ ਰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੂਲ ਮਾਨਵੀ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪੁਨਰ-ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਵੱਲ ਰੁਚਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।1

ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਰਾਜਿਆਂ ਤੇ ਅਮੀਰ ਵਰਗ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਤਾਂ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਪਲੱਭਦ ਵੀ ਹੈ, ਪਰ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਬਾਰੇ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਚੌਥੇ ਵਰਗ ਦੇ ਲੋਕ, ਨੀਵੇਂ, ਨਿਤਾਣੇ ਤੇ ਦੱਬੇ-ਕੁਚਲੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਮਾਜਿਕ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ, ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੁੱਖ-ਦਰਦ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੱਬੇ-ਕੁਚਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਕਾਂ ਲਈ ਸੁਚੇਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਵੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸੰਕਲਨ ਕਰਤਾ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਅਖੌਤੀ ਦਲਿਤ ਕਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੱਬੇ-ਕੁਚਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਖੌਤੀ ਦਲਿਤ ਕਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸੰਤਾਂ-ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਦਰਜ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ-ਯੋਗ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ-ਦਰਦ ਸੁਣ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਅੰਕਿਤ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਰਬ-ਦੇਸ਼ ਤੇ ਸਰਬਕਾਲੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਬਾਣੀ ਲਿਖ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਅਖੌਤੀ ਦਲਿਤਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਲਈ ਸੁਚੇਤ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਇਕ ਐਸੇ ਆਦਰਸ਼ਕ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਕਾਲਾ ਤੇ ਕੋਈ ਗੋਰਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਤੇ ਕੋਈ ਛੋਟਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਕੋਈ ਗਰੀਬ ਤੇ ਕੋਈ ਅਮੀਰ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਜਿਸ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀ ਤੇ ਮਰਦ ਦੇ ਵਿਤਕਰੇ ਨਾ ਹੋਣ, ਕੋਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੇ ਕੋਈ ਸ਼ੂਦਰ ਜਾਂ ਅਛੂਤ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਆਦਰਸ਼ਕ ਸਮਾਜ ਦਾ ਵਿਅਕਤੀ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਤਕਰਿਆਂ ਤੇ ਨਾ-ਬਰਾਬਰੀ ਤੋਂ ਨਿਰਲੇਪ ਹੋ ਕੇ ਵਿਚਰ ਸਕੇ। ਦੂਸਰੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਇਹ ਕਹੀਏ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨਿਰੋਲ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਹੀ ਪੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਸਗੋਂ ਸਮਾਜਿਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਤੇ ਯਥਾਰਥ ਨਾਲ ਡੂੰਘਾ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਗ਼ਲਤ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਭਾਵੇਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਰਚਨਾ ਮੱਧਕਾਲ ਵਿਚ ਹੋਈ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਅਨੇਕਾਂ ਐਸੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਸਮਾਧਾਨ ਹੈ ਜੋ ਅਜੋਕੇ ਸਮਾਜ ਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿਚ ਅਤਿਅੰਤ ਸਾਰਥਕ ਹੋ ਨਿਬੜਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੇਰੇ ਇਸ ਲੇਖ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਕੁਝ ਐਸੀ ਹੀ ਸਮਾਜਿਕ ਸਮੱਸਿਆ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ‘ਦਲਿਤ-ਚੇਤਨਾ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਬੇਸ਼ਕ ਅਖੌਤੀ ਦਲਿਤ ਸਮੱਸਿਆ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਾਂ ਤੇ ਸਮਾਜਾਂ ਵਿਚ ਹੈ ਪਰ ਮੇਰੀ ਚਰਚਾ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਸੀਮਤ ਰਹੇਗੀ। ਅਖੌਤੀ ਦਲਿਤ ਪਛਾਣ ਦਾ ਮਸਲਾ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਰਚਨਾ ਵਿਚ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਮਸਲਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਕੁਝ ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਚਿੰਤਕ ਜਿਹੜੇ ਆਰਥਿਕ ਮੁਕਤੀ ਵਿਚ ਹੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦ੍ਰਿੜ ਕਰਦੇ ਹਨ ਉਹ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵੰਚਿਤ ਵਿਹੂਣੇ ਅਤੇ ਦਰੜੇ ਹੋਏ ਵਰਗ ਨੂੰ ‘ਦਲਿਤ ਪਛਾਣ’ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਬੇਸ਼ਕ ਉਹ ਜ਼ਾਤੀ ਵਰਤਾਰੇ ਨੂੰ ਅੱਖੋਂ ਉਹਲੇ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਪਰ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਅਹਿਮੀਅਤ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ। ਇਹ ਚਿੰਤਨ ਇਕ ਅਜਿਹੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਰਥਿਕ ਵਿਤਕਰਿਆਂ ਦਾ ਅੰਤ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚੋਂ ਸਮਾਜਿਕ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਖਰੇਵੇਂ, ਵਿਤਕਰੇ, ਅਨਿਆਇ ਅਤੇ ਭਿੰਨ-ਭੇਦ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਕੇ ਬਰਾਬਰੀ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ। ਇੱਥੇ ਇਰਫਾਨ ਹਬੀਬ ਦਾ ਇਹ ਕਥਨ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕ ਹੈ ਕਿ, “ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ ਇਕ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀਕਰਨ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਇਸ ਵਿਵਸਥਾ ਵਿਚ ਉਤਪੀੜਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਦਾ ਸਮਰਥਕ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਤਕ ਭੂਮੀਹੀਣ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਅਤੇ ਭੂ-ਸਵਾਮੀ ਵਰਗਾਂ ਦੇ ਹਿੱਤਾਂ ਦਾ ਟਕਰਾਅ ਜਾਰੀ ਰਹੇਗਾ ਉਦੋਂ ਤਕ ਸਾਰੇ ਵਰਗ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਖੌਤੀ ਅਛੂਤਾਂ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ ਜੁਟੇ ਰਹਿਣਗੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਸਹੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀਆਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਜਾਤ- ਪ੍ਰਥਾ ਹੁਣ ਵੀ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਸ਼ਾਇਦ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਿਰਣਾਇਕ ਤੱਤ ਹੈ”2

ਇਟਲੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਚਿੰਤਕ ਐਨਤੋਨੀਓ ਗ੍ਰਾਮਸ਼ੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ‘ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਸਰਦਾਰੀ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਰਾਹੀਂ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਮਰਾਜਵਾਦ ਦੇ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਦੌਰ ਵਿਚ ਸ਼ਾਸਕ ਦੀ ਰਾਜਸੱਤਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਧਾਰ ਪਦਾਰਥਕ ਸਾਧਨਾਂ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੇਵਲ ਮਲਕੀਅਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਬਲਕਿ ਸਮਾਜਿਕ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹਾਕਮ ਜਮਾਤਾਂ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਸਰਦਾਰੀ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਇਸ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ-ਸਰਦਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਹਾਕਮ ਜਮਾਤਾਂ ਆਪਣੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਵਿਚ ਡੂੰਘੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਤਾਰ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪੈਦਾਵਾਰ ਦੀ ਬਜਾਇ ਸਦੀਵੀਂ ਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਦਲਿਤ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਵੀ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਇਸੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਵੇਖਿਆ ਤੇ ਵਿਚਾਰਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।3 ਵਿਕੋਲਿਤਰੇ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਕੇਵਲ ਆਰਥਿਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਸਮਾਜਿਕ, ਧਾਰਮਿਕ, ਸਿਆਸੀ ਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਦੱਬੇ-ਕੁਚਲੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਨਵੀਨ-ਚੇਤਨਾ ਜਾਂ ਦਲਿਤ-ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਸਿਰਫ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਹੀ ਵਰਤਾਰਾ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਜਦੋਂ ਤੋਂ ਇਹ ਸਮਾਜ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਇਆ ਉਸੀ ਵਕਤ ਤੋਂ ਦਲਿਤ-ਚੇਤਨਾ ਵੀ ਹਨ੍ਹੇਰੇ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੀ ਕਿਰਨ ਵਿਖਾਰਦੀ ਨਜ਼ਰੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਅਗਰ ਅਸੀਂ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ, ਮਿਥਿਹਾਸ ਜਾਂ ਪੌਰਾਣਿਕ ਸਾਹਿਤ ਵੱਲ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰੀਏ ਤਾਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਰੀਆ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦਾਸੂ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਾਦ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।4 ਰਿਗਵੇਦ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾਸਾਂ ਨੂੰ ਫੀਨੇ ਤੇ ਕਾਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।5 ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਅਖੌਤੀ ਦਲਿਤ ਵਰਗ ਦੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ‘ਚੰਡਾਲ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।6 ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੇ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਵਿਚ ਜਿੱਥੇ ਅਖੌਤੀ ਦਲਿਤਾਂ ’ਤੇ ਅਨਿਆਂ ਦੇ ਕਈ ਪ੍ਰਸੰਗ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਕਈ ਵਾਰੀ ਅਖੌਤੀ ਦਲਿਤ ਨਾਇਕਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨ, ਤਪੱਸਿਆ ਤੇ ਆਭਾ ਸਾਹਮਣੇ ਕਥਿਤ ਗਿਆਨਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਝੁਕਣਾ ਵੀ ਪਿਆ। ਕਵਸ਼ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਇਕ ਦਾਸੀ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਇਕ ਰਿਸ਼ੀ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਵਿੱਦਿਆ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਰਿਗਵੇਦ ਵਿਚ ਦਸਮੇ ਮੰਡਲ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਰਿਚਾਵਾਂ ਦਾ ਰਚੈਤਾ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ । ਜਦੋਂ ਸਰਸਵਤੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਹੋਈ ਗੋਸ਼ਟੀ ਵਿਚ ਕਵਸ਼ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਭਾਰੂ ਹੁੰਦਾ ਵੇਖਿਆ ਤਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦਾਸੀ ਪੁੱਤਰ ਕਹਿ ਕੇ ਅਪਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ।7 ਇਹ ਦਲਿਤ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੀ ਇਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਚੰਗਿਆਰੀ ਸੀ ਜੋ ਆਉਂਦੀ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤਕ ਭਾਂਬੜ ਬਣ ਗਈ। ਮਹਾਂਕਾਵਿ ‘ਰਾਮਾਇਣ’ (ਲੱਗਭਗ 500-600 ਬੀ. ਸੀ.) ਵਿਚ ਜਿੱਥੇ ਅਖੌਤੀ ਦਲਿਤ ਮਨੁੱਖ ਨਾਲ ਅਨਿਆਂ ਦੇ ਕਈ ਪ੍ਰਸੰਗ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਉਸ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਤੇ ਸਮਰਪਣ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨਤਮਸਤਕ ਹੋਣ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।

ਰਾਮਚੰਦਰ ਜੀ ਸ਼ੰਬੁਕ ਨਾਮਕ ਸ਼ੂਦਰ ਦਾ ਬਧ ਇਸ ਲਈ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰ ਕੇ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੀਵਨ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਅਖੌਤੀ ਦਲਿਤ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਨਹੀਂ।

ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਵਿਚ ਨਿਸ਼ਾਦ (ਦਲਿਤ) ਜਾਤੀ ਦੇ ਲੜਕੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਦੇ ਅੰਗੂਠੇ ਦੀ ਬਲੀ ਇਸ ਲਈ ਦੇਣੀ ਪਈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਧਨੁਸ਼ ਵਿੱਦਿਆ ਵਿਚ ਅਰਜਨ ਜੋ ਕਿ ਖੱਤਰੀ ਸੀ, ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।8 ਦਰੋਣਾਚਾਰਿਆ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਬੇ-ਇਨਸਾਫ਼ੀ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਏਕਲੱਵਯ ਦਾ ਦਲਿਤ ਨਾਇਕਤਵ, ਅਰਜਨ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਦੇਖੋ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਕਰਣ ਦਾ ਦਾਸੀ ਪੁੱਤਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਬੇਦ ਵਿਆਸ ਰਿਸ਼ੀ ਵੀ ਸ਼ੂਦਰ ਹੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਵਿੱਦਿਆ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਨੇ ਇਸ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਤੋਂ ਬਚਾ ਲਿਆ। ਪੂਰਵ ਮੋਰਿਆ ਕਾਲ (600 ਤੋਂ 300 ਬੀ. ਸੀ.) ਤਕ ਵਰਨ ਆਧਾਰਿਤ ਸਮਾਜ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਆਰਥਿਕ, ਰਾਜਨੀਤਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸੀਮਾਵਾਂ ਉੱਪਰ ਠੋਸ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ।9 ਇਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਾਰਨ ਮਨੂੰ ਸਿਿਮ੍ਰਤੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਵਰਣ ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪੀਡਿਆਂ ਤੇ ਰੂੜ ਕਰਨ ਵਿਚ ਵੱਡੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਮਨੂੰ ਸਿਮ੍ਰਤੀ ਨੇ ਦਲਿਤ ਵਰਗ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਹੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਨੁੱਖੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਹੀ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਮਨੂੰ ਨੇ ਤਾਂ ਦਲਿਤਾਂ ਨੂੰ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਪੰਜਵੀਂ ਥਾਂ ਦੇਣ ਤੋਂ ਵੀ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਚੰਡਾਲ’ ਦੇ ਘਰ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਰਤਨ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਰਾਬਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਕੇਵਲ ਕੁੱਤੇ ਦੇ ਗਧੇ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਮੁਰਦਿਆਂ ਦੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਲੋਹੇ ਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਰਤਨ ਟੁੱਟੇ- ਫੁੱਟੇ, ਉਹ ਲਗਾਤਾਰ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਭ੍ਰਮਣਸ਼ੀਲ ਰਹਿਣ।10 ਹੋਰ ਦੇਖੋ! ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਅਗਰ ਕਦੀ ਦੱਬਿਆ ਧਨ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੂਦਰ ਕੇਵਲ ਸ਼ੂਦਰ ਇਸਤਰੀ ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਵਾਹਿਕ ਸੰਬੰਧ ਬਣਾ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕਿਸੇ ਵੀ ਜ਼ਾਤੀ ਦੀ ਇਸਤਰੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ।11 ਜੇ ਕੋਈ ਸ਼ੂਦਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਧਰਮ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਦੀ ਗੁਸਤਾਖ਼ੀ ਕਰੇ ਤਾਂ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਮੂੰਹ ਅਤੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿਚ ਉਬਲਦਾ ਹੋਇਆ ਤੇਲ ਪਾ ਦੇਵੇ। ਜੇ ਕੋਈ ਸ਼ੂਦਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਹੱਥ ਉਠਾਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਹੱਥ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਜੇ ਕੋਈ ਸ਼ੂਦਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਲੱਤ ਮਾਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਲੱਤ ਕੱਟ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ।12
ਮਹਾਤਮਾ ਬੁੱਧ ਦਾ ਜਨਮ ਪੰਜਵੀਂ-ਛੇਵੀਂ ਸਦੀ ਬੀ. ਸੀ. ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦਾ ਸੰਸਥੀਕਰਣ ਤੇ ਵਿਕਾਸ ਅੱਠਵੀਂ-ਨੌਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਤਕ ਹੋਇਆ ਤੇ ਅੰਤ ਦਸਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਵਿਚ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਜੋ ਥੋੜਾ ਬਹੁਤ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ‘ਦਰ’ ਅਖੌਤੀ ਦਲਿਤਾਂ ਲਈ ਖੁਲ੍ਹਿਆ ਸੀ, ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦੇ ਖਾਤਮੇ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੀ ਪੁਨਰ-ਸਥਾਪਤੀ ਨਾਲ ਮੁੜ ਬੰਦ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅਖੌਤੀ ਦਲਿਤ ਵਰਨ ਵਿਵਸਥਾ ਹੋਰ ਪੀਡੀ ਹੋ ਗਈ। ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਭਿਖਸ਼ੂ ਤੇ ਭਿਖੂਣੀਆਂ ਨਿਮਨ ਵਰਗ ਦੇ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦੀ ਵਰਨ ਵੰਡ ਦੀ ਜਕੜ ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਢਿੱਲੇ ਹੋ ਰਹੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਤੇ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵੀ ਇੰਗਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।13

