ਵਿਚਿ ਦੁਨੀਆ ਸੇਵ ਕਮਾਈਐ॥ ਤਾ ਦਰਗਹ ਬੈਸਣੁ ਪਾਈਐ॥ (ਪੰਨਾ 26) ਸੇਵਾ, ਸੱਚ, ਸਿਮਰਨ, ਸਬਰ, ਸਾਦਗੀ, ਸਿਦਕ, ਭਰੋਸਾ, ਜਤ-ਸਤ, ਦਇਆ, ਨਿਮਰਤਾ, ਮਿਠਾਸ, ਤਿਆਗ, ਵੈਰਾਗ, ਨਿਰਵੈਰਤਾ, ਨਿਡਰਤਾ, ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ, ਏਕਤਾ, ਬਿਬੇਕ-ਬੁਧ, ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਇਕਾਗਰ ਚਿੱਤ, ਦੂਰ-ਅੰਦੇਸ਼ੀ, ਸੰਪੂਰਨ ਗੁਰਸਿੱਖ, ਉਸ ਅਕਾਲ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਸਿਰ ਮੱਥੇ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਪੂਰਨ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ 1648 ਈ. ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਜ਼ੀਰਾਬਾਦ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਚੰਦਰਭਾਗਾ ਨਦੀ (ਝਨਾ) ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ, ਪਿੰਡ ‘ਸੋਦਰਾ’ ਵਿਖੇ ਪਿਤਾ ਭਾਈ ਨੱਥੂ ਰਾਮ ਜੀ ਤੇ ਮਾਤਾ ਬੀਬੀ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਦੀ ਪਾਵਨ ਕੁੱਖ ਤੋਂ ਹੋਇਆ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਪਵਿੱਤਰ ਆਤਮਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਹੀ ਤਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ: ਜਨਮ ਮਰਣ ਦੁਹਹੂ ਮਹਿ ਨਾਹੀ ਜਨ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਆਏ॥
ਜੀਅ ਦਾਨੁ ਦੇ ਭਗਤੀ ਲਾਇਨਿ ਹਰਿ ਸਿਉ ਲੈਨਿ ਮਿਲਾਏ॥ (ਪੰਨਾ 749) ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਭਾਈ ਨੱਥੂ ਰਾਮ ਚੰਗੇ, ਤਗੜੇ ਅਮੀਰ ਵਪਾਰੀ ਸਨ। ਆਪ ਜੀ ਸ਼ਾਹੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੂੰ ਰਸਦ-ਪਾਣੀ ਪਹੁੰਚਾਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਆਪ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਪਰਉਪਕਾਰ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਭਾਈ ਘਨ੍ਹਈਆ ਜੀ ਜਦੋਂ ਘਰੋਂ ਬਾਹਰ ਜਾਂਦੇ ਤਾਂ ਆਪਣੀਆਂ ਜੇਬਾਂ ਪੈਸਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਭਰ ਲੈਂਦੇ ਤੇ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਦਿੰਦੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘਰੋਂ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਜੋ ਫ਼ਲ ਤੇ ਮਿਠਾਈਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਉਹ ਵੀ ਗਰੀਬਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਦਿੰਦੇ। ਪਿਤਾ ਨੱਥੂ ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਮੌਤ ਵਕਤ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਭਰਾ ਆਪ ਜੀ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਕੰਮ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਆਪ ਉੱਪਰ ਆ ਪਈ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਲਿਆ ਤੇ ਸ਼ਾਹੀ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਰਸਦਪਾਣੀ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਸ਼ਾਹੀ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਇਕ ਦਸਤੇ ਵਿਚ ਆਪ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਇਕ ਸਿੱਖ ਮਿਲਿਆ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਭਾਈ ਨਨੂਆ ਜੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਲੋਕ ਸੁਣੇ ਤਾਂ ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਵੈਰਾਗ ਦੇ ਵਿਚ ਆ ਗਏ, ਮਾਇਆ ਦੀ ਖਿੱਚ ਮੁੱਕ ਗਈ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸੁਖਾਂ ਨੂੰ ਭੁਲਾ ਕੇ, ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਜੰਗਲਾਂ ਨੂੰ ਨਿਕਲ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਆਪ ਜੀ ਕਿਸੇ ਹਰਿਜਨ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿਚ ਵੈਰਾਗੀ ਹੋਏ ਫਿਰਦੇ ਰਹੇ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਹ ਤੜਪ ਅਖੀਰ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਕੇ ਖਤਮ ਹੋਈ। ਇੱਥੇ ਰਹਿ ਕੇ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ, ਲੰਗਰ ਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਅਥਾਹ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਇਹ ਦਾਤ ਜੋ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਿਲੀ ਹੈ, ਹੋਰਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵੰਡੋ।” ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਫਿਰ ਵੈਰਾਗ ਵਿਚ ਆਏ ਤੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, “ਮਹਾਰਾਜ ਆਪਣੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਰੱਖੋ।” ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ, “ਬਿਬੇਕ ਸਹਿਤ ਕੀਤੇ ਕੰਮ ਹੀ ਗੁਰੂ ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਸਮਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਜੀਵ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨਾ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਗੁਰਮੁਖ ਬਣਾਉਣਾ, ਇਹ ਹੀ ਗੁਰੂ ਸੇਵਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਬਚਨ ਮੰਨ ਕੇ ਆਪ ਜੀ ਅਟਕ ਦੇ ਨੇੜੇ ਕਵਾਹ ਪਿੰਡ ਚਲੇ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਧਰਮਸਾਲ ਬਣਾ ਕੇ, ਸੇਵਾ ਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਚਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਘਾਟ ਸੀ, ਥਾਂ-ਥਾਂ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਖੂਹ ਲਗਵਾਏ, ਛਬੀਲਾਂ ਲੁਆਈਆਂ। ਰਾਹੀਆਂ ਲਈ ਰੈਣ-ਬਸੇਰੇ ਬਣਵਾਏ, ਆਪ ਦੀ ਧਰਮਸਾਲ ਵਿਚ ਸਭ ਵਰਨਾਂ, ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕੀਂ ਆ ਕੇ ਟਿਕਦੇ ਸਨ। ਆਪ ਜੀ ਇੱਥੋਂ ਹਰ ਸਾਲ ਸੰਗਤਾਂ ਨਾਲ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਆਉਂਦੇ। ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੀ- ‘ਸਾਡਾ ਪੰਥ ਏਕਤਾ ਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਜੀਅ ਸਾਡੇ ਹਨ। ਜਲ ਭਰਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਪੀਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕੋ ਹੈ।’ ਮਾਨਵਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ 200 ਬਿਸਤਰੇ ਅਤੇ 200 ਘੜਾ ਪਾਣੀ ਦਾ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਧਰਮਸਾਲ ਵਿਚ ਹਰ ਵਕਤ ਤਿਆਰ ਰਹਿੰਦਾ। ਧਰਮਸਾਲ ਵਿਚ ਸੇਵਾ, ਸਿਮਰਨ, ਕਥਾ ਕੀਰਤਨ ਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਚੱਲਣ ਕਰਕੇ ਸਰੀਰ ਰੂਪੀ ਘੜਾ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਤੇ ਆਤਮਾ ਰੂਪੀ ਘੜਾ ਸ਼ੁੱਭ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਨੱਕਾ-ਨੱਕ ਭਰ ਗਿਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਗਏ ਤਾਂ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਵੀ ਨਾਲ ਹੀ ਗਏ। ਜੰਗਾਂ-ਯੁੱਧਾਂ ਦਾ ਵਕਤ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਬੇਬਾਕੀ ਨਾਲ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ। ਬਿਨਾ ਵਿਤਕਰੇ ਦੇ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਪਿਲਾਉਂਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿਚ ਹਿੰਦੂ-ਮੁਸਲਮਾਨ-ਸਿੱਖ ਦੀ ਲੀਕ ਮੁੱਕ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਨਾ ਕੋ ਬੈਰੀ ਨਹੀ ਬਿਗਾਨਾ ਸਗਲ ਸੰਗਿ ਹਮ ਕਉ ਬਨਿ ਆਈ ਵਾਲੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਣ ਗਈ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਸਾਰੇ ਹੀ ਪਿਆਸੇ ਸਨ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ‘ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ: ਜਿਮ ਸਿੰਘਨ ਕੋ ਜਾਇ ਪਿਲਾਵੈ।
