ਲੜਾਈ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਵੱਡੀ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕਰਨੀ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਜਰਨੈਲ ਦੇ ਸੈਨਿਕ ਜੀਵਨ ਦੀ ਮਹਾਨ ਉਪਲਬਧੀ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਇਹ ਸਫਲ ਜਰਨੈਲ ਰਾਜਸੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਵੀ ਇਕ ਸੁਚੱਜਾ ਆਗੂ ਸਾਬਤ ਹੋਵੇ। ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਅਜਿਹੀਆਂ ਮਿਸਾਲਾਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਮਹਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਚ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਗੁਣ ਵੇਖੇ ਗਏ ਹੋਣ। ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਸੰਕੋਚ ਦੇ ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਲੜਾਈ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਇਕ ਸੂਰਬੀਰ, ਬਹਾਦਰ, ਨਿਡਰ ਤੇ ਸਫਲ ਜਰਨੈਲ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਉਹ ਜਿੱਤੇ ਹੋਏ ਇਲਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕ ਚੰਗਾ ਰਾਜਸੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਇਕ ਕਾਮਯਾਬ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਵੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਜਿੱਥੇ ਜ਼ਾਲਮ, ਅੱਤਿਆਚਾਰੀ ਅਤੇ ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਹਾਕਮਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੀਤੇ ਦੀਆਂ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਦੇਣੀਆਂ ਇਕ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਸੀ ਉੱਥੇ ਗਰੀਬ, ਨਿਤਾਣੇ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਵੱਲੋਂ ਤ੍ਰਿਸਕਾਰੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਸਨਮਾਨਜਨਕ ਅਤੇ ਸ੍ਵੈ-ਮਾਣ ਵਾਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜੀਉਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਦਿਵਾਉਣ ਵਰਗਾ ਵੱਡਾ ਆਦਰਸ਼ ਵੀ ਸੀ।

ਪੰਜਾਬ ਲਈ ਚੱਲਣਾ: ਜਦੋਂ ਅਕਤੂਬਰ 1708 ਈ. ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨਾਂਦੇੜ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਲਈ ਚੱਲਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਕੋਲ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਪੰਜ ਤੀਰ, ਨਗਾਰਾ, ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ, 25 ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਲਿਖੇ ਹੋਏ ਕੁਝ ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਸਤਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਚੀਜ਼ ਜੋ ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਚੱਲਿਆ, ਉਹ ਸੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ ਅਸੀਸ ਅਤੇ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼, ਜਿਸ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਮੁਗ਼ਲ ਹਕੂਮਤ ਨੂੰ ਵੰਗਾਰਨ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਲੋਹਾ ਲੈਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਹ 25 ਸਿੰਘ ਉਹ ਸਿਦਕੀ ਸਿੱਖ ਸਨ ਜੋ ਸਦਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਹਜ਼ੂਰੀ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜ ਮੁਖੀ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਬਾਬਾ ਬਾਜ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਰਣ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਦਇਆ ਸਿੰਘ, ਬਾਬਾ ਬਿਨੋਦ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ।

ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਹ ਖਿਆਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਭੇਜਣ ਦਾ ਮੰਤਵ ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਨਵਾਬ ਕੋਲੋਂ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣਾ ਸੀ ਪਰ