ਉੱਪਰ ਅਸੀਂ ਦੇਖ ਚੁੱਕੇ ਹਾਂ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਖੌਤੀ ਦਲਿਤਾਂ ਦਾ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਉੱਚੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੀਵੇਂ, ਨਿਤਾਣੇ ਅਤੇ ਦੱਬੇ-ਕੁਚਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪੱਖ ਪੂਰਦੇ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਵਿਰੁੱਧ ਅਵਾਜ਼ ਉਠਾਉਂਦੇ ਹਨ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਵਰਨ ਵਿਵਸਥਾ ਵਿਚ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਤਕਰੇ, ਆਰਥਿਕ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਨ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਸਨ। ਅਖੌਤੀ ਦਲਿਤਾਂ ਦੀ ਮੰਦਹਾਲੀ ਤੇ ਚਰਚਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਗੰਭੀਰ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਅਖੌਤੀ ਦਲਿਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਕਾਂ ਲਈ ਸੁਚੇਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਸਗੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਖ਼ੁਦ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬਰਾਬਰ ਕਰਨ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਲਿਖਵਾ ਕੇ ਪੂਰਨ ਸਤਿਕਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਭਗਤ ਸੈਣ ਜੀ, ਭਗਤ ਸਧਨਾ ਜੀ, ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਭਗਤ ਧੰਨਾ ਜੀ ਨੂੰ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਇਕੱਠਾ ਸਥਾਨ ਦੇ ਕੇ ਬਰਾਬਰੀ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਆਪ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਲਿਤਾਂ ਨੂੰ ਦੇ ਕੇ ਆਦਰਯੋਗ ਬਣਾ ਏਕੁ ਪਿਤਾ ਏਕਸ ਕੇ ਹਮ ਬਾਰਿਕ ਤੂ ਮੇਰਾ ਗੁਰ ਹਾਈ ਨੂੰ ਅਮਲੀ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ।14

ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਬੰਦੇ ਹਨ, ਇਕ ਪਿਤਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਔਲਾਦ, ਇੱਕੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਤਖਲੀਕ, ਇੱਕੋ ਰੱਬ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ। ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਇਹ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਫੁਰਮਾਨ :

ਅਵਲਿ ਅਲਹ ਨੂਰੁ ਉਪਾਇਆ ਕੁਦਰਤਿ ਕੇ ਸਭ ਬੰਦੇ ॥
ਏਕ ਨੂਰ ਤੇ ਸਭੁ ਜਗੁ ਉਪਜਿਆ ਕਉਨ ਭਲੇ ਕੋ ਮੰਦੇ ॥15

ਪਾਰਗਰਾਮੀ ਹਸਤੀ (ਬ੍ਰਹਮ) ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਬਰਾਬਰੀ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਰਣਨ ਵਿਵਸਥਾ ਜਾਂ ਜਾਤੀ-ਪ੍ਰਥਾ ਦੀ ਮਿਥ ਨੂੰ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਧਰਾਤਲ ’ਤੇ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਜਿਵੇਂ ਉੱਪਰ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਅਖੌਤੀ ਦਲਿਤ ਪਛਾਣ ਦਾ ਮਸਲਾ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਰਚਨਾ ਵਿਚ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਮਸਲਾ ਹੈ, ਪਰ ਕੁਝ ਚਿੰਤਕ, ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵੰਚਿਤ, ਵਿਹੂਣੇ ਦਰੜੇ ਵਰਗ ਨੂੰ ਅਖੌਤੀ ਦਲਿਤ ਪਛਾਣ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਦੋਨ੍ਹਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਖੌਤੀ ਦਲਿਤਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਪਰ ਹਰ ਪੀੜਤ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਕਾਂ ਲਈ ਸੁਚੇਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਸਗੋਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨੀਚਾਂ ਦਾ ਸੰਗੀ ਸਾਥੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ :

ਨੀਚਾ ਅੰਦਰਿ ਨੀਚ ਜਾਤਿ ਨੀਚੀ ਹੂ ਅਤਿ ਨੀਚੁ ॥
ਨਾਨਕੁ ਤਿਨ ਕੈ ਸੰਗਿ ਸਾਥਿ ਵਡਿਆ ਸਿਉ ਕਿਆ ਰੀਸ ॥16

ਤਾਂ ਉਹ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵੰਚਿਤ, ਵਿਹੂਣੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੀੜਤ ਤੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਸਤਾਏ ਤੇ ਦੁਰਕਾਰੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹੀ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਜੀ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰ ਉਸ ਦੇ ਸੰਗੀ ਸਾਥੀ ਬਣਦੇ ਹਨ ਤੇ ਮਲਿਕ ਭਾਗੋ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ :

ਜਿਥੈ ਨੀਚ ਸਮਾਲੀਅਨਿ ਤਿਥੈ ਨਦਰਿ ਤੇਰੀ ਬਖਸੀਸ ॥17

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜਿਹੜੇ ਆਦਰਸ਼ਕ ਸਮਾਜ ਜਾਂ ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਵਾਲੇ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਨਹੀਂ। ਜਿਸ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਪਰਾਇਆ ਹੱਕ ਜਾਂ ਸ਼ੁਰਪਲੁਸ ਵੳਲੁੲ ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਮੁਸਲਮਾਨ ਇਵੇਂ ਹੈ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਸੂਰ ਦਾ ਮਾਸ ਖਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ ਤੇ ਹਿੰਦੂ ਗਊ ਦਾ :