ਤਿਨ ਤੁਰਕਨ ਕੋ ਨਿਤ ਤ੍ਰਿਪਤਾਵੈ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਸੇਵਾ ਪਿਆਸਿਆਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਪਿਲਾਉਣ ਦੀ ਬਿਨਾ ਹਿੰਦੂ-ਮੁਸਲਮਾਨ ਦਾ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਕੀਤਿਆਂ ਕੀਤੀ ਸੀ। 1704 ਈ. ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਬਾਈਧਾਰ ਦੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਤੇ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਲੰਮਾ ਘੇਰਾ ਪਾ ਲਿਆ। ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦਾ ਸਾਮਾਨ ਵੀ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ। ਸਿੱਖ ਛੋਲੇ ਚੱਬ ਕੇ ਲੜਾਈ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਪਰ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਜੰਗ ਵਿਚ ਹਰ ਇਕ ਹਿੰਦੂਮੁਸਲਮਾਨ ਦਾ ਭੇਦ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾ ਪਾਣੀ ਪਿਲਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਕਰਦਿਆਂ ਦੇਖਿਆ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕੀਤੀ ਕਿ, “ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਅਸੀਂ ਜੰਗ-ਏ-ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ, ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਨਾਲ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਤੇ ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਪਿਲਾ ਪਿਲਾ ਕੇ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਲੜਨ ਲਈ ਫਿਰ ਖੜੇ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।” ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ “ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਇਹ ਸਿੱਖ ਕੀ ਕਹਿ ਰਹੇ ਹਨ?' ਤਾਂ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਜੁਆਬ ਦਿੱਤਾ, “ਹਾਂ ਜੀ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ! ਸਿੱਖ ਠੀਕ ਕਹਿ ਰਹੇ ਹਨ, ਪਰ ਸੱਚੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ, ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਹਰ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਵਿੱਚੋਂ ਤੁਹਾਡਾ ਹੀ ਰੂਪ ਨਜ਼ਰੀਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਫਿਰ ਮੈਂ ਫਰਕ ਕਿਵੇਂ ਕਰਾਂ? ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਕੋਈ ਹਿੰਦੂ ਜਾਂ ਤੁਰਕ ਨਜ਼ਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ਤੇ ਮੈਂ ਤਾਂ ਹਰ ਥਾਵੇਂ ਆਪ ਦਾ ਹੀ ਰੂਪ ਦੇਖਦਾ ਹਾਂ।” ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ: ਜਹਾਂ ਕਹਾਂ ਇਕ ਰੂਪ ਤੁਮਾਰਾ
ਦੂਸਰ ਮੈਂ ਕਉ ਨਿਹਾਰਾ
ਨਹਿ ਸਭ ਮਹਿ ਰਹਿ ਬਿਰਾਜ ਸਮਾਨਾ।
ਸਤ੍ਰ ਮਿਤ੍ਰ ਕੋ ਜਾਇ ਨਾ ਜਾਨਾ।
ਸਭ ਬਲ ਤੁਮਰੋ ਰੂਪ ਨਿਹਾਰੋਂ।
ਭੇਦ ਭਿੰਨ ਕੋ ਨ ਬਿਚਾਰੋ।
ਮੋ ਕੋ ਤੋਂ ਇਸ ਹੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਵੈ।
ਤੁਮ ਬਿਨ ਦੂਸਰ ਨਦਰਿ ਨ ਆਵੈ।
ਨਾ ਪਹਾਰੀ ਮਹਿਰ ਕੋਊ ਦੂਜਾ