ਜੇ ਜ਼ਰਾ ਗਹਿਰਾਈ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਵੇਖੀਏ ਤਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਬਖਸ਼ਿਆ ਨਗਾਰਾ, ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ, ਖੰਡਾ ਅਤੇ ਪੰਜ ਤੀਰ ਇਤਿਆਦ ਸਾਰੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਰਾਜਸੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੁਤਾ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਅੱਗੇ ਮੁੱਖ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਾਲਮ, ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਅਤੇ ਅੱਤਿਆਚਾਰੀ ਹਾਕਮਾਂ ਨੂੰ ਸੋਧਣਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਦੇਣਾ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਨਾਲ ਹੀ ਨਾਲ ਖਾਲਸੇ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਰਾਜਸੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਕੇ ਖਾਲਸੇ ਦਾ ਰਾਜ ਕਾਇਮ ਕਰਨਾ ਵੀ ਸੀ। ਪਹਿਲਾ ਪੜਾਅ: ਪੰਜਾਬ ਪਹੁੰਚਣ ’ਤੇ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪੜਾਅ ਪਿੰਡ ‘ਸੇਹਰ-ਖੰਡੇ’ ਸੀ। ਇੱਥੋਂ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁਖੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਅਤੇ ਸੁਨੇਹੇ ਭੇਜੇ ਸਨ। ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਨ, ਨਵਾਬ ਸਰਹਿੰਦ ਕੋਲੋਂ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਆਇਆ ਹੈ। ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਮਿਲਦਿਆਂ ਹੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਿਦਕੀ ਸਿੱਖ ਖਾਲਸਈ ਨਿਸ਼ਾਨ ਥੱਲੇ ਆ ਕੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ। ਜਿਹੜੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਆ ਕੇ ਰਲੇ ਸਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸਲੌਦੀ ਦੇ ਭਾਈ ਆਲੀ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਮਾਲੀ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਕਿਆਂ ਤੋਂ ਭਾਈ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਰੂਪਾ ਤੋਂ ਭਾਈ ਕਰਮ ਸਿੰਘ, ਫੂਲਕੀਆ ਘਰਾਣੇ ਵਿੱਚੋਂ ਚੌਧਰੀ ਰਾਮਾ ਤੇ ਤ੍ਰਿਲੋਕਾ, ਬਰਾੜਾਂ ਦੇ ਕਬੀਲੇ, ਭੁੱਲਰ, ਢਿੱਲੋਂ, ਧਾਲੀਵਾਲ, ਮੰਡੇਰ, ਰੰਧਾਵਾ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਜੱਟ ਕਬੀਲੇ ਅਤੇ ਵਣਜਾਰੇ ਲੁਬਾਣੇ ਸਿੱਖ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।

ਸਰਹਿੰਦ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ: ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਸਰਹਿੰਦ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਮਾਣੇ, ਘੁੜਾਮ, ਕਪੂਰੀ, ਠਸਕਾ, ਸ਼ਾਹਬਾਦ, ਮੁਸਤਫ਼ਾਬਾਦ, ਸਢੌਰਾ ਅਤੇ ਛੱਤ-ਬਨੂੜ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੀ ਧਾਂਕ ਜਮਾ ਲਈ ਸੀ। ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਕਾਰਨਾਮਿਆਂ ਦੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਦਿੱਲੀ, ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਕਾਬਲ ਤਕ ਪਹੁੰਚਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ। (ਅਖ਼ਬਾਰਾਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ) ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸਫਲਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਚੱਪੜ ਚਿੜੀ ਦਾ ਮੈਦਾਨ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ 12 ਮਈ, 1710 ਈ. ਨੂੰ ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਨਵਾਬ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਨਿਰਣਾਇਕ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਕਰਾਰੀ ਹਾਰ ਦੇ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਖਾਲਸੇ ਦੇ ਰਾਜ ਦੀ ਮੋਹੜੀ ਗੱਡੀ ਸੀ। ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਂ ਆਪਣੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਜੋ ਮੁਗ਼ਲ ਅਤੇ ਪਠਾਣ ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਬਚ ਗਏ ਸਨ ਉਹ ਮੈਦਾਨ ਛੱਡ ਕੇ ਭੱਜ ਗਏ ਸਨ।