ਹਕੁ ਪਰਾਇਆ ਨਾਨਕਾ ਉਸੁ ਸੂਅਰ ਉਸੁ ਗਾਇ ॥18

ਅਤੇ

ਜੇ ਰਤੁ ਲਗੈ ਕਪੜੈ ਜਾਮਾ ਹੋਇ ਪਲੀਤ ॥
ਜੋ ਰਤੁ ਪੀਵਹਿ ਮਾਣਸਾ ਤਿਨ ਕਿਉ ਨਿਰਮਲੁ ਚੀਤੁ ॥19

ਦੀਆਂ ਗੂੰਜਾਂ ਸੁਣਾਈ ਦੇਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਵਿਦਿਤ ਸਮਾਜਿਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ, ਕਿਰਤ ਕਰਨੀ, ਵੰਡ ਛਕਣਾ ਤੇ ਨਾਮ ਜਪਣਾ ਕਿਸੀ ਇਕ ਦੇਸ਼, ਇਕ ਕੌਮ, ਇਕ ਵਰਗ, ਇਕ ਜ਼ਾਤ, ਇਕ ਨਸਲ, ਇਕ ਰੰਗ, ਇਕ ਲਿੰਗ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਰਬ-ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ ਇਹ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ। ਕਿਰਤ ਕਰਨੀ ਨਿੱਜੀ ਪੁਰਸ਼ਾਰਥ, ਵੰਡ ਕੇ ਛਕਣਾ, ਸਮਾਜ ਦੇ ਭਲੇ ਤੇ ਲੋਕ ਸੇਵਾ ਲਈ ਅਤੇ ਨਾਮ ਜਪਣਾ ਆਤਮਿਕ ਉੱਨਤੀ ਲਈ ਹੈ। ਇਸ ਆਦਰਸ਼ਕ ਸਾਂਝੇ ਸਮਾਜ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਜਾਂ ਜਨਮ-ਮੂਲਕ ਵੰਡ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਇਕ ਜੋਤ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਹਨ। ਜੋਤ ਸਤ ਹੈ ਤੇ ਜਾਤ ਝੂਠ, ਇਸ ਜੋਤ ਨੂੰ ਪਹਿਚਾਨਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਜਾਤ ਅੱਗੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜਾਣੀ :

ਜਾਣਹੁ ਜੋਤਿ ਨ ਪੂਛਹੁ ਜਾਤੀ ਆਗੈ ਜਾਤਿ ਨ ਹੇ ॥20

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਵੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ:

ਆਗੈ ਜਾਤਿ ਰੂਪੁ ਨ ਜਾਇ ॥ ਤੇਹਾ ਹੋਵੈ ਜੇਹੇ ਕਰਮ ਕਮਾਇ ॥21

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਇਹ ਜਾਤ ਵਰਨ ਦੇ ਸਹਿਸੇ ਨੂੰ ਚੁਕਾਣ ਲਈ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਿਚਾਰ ਦੱਸੀ ਹੈ :

ਜਾਤਿ ਬਰਨ ਕੁਲ ਸਹਸਾ ਚੂਕਾ ਗੁਰਮਤਿ ਸਬਦਿ ਬੀਚਾਰੀ ॥22

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ਕ ਮਨੁੱਖ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਦਰਸ਼ਕ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ, ਜੋ ਜਾਤ ਤੇ ਵਰਨ ਦੇ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਤੋਂ ਨਿਰਲੇਪ ਹਨ। ਵੱਡੀ ਜਾਤ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਤੇ ਛੋਟੀ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਦਾ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਘੱਟ ਹੀ ਹਨ:

ਐਸੇ ਜਨ ਵਿਰਲੇ ਜਗ ਅੰਦਰਿ ਪਰਖਿ ਖਜਾਨੈ ਪਾਇਆ ॥
ਜਾਤਿ ਵਰਨ ਤੇ ਭਏ ਅਤੀਤਾ ਮਮਤਾ ਲੋਭੁ ਚੁਕਾਇਆ ॥23

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਚਹੁੰ ਵਰਨਾਂ ਦੀ ਪਾਰੰਪਰਿਕ ਸਮਾਜਿਕ ਦਰਜੇਬੰਦੀ ਨੂੰ ਨਕਾਰਦੇ ਹੋਏ ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਵਿਚ ਇਕ ਜੋਤ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵ ਕਰਨ ਉੱਤੇ ਬਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਹਨ :

ਸਭਿ ਮਹਿ ਜੋਤਿ ਜੋਤਿ ਹੈ ਸੋਇ ॥
ਤਿਸ ਕੈ ਚਾਨਣਿ ਸਭ ਮਹਿ ਚਾਨਣੁ ਹੋਇ ॥24

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚੋਂ ਐਸੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਿਵੇਕ ਦੀਆਂ ਮਿਸਾਲਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਜਾਤੀ ਪ੍ਰਥਾ ਦੇ ਦਮਨਕਾਰੀ ਤੰਤਰ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਉਪਰਾਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਿਧਰੇ ਰੁਹਾਨੀ ਵਿਵੇਕ ਰਾਹੀਂ, ਕਿਧਰੇ ਵਿਅੰਗ ਰਾਹੀਂ ਅਤੇ ਕਿਧਰੇ ਕਟਾਖਸ਼ ਰਾਹੀਂ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ :

ਗਰਭ ਵਾਸ ਮਹਿ ਕੁਲੁ ਨਹੀ ਜਾਤੀ॥
ਬ੍ਰਹਮ ਬਿੰਦੁ ਤੇ ਸਭ ਉਤਪਾਤੀ॥1॥
ਕਹੁ ਰੇ ਪੰਡਿਤ ਬਾਮਨ ਕਬ ਕੇ ਹੋਏ॥
ਬਾਮਨ ਕਹਿ ਕਹਿ ਜਨਮੁ ਮਤ ਖੋਏ॥ਰਹਾਉ॥
ਜੌ ਤੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣੁ ਬ੍ਰਹਮਣੀ ਜਾਇਆ॥2॥
ਤਉ ਆਨ ਬਾਟ ਕਾਹੇ ਨਹੀ ਆਇਆ॥
ਤੁਮ ਕਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹਮ ਕਤ ਸੂਦ॥
ਹਮ ਕਤ ਲੋਹੂ ਤੁਮ ਕਤ ਦੂਧ॥25