ਜਹਿ ਕਹਿ ਕਰਹਿ ਆਪ ਕੀ ਪੂਜਾ (ਰੁਤ ਛੇਵੀਂ ਅਧਿ. 29) ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਕਲਗੀਆਂ ਵਾਲੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਜੀ ਨੇ ਸਭ ਨੂੰ ਵਰਜਿਆ ਕਿ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਕੋਈ ਕੁਝ ਨਾ ਕਹੇ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਰਨੀ ’ਤੇ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਕਰੇ: ਇਸ ਕੋ ਕਿਸ ਬਿਧ ਕਹੋ ਨ ਕੋਈ।
ਕਰੈ ਜਥੋ ਚਿਤ ਜਿਮ ਉਰ ਹੋਈ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਝੁਕ ਕੇ ਚਰਨ ਫੜਨ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਗਲ ਨਾਲ ਲਾਇਆ ਤੇ ਮਲ੍ਹਮ ਦੀ ਡੱਬੀ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ! ਲਓ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਜ਼ਖ਼ਮੀਆਂ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ’ਤੇ ਮਲ੍ਹਮ ਵੀ ਲਾਇਆ ਕਰੋ।” ‘ਸ੍ਰੀ ਰਤਨਮਾਲਾ' ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਿੰਘਾਂ ਬੀਚ ਭੀ ਤੇ ਤੁਰਕਾਂ ਬੀਚ ਭੀ ਬਿਚਰਦੇ। ਕੋਈ ਇਸ ਕੋ ਅਟਕਾਵੈ ਨਹੀਂ। ਨਿਸ਼ੰਕ ਹੀ ਫਿਰੇ। ਇਕ ਸਮਾਨ ਸਭੀ ਕੋ ਜਾਨ ਕੈ ਸੇਵਾ ਬੜੇ ਪ੍ਰੇਮ ਸੇ ਕਰਹਿ। ਅਰ ਸਾਧੂ ਜਾਣ ਕੈ ਸਭੀ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੈ, ਕੋਈ ਇਸ ਕੋ ਜਾਨ ਕੈ ਸੇਵਾ ਬੜੇ ਪ੍ਰੇਮ ਸੇ ਕਰਹਿ। ਅਰ ਸਾਧੂ ਜਾਣ ਕੇ ਸਭੀ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੈ, ਕੋਈ ਇਸ ਕੋ ਦੁਖਾਵੈ ਨਾਹੀ।" ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਅਨੁਭਵ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਭਾਈ ਜੀ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ ਦੀ ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਸਰੀਰਕ ਪਿਆਰ ਦੀ ਕੋਈ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਅਠਵੀਂ ਅਸਟਪਦੀ ਵਿਚ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ-ਪੂਰਵਕ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ: ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ ਸਦਾ ਨਿਰਲੇਪ॥
ਜੈਸੇ ਜਲ ਮਹਿ ਕਮਲ ਅਲੇਪ॥
ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ ਕੈ ਮਿਤ੍ਰ ਸਤ੍ਰ ਸਮਾਨਿ॥ .
ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ ਕੈ ਨਾਹੀ ਅਭਿਮਾਨ॥ (ਪੰਨਾ 272) ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਮਾਨਵ-ਸੇਵਾ ਦੀਆਂ ਵਿਲੱਖਣ ਮਿਸਾਲਾਂ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਭਾਈ ਘਨ੍ਹਈਆ ਜੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਿਰਫ ਵਡਿਆਇਆ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਐਸਾ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ ਦੱਸਿਆ ਜੋ ਨਿਰਵੈਰ ਤੇ ਨਿਰਭਉ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਸੋਚ ਮਾਨਵੀ ਸੀਮਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਦੈਵੀ ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਡਾ. ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, “ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਦੇ ਇਸ ਦੈਵੀ ਰੂਪ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦਿਆਂ ਹੀ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਨੂੰ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਮੰਨਿਆ ਸੀ। ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਹਰਿ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚੋਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਨੂਰੀ ਅਜ਼ੀਮ ਝਲਕ ਦੇਖੀ ਸੀ। ਅਵਲਿ ਅਲਹ ਨੂਰੁ ਉਪਾਇਆ ਕੁਦਰਤਿ ਕੇ ਸਭ ਬੰਦੇ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਹੀ ਭਾਈ ਘਨ੍ਹਈਆ ਜੀ ਦੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਸੀ। ਨਿਰਭਓ ਤੇ ਨਿਰਵੈਰ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਚਲਾਇਆ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਸੱਚੇ-ਸੁੱਚੇ ਸੇਵਕ ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਨੇ ਖਾਲਸੇ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ ਨੂੰ ਅਸਲੀ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਢਾਲਿਆ ਸੀ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੋਚ ਸਭੇ ਸਾਝੀਵਾਲ ਸਦਾਇਨਿ ਤੂੰ ਕਿਸੈ ਨ ਦਿਸਹਿ ਬਾਹਰਾ ਜੀਉਵਾਲੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਭਾਈ ਘਨ੍ਹਈਆ ਜੀ ਜਿਸ ਸੱਚ ਅਤੇ ਰੱਬੀ ਬਿੰਦੂ ਉੱਪਰ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਉੱਥੇ ਨਾ ਕੋ ਬੈਰੀ ਨਹੀ ਬਿਗਾਨਾ ਦੀ ਅਦੁੱਤੀ ਸੋਚ ਸੀ। ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ-ਬਾਣੀ ਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਸਾਕਾਰ ਰੂਪ ਸਨ। ਉਹ ਖਾਲਸਾ ਜੋ ਜਾਤਪਾਤ, ਰੰਗ-ਰੂਪ ਦੀਆਂ ਸੰਕੀਰਣਤਾ ਤੋਂ ਅਜ਼ਾਦ ਸੀ। ਆਪ ਜੀ ਲਈ ਮਾਨਵ ਧਰਮ, ਮਾਨਵ ਕਲਿਆਣ ਹੀ ਪਰਮ ਧਰਮ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੋਮ-ਰੋਮ ਵਿਚ ਵਸਦਾ ਸੀ: ਹਿੰਦੂ ਤੁਰਕ ਕੋਊ ਰਾਫਜੀ ਇਮਾਮ ਸਾਫ਼ੀ
ਮਾਨਸ ਕੀ ਜਾਤ ਸਬੈ ਏਕੈ ਪਹਿਚਾਨਬੋ॥ (ਸ੍ਰੀ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ) 1704 ਈ. ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਛੱਡਣ ਵਕਤ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਕਵਾਹ ਪਿੰਡ ਜਾ ਕੇ ਮਾਨਵਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਕੀਤਾ। ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਸਤਿ ਮੰਨ ਕੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਕਵਾਹ (ਕਵੇਹ) ਪਿੰਡ ਚਲੇ ਗਏ ਤੇ ਸਾਰੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ। ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤਕ ਸੇਵਾ ਦਾ ਉਤਸ਼ਾਹ ਉਠ ਖਲੋਤਾ। ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਸਤਿਬੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ, “ਆਪ ਸਦਾ ਸਹਿਜ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦੇ ਸਨ ਤੇ ਕਦੇ ਵੀ ਨਿੱਜ ਦਾ ਖਿਆਲ ਨਹੀਂ ਸਨ ਕਰਦੇ। ਪਰਉਪਕਾਰ ਲਈ ਸਦਾ ਤਤਪਰ ਰਹਿੰਦੇ। ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਟਿਕਾਉ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ਤੇ ਤਨ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਸੀ। ਅੱਜ ਦੇ ਸੰਪਰਦਾਇਕ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਇਕ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਤਿਮਾਨ ਹਨ ਜੋ ਮਨੁਖੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਸਾਰਥਕ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਧਰਮਸਾਲ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਮਾਡਲ ਤੋਂ ਸਿੱਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸੱਚਮੁਚ ਇਹ ਉਹ ਅਮਲੀ ਜੀਵਨ ਹੈ ਜੋ ਮੌਤ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਇਕ ਅਕਾਲ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਦੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਤਾਂ ਹੀ ਅਸੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾ ਕੋ ਹਿੰਦੂ ਨਾ ਮੁਸਲਮਾਨ ਨੂੰ ਸਾਕਾਰ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। | 