ਚੱਪੜ ਚਿੜੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤ੍ਰਾਵੜੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਲੜਾਈ (1191-1192), ਪਾਣੀਪਤ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਲੜਾਈਆਂ (1526, 1556, 1761) ਅਤੇ ਪਲਾਸੀ ਦੀ ਲੜਾਈ (1757) ਤੋਂ ਘੱਟ ਅਹਿਮੀਅਤ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੜਾਈਆਂ ਵਿਚ ਹਾਰ ਗਈਆਂ ਫੌਜਾਂ, ਸੁਲਤਾਨਾਂ ਜਾਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹਵਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਨਵੇਂ ਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ ਸੀ, ਨਵੇਂ ਰਾਜ ਘਰਾਣੇ, ਨਵੇਂ ਵੰਸ਼ ਜਾਂ ਨਵੀਂ ਕੌਮ ਦਾ ਰਾਜ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਇਆ ਸੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੱਪੜ ਚਿੜੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ 700 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੇ ਇਸਲਾਮੀ ਰਾਜ ਦੀ ਥਾਂ ’ਤੇ ਖਾਲਸੇ ਨੇ ਸੁਤੰਤਰ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਧਾਰਾ ਨੂੰ ਹੀ ਬਦਲ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਜਿੱਤ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕ ਵੱਡੇ ਇਨਕਲਾਬ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਬੰਦੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਥੱਲੇ, ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਿਦਕੀ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਨੀਵੇਂ ਸਮਝੇ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸਕਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਵਿਚ ਰੋਲ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਇਕ ਜਿੱਤ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਬੰਦੇ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਖੇਤਰ ਸਤਲੁਜ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਜਮਨਾ ਤਕ ਫੈਲ ਗਿਆ ਸੀ। ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਆਪਣੀ ਸੈਨਾ ਨਾਲ 14 ਮਈ, 1710 ਈ. ਨੂੰ ਸਰਹਿੰਦ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ। ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਹਿਫ਼ਾਜ਼ਤ ਕਰ ਰਹੀ ਮੁਗ਼ਲ ਸੈਨਾ ਨਾਲ ਇਕ ਹੋਰ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਟੱਕਰ ਲੈਣੀ ਪਈ। ਕਿਲ੍ਹੇ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਹੋ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਪਹਿਲਾ ਕੰਮ ਇਹ ਕੀਤਾ ਕਿ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀਆਂ ਦੀਵਾਰਾਂ ਤੋਂ ਹੈਦਰੀ ਝੰਡਾ ਉਤਾਰ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਥਾਂ ’ਤੇ ਖਾਲਸੇ ਦਾ ਕੇਸਰੀ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਲਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਹ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਹੁਣ ਸਰਹਿੰਦ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਮਤਾਹਿਤ ਆਉਂਦੇ ਸਾਰੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ’ਤੇ ਰਾਜ ਖਾਲਸੇ ਦਾ ਹੈ, ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦਾ ਨਹੀਂ। ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਇਸ ਨਵ-ਸਥਾਪਿਤ ਰਾਜ ਲਈ ਕਿਹੜੀ ਰਾਜ ਪੱਧਤੀ ਅਪਣਾਈ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਪਰ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਲਈ ਜੋ ਕਦਮ ਚੁੱਕੇ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦਾ ਇਹ ਨਿਜ਼ਾਮ ਪੰਚਾਇਤੀ ਪਰੰਪਰਾ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸੀ। ਨਾਂਦੇੜ ਤੋਂ ਚੱਲਣ ਲੱਗਿਆਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਇਹ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਪੰਜਾਂ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਸਲਾਹ ਨਾਲ ਕਰਨੇ ਹਨ। ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੁਆਰਾ ਜਿੱਤੇ ਹੋਏ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਪੰਚਾਇਤਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਕਿਸੇ ਇਕ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਮੁਖੀ ਨਿਯਤ ਕਰਨ ਪਿੱਛੇ ਇਹੀ ਆਦੇਸ਼ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਜਥੇਦਾਰ ਅਤੇ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਦਾ ਚੀਫ ਕਮਾਂਡਰ ਸੀ ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਰਾਜ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਮਗਰੋਂ ਆਪਣੇ ਲਈ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਰਾਜਸੀ ਪਦ ਧਾਰਨ ਨਾ ਕੀਤਾ। ਸਗੋਂ ਜਦੋਂ ਨਵੇਂ ਰਾਜ ਦੇ ਸਿੱਕੇ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਗਏ ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਨਾਮ ਦੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਸਦਕਾ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਇਹ ਰਾਜ-ਭਾਗ ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ‘ਬੰਦਾ’ ਅਥਵਾ ਖਾਲਸੇ ਦਾ ਜਥੇਦਾਰ ਅਖਵਾਣ ਵਿਚ ਹੀ ਖੁਸ਼ੀ ਮਿਲਦੀ ਸੀ।

ਸਰਹਿੰਦ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਹੋ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਨਵ- ਸਥਾਪਿਤ ਰਾਜ ਦੇ ਯੋਗ ਪ੍ਰਬੰਧ ਲਈ ਤੁਰੰਤ ਲੋੜੀਂਦੇ ਕਦਮ ਚੁੱਕਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਉਸ ਨੇ ਬਾਬਾ ਬਾਜ ਸਿੰਘ ਜੋ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਭੇਜੇ ਗਏ ਪੰਜ ਮੁੱਖ ਸਿੰਘਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਸੀ, ਨੂੰ ਸਰਹਿੰਦ ਦਾ ਸੂਬੇਦਾਰ (ਹਾਕਮ) ਨਿਯਤ ਕੀਤਾ। ਬਾਜ ਸਿੰਘ ਮੀਰਪੁਰ ਪੱਟੀ ਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਕਲਗੀਧਰ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਕੋਲੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਦਾਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਹ ਬੜਾ ਬਹਾਦਰ, ਨਿਡਰ ਅਤੇ ਦਲੇਰ ਸੀ। ਚੱਪੜ ਚਿੜੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਬੜੀ ਬਹਾਦਰੀ ਵਿਖਾਈ ਸੀ। ਇਹ ਵੀ ਖਿਆਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਚੱਪੜ ਚਿੜੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਨ ਦੀ ਮੌਤ ਬਾਬਾ ਬਾਜ ਸਿੰਘ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਹੋਈ ਸੀ। ਸਰਹਿੰਦ ਦਾ ਹਾਕਮ ਨਿਯਤ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਉਸ ਨੂੰ ਫੌਜੀ ਅਤੇ ਦੀਵਾਨੀ ਦੋਵੇਂ ਅਧਿਕਾਰ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਅਮਨ-ਅਮਾਨ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਜ਼ਿਮੀਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰ ਨਾ ਚੁੱਕਣ ਦੇਵੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਸਾਰੇ 28 ਪਰਗਣਿਆਂ ਦੀ ਕੁੱਲ ਆਮਦਨੀ 53 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਸਾਲਾਨਾ ਸੀ। ਸਰਹਿੰਦ ਅਧੀਨ ਆਉਂਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਚ ਮਦਦ ਕਰਨ ਲਈ ਸਲੌਦੀ ਦੇ ਭਾਈ ਆਲੀ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਬਾਜ ਸਿੰਘ ਦਾ ਨਾਇਬ ਮੁਕੱਰਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਹੋਰ ਨਿਯੁਕਤੀਆਂ: ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਜਿੱਤ, ਸਮਾਣੇ ਨੂੰ ਫਤਿਹ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਇਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜੱਲਾਦ ਜਲਾਲ-ਉ-ਦੀਨ ਦਾ ਨਗਰ ਸੀ। ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਇਸ ਨਗਰ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਭਾਈ ਫਤਿਹ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇੱਥੋਂ ਦਾ ਫੌਜਦਾਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਭਾਈ ਫਤਿਹ ਸਿੰਘ ਸਮਾਣੇ ਦੀ ਲੜਾਈ ਸਮੇਂ ਬੜੀ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਲੜਿਆ ਸੀ। ਨਗਰ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਚ ਉਸ ਨੂੰ ਸਹਾਇਤਾ ਦੇਣ ਲਈ ਖਾਲਸਾ ਪੰਚਾਇਤ ਦੀ ਸਲਾਹ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਘੁੜਾਮ ਅਤੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਹੋਰ ਇਲਾਕਿਆਂ ’ਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਉਹ ਇਲਾਕੇ ਵੀ ਭਾਈ ਫਤਿਹ ਸਿੰਘ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਬਾਬਾ ਬਾਜ ਸਿੰਘ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਥਾਨੇਸਰ ਦਾ ਹਾਕਮ ਨਿਯਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਤੇ ਇਕ ਹੋਰ ਭਰਾ ਨੂੰ ਦੁਆਬੇ ਦਾ ਮੁਖੀ ਥਾਪਿਆ ਗਿਆ।

ਬਾਬਾ ਬਿਨੋਦ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪਾਣੀਪਤ ਅਤੇ ਕਰਨਾਲ ਦੇ ਇੰਤਜ਼ਾਮ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੌਂਪੀ ਗਈ। ਬਾਬਾ ਬਿਨੋਦ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਦਿੱਲੀ ਵੱਲੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮੁਗ਼ਲ ਫੌਜਾਂ ਦੀ ਵੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਰੱਖੇਗਾ। ਥੋੜ੍ਹੇ ਹੀ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਕੁਝ ਮੀਲਾਂ ਦੀ ਵਿੱਥ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈਆਂ।

ਡਾ. ਸੁਖਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਰਹਿੰਦ ਜਿੱਤ ਲੈਣ ਮਗਰੋਂ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ 25 ਮਈ, 1710 ਈ. ਨੂੰ ਖਾਲਸੇ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਦਰਬਾਰ ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦਾ ਸ਼ੁਕਰਾਨਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰ ਜਰਨੈਲਾਂ ਤੇ ਸਿੱਖ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਕੁਝ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਫੈਸਲੇ ਵੀ ਲਏ ਗਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਅਹਿਮ ਫੈਸਲਾ ਜਗੀਰਦਾਰੀ ਪ੍ਰਥਾ (ਜ਼ਿਮੀਦਾਰੀ ਪ੍ਰਬੰਧ) ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਕੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਅਤੇ ਹਲਵਾਹਕਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਮਾਲਕੀ ਅਧਿਕਾਰ ਦੇਣਾ ਸੀ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਾਜ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਚ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਇਕ ਬੜੀ ਭਾਰੀ ਸੁਧਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਕਿ ਮੁਗ਼ਲ ਰਾਜ ਦਾ ਜ਼ਿਮੀਦਾਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਉਡਾ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਹਲਵਾਹਕ ਕਿਸਾਨ ਗ਼ੁਲਾਮਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਤੋਂ ਵੀ ਬੁਰੇ ਅਤੇ ਨੀਵੇਂ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਤਹਿਤ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਰਾਜ ਹੋ ਜਾਣ ਨਾਲ ਹਲਵਾਹਕ ਕਿਸਾਨ ਆਪਣੇ ਹਲਾਂ ਹੇਠਲੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਬਣ ਗਏ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਰਿਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਹੋ ਰਿਹਾ ਜ਼ੁਲਮ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚੋਂ ਸਦਾ ਲਈ ਮਿਟ ਗਿਆ। ਡਾ. ਸੁਖਦਿਆਲ ਅਨੁਸਾਰ ਸੂਬਾ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਇਸ ਨੀਤੀ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਹੈ।

ਐੱਮ. ਐੱਲ. ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਸੁਧਾਰਨ ਲਈ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਜ਼ਮੀਨ ਤੋਂ ਲਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਲਗਾਨ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਬਹੁਤ ਘਟਾ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਗ਼ੈਰ-ਮੁਸਲਿਮ ਜਨਤਾ ’ਤੇ ਲੱਗਦੇ ਆ ਰਹੇ ਜਜ਼ੀਆ ਅਤੇ ਯਾਤਰਾ ਟੈਕਸ ਨੂੰ ਮਨਸੂਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਲਈ ਬਰਾਬਰ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਮੁਸਲਿਮ ਜਨਤਾ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਵਾਧੂ ਟੈਕਸ ਨਾ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਇਸਲਾਮੀ ਰਾਜ ਵੇਲੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਵਿਤਕਰੇ ਪੂਰਨ ਟੈਕਸ ਅਦਾ ਕਰਨੇ ਪੈਂਦੇ ਸਨ।