ਦਲਿਤ ਲੇਖਨ ਸੰਘ ਸੰਮੇਲਨ ਦਾ ਇਹ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਕ ਦਲਿਤ ਸਾਹਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਕ ਲਲਿਤ।26 ਦਲਿਤ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਅਖੌਤੀ ਦਲਿਤ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਜਾਂ ਦਲਿਤ ਜਾਤੀਆਂ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਲਲਿਤ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਅਦਲਿਤ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਜਾਂ ਅਦਲਿਤ ਜਾਤੀਆਂ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਦੋਨਾਂ ਵਰਗਾਂ ਜਾਂ ਵਰਨਾਂ ਦੇ ਸੰਤਾਂ-ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੇ ਵਿਅਕਤੀ ਇਕ ਹੀ ਰੱਬ ਦੇ ਬੰਦੇ ਹਨ ਕੋਈ ਦਲਿਤ ਨਹੀਂ ਤੇ ਕੋਈ ਲਲਿਤ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਮੁੱਚੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਦਲਿਤ-ਚੇਤਨਾ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ27 ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਸੰਤਾਂ, ਭਗਤਾਂ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਜ਼ਾਤੀ ਪ੍ਰਥਾ ਹੱਥੋਂ ਪੀੜਤ ਵਰਗਾਂ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿਚ ਅਵਾਜ਼ ਬੁਲੰਦ ਕੀਤੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧ ਰਚਨਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ, ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ, ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਵਰਗੇ ਅਜਿਹੇ ਬਾਣੀਕਾਰ ਵੀ ਹਨ ਜੋ ਖੁਦ ਅਖੌਤੀ ਦਲਿਤ ਜਾਤੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਅਖੌਤੀ ਦਲਿਤ ਸਥਿਤੀ ਬਾਰੇ ਨਾ ਸਿਰਫ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੇਤੰਨ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੀ ਨੀਵੀਂ ਜਾਤ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦੀ ਨਮੋਸ਼ੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ : ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਫਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ :

ਜਾਤੀ ਓਛਾ ਪਾਤੀ ਓਛਾ ਓਛਾ ਜਨਮੁ ਹਮਾਰਾ ॥
ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਕੀ ਸੇਵ ਨ ਕੀਨੀ ਕਹਿ ਰਵਿਦਾਸ ਚਮਾਰਾ ॥28

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਆਪਣੀ ਅਖੌਤੀ ਦਲਿਤ ਸਥਿਤੀ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਬੜੇ ਕਰੁਣਾਮਈ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਦਿਲ ਨੂੰ ਛੂਹ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਹੈ :

ਹਸਤ ਖੇਲਤ ਤੇਰੇ ਦੇਹੁਰੇ ਆਇਆ ॥
ਭਗਤਿ ਕਰਤ ਨਾਮਾ ਪਕਰਿ ਉਠਾਇਆ ॥
ਹੀਨੜੀ ਜਾਤਿ ਮੇਰੀ ਜਾਦਿਮ ਰਾਇਆ ॥
ਛੀਪੇ ਕੇ ਜਨਮਿ ਕਾਹੇ ਕਉ ਆਇਆ ॥29

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਪੂਰੀ ਹਮਦਰਦੀ ਹੱਕ, ਸੱਚ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਦੀ ਖਾਤਰ ਅਖੌਤੀ ਦਲਿਤ ਦਾ ਹੀ ਪੱਖ ਪੂਰਦੇ ਦਿਖਾਈ ਦੇਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੂੰ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਵਰਨ ਵਜੋਂ ਵਿਚਾਰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਇਹ ਗੱਲ ਸਾਫ ਉਜਾਗਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਈ ਪ੍ਰਤਿਬੱਧਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਖੌਤੀ ਨੀਚਾਂ, ਦੱਬੇ- ਕੁਚਲੇ, ਨੀਵੇਂ-ਨਿਤਾਣੇ ਵਰਗਾਂ ਨਾਲ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਰਤਮਾਨ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਦਲਿਤ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨੀਚ ਆਖੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵਰਗ, ਜਨ-ਸਾਧਾਰਨ ਮਾਨਵਤਾ ਦਾ ਉਹ ਅੰਗ ਹੈ ਜੋ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਸੱਤਾਧਾਰੀ ਕੁਲੀਨ ਵਰਗ ਜਾਂ ਅਖੌਤੀ ਸਵਰਨ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਦਮਨ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਡਾ. ਜਗਬੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਜਿਸ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਨਵ-ਜਾਗ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਸੰਗਠਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਰਾਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਉਸ ਦੇ ਮੂਲ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਦਲਿਤ-ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਮਾਨਵ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਹਾਸਲ ਹੈ। ਸੰਤਾਂ-ਭਗਤਾਂ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦਾ ਪ੍ਰਵਚਨ ਇਸੇ ਲਈ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਧਰਾਤਲ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦਾ ਸਰਚਸ਼ਮਾ ਬਣ ਕੇ ਉਭਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਕ ਪਾਸੇ ਮੁਗ਼ਲ-ਸਾਮੰਤਵਾਦ ਦੀ ਕੱਟੜ ਮਜ੍ਹਬੀ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਹਕੂਮਤੀ ਤਸ਼ੱਦਦ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਨੈਤਿਕ ਮਨੋਬਲ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ ਇਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਵਾਦੀ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਅਤੇ ਜ਼ਾਤੀ ਪ੍ਰਥਾ ਦੇ ਮਾਨਵ-ਦੋਖੀ ਕਿਰਦਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਉਘਾੜਦਾ ਹੈ। ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ :

ਸੂਦੁ ਸੂਦੁ ਕਰਿ ਮਾਰਿ ਉਠਾਇਓ ਕਹਾ ਕਰਉ ਬਾਪ ਬੀਠੁਲਾ ॥
ਮੂਏ ਹੂਏ ਜਉ ਮੁਕਤਿ ਦੇਹੁਗੇ ਮੁਕਤਿ ਨ ਜਾਨੈ ਕੋਇਲਾ ॥30

ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਅਖੌਤੀ ਦਲਿਤ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਤੇ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਨੂੰ ਮਨੂੰਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਅਤੇ ਕਰਮ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਵਰਗੇ ਪਰਾਭੌਤਿਤ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੇ ਆਤਮ- ਹੀਣਤਾ ਅਤੇ ਜ਼ਹਿਨੀ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਦੇ ਅਹਿਸਾਸ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਕੁਲੀਨ ਵਰਗ ਦੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਈ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿ-ਉਤਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੱਬੇ-ਕੁਚਲੇ, ਨੀਵੇਂ-ਨਿਤਾਣੇ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਤਮ-ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਜਿਊਣ ਦਾ ਰਾਹ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਮੱਧਕਾਲੀ ਚੇਤਨਾ ਵਿਧੀ ਦੇ ਅਨੁਰੂਪ ਬਾਣੀ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸਰੋਕਾਰ ਡੂੰਘੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪ ਲੋਕਾਈ ਅਤੇ ਦਲਿਤ ਵਰਗਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਹ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਮਨ ਅਤੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਵੀ ਜਗਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਮਾਤਰ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਏਕਤਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਤਾ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਧਰਾਤਲ ਤਲਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕੁਲੀਨ ਅਤੇ ਦਲਿਤ, ਗਰੀਬ ਅਤੇ ਅਮੀਰ, ਇਸਤਰੀ ਤੇ ਪੁਰਸ਼ ਦਾ ਵਿਤਕਰਾ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮਨੂੰਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਅਖੌਤੀ ਦਲਿਤ ਜਾਂ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਸਤਰ ਪੜ੍ਹਨ-ਸੁਣਨ ਦਾ ਕੋਈ ਹੱਕ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਕੁਝ ਸਿਮ੍ਰਤੀਆਂ ਵਿਚ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਕੋਈ ਸ਼ੂਦਰ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸੁਣ ਲਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿਚ ਪਿਘਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਪਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਪੰਡਤ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ :

ਚਹੁ ਵਰਨਾ ਕਉ ਦੇ ਉਪਦੇਸ ॥
ਨਾਨਕ ਉਸੁ ਪੰਡਿਤ ਕਉ ਸਦਾ ਅਦੇਸੁ ॥31

ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਦੋ ਗੱਲਾਂ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ। ਪਹਿਲੀ ਇਹ ਕਿ ਸਹੀ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਪੰਡਿਤ ਉਹ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਕੇਵਲ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਦੇ ਮੂਲ ਸੁਨੇਹੇ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾ ਵੀ ਹੈ। ਦੂਜੀ ਗੱਲ ਇਹ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਕੇਵਲ ਉੱਚੇ ਸਮਝੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਤਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ, ਉਹ ਚਾਰੇ ਵਰਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਹਿੱਸੇਦਾਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਤਾਂ-ਭਗਤਾਂ ਦਾ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੀਵੇਂ ਸਮਝੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰਨ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਵੈਸ਼, ਸ਼ੂਦਰ, ਖੱਤਰੀ, ਡੋਮ, ਚੰਡਾਲ, ਮਲੇਛ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ :

ਬ੍ਰਹਮਨ ਬੈਸ ਸੂਦ ਅਰੁ ਖੱਤ੍ਰੀ ਡੋਮ ਚੰਡਾਰ ਮਲੇਛ ਮਨ ਸੋਇ ॥
ਹੋਇ ਪੁਨੀਤ ਭਗਵੰਤ ਭਜਨ ਤੇ
ਆਪੁ ਤਾਰਿ ਤਾਰੇ ਕੁਲ ਦੋਇ ॥32

ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਫਿਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੇਰਾ ਗੋਬਿੰਦ ਨੀਚਾਂ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਕਿਸੀ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ (ਛੀਪਾ) ਭਗਤ ਕਬੀਰ (ਜੁਲਾਹਾ) ਭਗਤ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ (ਵੈਸ਼) ਭਗਤ ਸਧਨਾ (ਕਸਾਈ) ਅਤੇ ਭਗਤ ਸੈਣ (ਨਾਈ) ਦਾ ਕਲਿਆਣ ਹੋ ਗਿਆ :

ਨੀਚਹ ਊਚ ਕਰੈ ਮੇਰਾ ਗੋਬਿੰਦੁ ਕਾਹੂ ਤੇ ਨ ਡਰੈ ॥
ਨਾਮਦੇਵ ਕਬੀਰੁ ਤਿਲੋਚਨੁ ਸਧਨਾ ਸੈਨੁ ਤਰੈ ॥33

ਇਹ ਸੰਤ ਡੰਕੇ ਦੀ ਚੋਟ ’ਤੇ ਆਪਣੀ ਨੀਵੀਂ ਸਮਝੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਜ਼ਾਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਆਪਣੇ ਪਦਿਆਂ ਵਿਚ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੈਂ ਛੀਪਾ ਹਾਂ, ਕਬੀਰ ਜੁਲਾਹਾ, ਰਵਿਦਾਸ ਚਮਾਰ, ਧੰਨਾ ਜੱਟ ਅਤੇ ਸੈਣ ਨਾਈ ਕਹਿਣ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੰਕੋਚ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਸਵਰਨ ਜਾਤੀ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਵਰਨ ਜਾਤੀਆਂ ਵਿਚ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਭਗਤੀ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਮਿਹਰ ਭਰੀ ਨਜ਼ਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ ਜਿਹੜੀ ਉਹ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਵਿੱਦਿਆ ਲੈ ਕੇ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਭੂ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਅਜਿਹੀ ਉੱਤਮ ਸਥਿਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ ਕਿ ਚਾਰੇ ਵਰਨਾਂ ਦੇ ਲੋਕੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਰਨ-ਬੰਦਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ :

ਰਵਿਦਾਸੁ ਚਮਾਰੁ ਉਸਤਤਿ ਕਰੇ
ਹਰਿ ਕੀਰਤਿ ਨਿਮਖ ਇਕ ਗਾਇ ॥
ਪਤਿਤ ਜਾਤਿ ਉਤਮੁ ਭਇਆ
ਚਾਰਿ ਵਰਨ ਪਏ ਪਗਿ ਆਇ ॥34

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫਿਰ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਬਾਰੇ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ :

ਨਾਮਦੇਅ ਪ੍ਰੀਤਿ ਲਗੀ ਹਰਿ ਸੇਤੀ ਲੋਕੁ ਛੀਪਾ ਕਹੈ ਬੁਲਾਇ ॥
ਖਤ੍ਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਿਠਿ ਦੇ ਛੋਡੇ
ਹਰਿ ਨਾਮਦੇਉ ਲੀਆ ਮੁਖਿ ਲਾਇ ॥35

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੀ ਸਰਦਾਰੀ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਸਗੋਂ ਸਮਾਂਨਤਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦੂਸਰੀਆਂ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਵਾਂ ਜੋ ਨਾਲੋ-ਨਾਲ ਵਿਗਸਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਨੂੰ ਵੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦ ਜਿਸ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ-ਵਿਰੋਧੀ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਨੇ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਹੋਰ ਵੰਡਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਅਖੌਤੀ ਦਲਿਤ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਵਿਦਰੋਹ ਕੀਤਾ ਉਸ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਵੀਕਾਰਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦੀ ਨਿਰਕੁੰਸ਼ਤਾ ਦਾ ਵਿਰੋਧੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਪੰਡਾ, ਪੰਡੀਆ ਅਤੇ ਪਾਂਡੇ ਵਰਗੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ, ਉਸ ਪੁਜਾਰੀ ਵਰਗ ਨੂੰ ਜੋ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੀਚ ਕਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਦਾਫਾਸ਼ ਵੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ :

ਪੰਡਿਤ ਵਾਚਹਿ ਪੋਥੀਆ ਨਾ ਬੂਝਹਿ ਵੀਚਾਰ ॥
ਅਨ ਕਉ ਮਤੀ ਦੇ ਚਲਹਿ ਮਾਇਆ ਕਾ ਵਾਪਾਰੁ ॥
ਕਥਨੀ ਝੂਠੀ ਜਗੁ ਭਵੈ ਰਹਣੀ ਸਬਦੁ ਸੁ ਸਾਰ ॥36

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉਭਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਸੰਕਟ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਣ ਲਈ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਹੈ। ਬਾਣੀਕਾਰਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇੱਕੋ ਵੇਲੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਲੌਕਿਕ ਅਤੇ ਪਾਰਲੌਕਿਕ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਪਛਾਣ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਭਵਿੱਖ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬਾਣੀਕਾਰਾਂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਹੀ ਇਹੋ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜਿਹੜੀ ਚੇਤਨਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ, ਉਹੀ ਚੇਤਨਾ ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਦੂਜਿਆਂ ਲਈ ਪ੍ਰਤਿਮਾਨ ਬਣੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੇ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਚਿੰਤਨ ਵਿਚ ਦੱਬੀਆਂ ਧਿਰਾਂ ਨੂੰ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਮਿਲੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਵੱਡਾ ਜਲੌ ਬਾਣੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਭਾਵ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਚਿੰਤਨ ਅਤੇ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਸੂਤਰ ਤਾਂ ਬਾਣੀਕਾਰਾਂ ਨੇ ਹੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਪੱਖੋਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸਾਹਿਤ ਚਿੰਤਨ ਆਧੁਨਿਕ ਸਾਹਿਤ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਸਰੋਤ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਸੰਸਾਰ ਅਖੌਤੀ ਦਲਿਤ ਨੂੰ ਭਿੱਟਿਆ ਹੋਇਆ, ਪਤਿਤ, ਮਨੂੰਵਾਦੀ ਜ਼ਾਤੀ ਜਿੱਲਣ ਦਾ ਭੰਨਿਆ ਹੋਇਆ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਹੀਣਤਾ ਹੰਢਾਉਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਦੇ ਸਵੈਮਾਣ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਗੌਰਵ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਇਕ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪਹਿਲੂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਖੌਤੀ ਦਲਿਤ ਮਨੁੱਖ ਤੋਂ ਖੋਹੀ ਖਿੰਚੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਬਹਾਲ ਕਰਕੇ ਅਜਿਹੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰਨੀ ਲੋਚਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਹੀਣਤਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲੇ ਇਸੇ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਇਕ ਆਦਰਸ਼ਕ ਸਮਾਜ ਸਿਰਜਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਅਖੌਤੀ ਦਲਿਤ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਹੀਣਤਾ ਤੋਂ ਅਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾ ਕੇ ਉਸ ਅੰਦਰ ਚੰਗੇਰੇ ਸਮਾਜ ਲਈ ਲੜਨ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਮਨ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਅਤੇ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਕੇ ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਆਂ ਵਾਲੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਐਸੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਜਾਤ ਵਰਗ ਦੇ ਝਗੜਿਆਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਕੇ ਚੰਗੇ ਤੇ ਸੱਚੇ ਆਚਾਰ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਸਲਾਹਿਆ ਗਿਆ ਹੈ :

ਸਚਹੁ ਓਰੈ ਸਭੁ ਕੋ ਉਪਰਿ ਸਚੁ ਆਚਾਰੁ ॥37