ਨਵੀਂ ਰਾਜਧਾਨੀ: ਨਵੇਂ ਸਥਾਪਿਤ ਰਾਜ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਲੋੜ ਨਵੀਂ ਰਾਜਧਾਨੀ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦਾ ਸਦਰ ਮੁਕਾਮ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਸਰਹਿੰਦ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਣ ਮਗਰੋਂ ਸਰਹਿੰਦ ਨੂੰ ਹੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਜੋਂ ਐਲਾਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ ਪਰ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਸਰਹਿੰਦ ਦੀ ਥਾਂ ਮੁਖਲਿਸਗੜ੍ਹ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਾਸਤੇ ਚੁਣਿਆ। ਮੁਖਲਿਸਗੜ੍ਹ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਸਢੌਰੇ ਤੋਂ ਥੋੜੀ ਵਿੱਥ ’ਤੇ ਸੀ। ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਕਈ ਮੀਲਾਂ ਤਕ ਸੰਘਣਾ ਜੰਗਲ ਤੇ ਨੀਵੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਸਨ। ਇਹ ਕਿਲ੍ਹਾ ਵੀ ਇਕ ਪਹਾੜੀ ’ਤੇ ਸਥਿਤ ਸੀ। ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਥਿਤੀ ਕੁਝ ਐਸੀ ਸੀ ਕਿ ਦੁਸ਼ਮਣ ਛੇਤੀ ਕੀਤਿਆਂ ਕਿਲ੍ਹੇ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਕਦਾ। ਜਰਨੈਲ਼ੀ ਸੜਕ ਤੋਂ ਕੁਝ ਹਟਵੀਂ ਥਾਂ ’ਤੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਥਾਂ ਸਰਹਿੰਦ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸੀ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸ਼ਾਹ ਜਹਾਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਿਕਾਰ-ਗਾਹ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਕਾਫੀ ਸਮੇਂ ਤਕ ਮੁਖਲਿਸ ਖਾਂ ਨਾਮੀ ਫੌਜਦਾਰ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਥੱਲੇ ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਥਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਮੁਖਲਿਸਪੁਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ।

15 ਨਵੰਬਰ, 1709 ਨੂੰ ਸਢੌਰੇ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਮਗਰੋਂ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ 16 ਨਵੰਬਰ, 1709 ਨੂੰ ਮੁਖਲਿਸਗੜ੍ਹ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ’ਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਜਮਾ ਲੈਣ ਮਗਰੋਂ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਲੋਹਗੜ੍ਹ ਦਾ ਨਾਮ ਦੇ ਕੇ, ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ ਉਦੋਂ ਇਹ ਬੜੀ ਟੁੱਟੀ-ਭੱਜੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਸੀ ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ਕਰਵਾ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। ਡਾ. ਸੁਖਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਉੱਪਰ ਜਾਂ ਤਾਂ ਛੱਤਾਂ ਵਾਲੇ ਕਿਲ੍ਹੇ (ਗੁੰਮਟੀਆਂ) ਉਸਾਰੇ ਗਏ ਜਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਨੂੰ ਪੱਥਰ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਨਾਲ ਵਲ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਲੋਹਗੜ੍ਹ ਨੂੰ ਹਰ ਲਿਹਾਜ਼ ਨਾਲ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰ ਲੈਣ ਮਗਰੋਂ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਹੁਣ ਤਕ ਦੇ ਜਿੱਤੇ ਹੋਏ ਸਾਰੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਧਨ ਦੌਲਤ ਅਤੇ ਜੰਗੀ ਸਾਮਾਨ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਹੀ ਲੈ ਆਇਆ। ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਆਰ-ਪਾਰ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਅਤੇ ਦੁਆਬੇ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ’ਚੋਂ ਸਿੰਘ ਇਸ ਥਾਂ ’ਤੇ ਬੰਦੇ ਦੀ ਸੈਨਾ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਏ। ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਅਜੇ ਦੱਖਣ ਵਿਚ ਹੀ ਸੀ। ਸਰਕਾਰੀ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਲਿਖਣ ਵਾਲੇ ਖ਼ਬਰ-ਨਵੀਸ ਲਗਾਤਾਰ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਬਾਰੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੀਆਂ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਭੇਜ ਰਹੇ ਸਨ। ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਦੱਖਣ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਪਰਤ ਆਉਣ ਮਗਰੋਂ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸਿੱਖ ਸੈਨਾ ਨੇ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਨਾਲ ਵੱਡੀ ਜੰਗ ਲੋਹਗੜ੍ਹ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਲੜੀ ਸੀ ਤੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ ਫੌਜਾਂ ਦਾ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ।

ਨਵੇਂ ਰਾਜ ਦਾ ਸਿੱਕਾ ਜਾਰੀ ਕਰਨਾ: ਸਰਹਿੰਦ ਵਿਚ ਬੁਲਾਏ ਗਏ ਪਹਿਲੇ ਖਾਲਸਾ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਇਕ ਹੋਰ ਵੱਡਾ ਫੈਸਲਾ ਜੋ ਲਿਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਰਾਜ ਦੇ ਸਿੱਕੇ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਮੋਹਰ ਜਾਰੀ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਸੀ। ਇਹ ਇਕ ਮੰਨੀ ਹੋਈ ਸੱਚਾਈ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਦੇਸ਼ ਉੱਤੇ ਜਿਸ ਰਾਜ ਘਰਾਣੇ ਜਾਂ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਰਾਜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਸਿੱਕਾ ਵੀ ਉਸੇ ਦਾ ਹੀ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਦੇ ਹਿੰਦੂ ਰਾਜ ਘਰਾਣੇ, ਗ਼ੁਲਾਮ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਸੁਲਤਾਨ, ਖਿਲਜੀ, ਤੁਗ਼ਲਕ, ਸੱਯਦ, ਲੋਧੀ, ਸੂਰ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਅਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਦੇ ਸਿੱਕੇ ਚਲਾ ਕੇ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਹੋਰ ਤਾਂ ਹੋਰ ਨਿਜ਼ਾਮ ਸੱਕੇ (ਮਾਸ਼ਕੀ) ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਚੌਸਾ ਦੀ ਲੜਾਈ ਮਗਰੋਂ ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੀ ਜਾਨ ਬਚਾਉਣ ਬਦਲੇ ਇਕ ਦਿਨ ਲਈ ਰਾਜ ਸੱਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਦਾ ਉਸ ਨੇ ਵੀ ਚੰਮ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸਿੱਕੇ ਜਾਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਜੇ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਚਾਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਦਾ ਸਿੱਕਾ ਜਾਰੀ ਕਰ ਕੇ, ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਤੁਰੀ ਆ ਰਹੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਹੀ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਸਕਦਾ ਸੀ ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਸਫਲਤਾ ਅਤੇ ਵਡਿਆਈ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਸਮਝਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਨਵੇਂ ਰਾਜ ਵਿਚ ਸਿੱਕਾ ਵੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਹੀ ਚੱਲੇਗਾ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਮੋਹਰ ਉੱਪਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਦਰਜ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਹ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਮੁੱਢ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ, ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਘਰਾਣਿਆਂ ਅਤੇ ਮਗਰੋਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਪਣਾਅ ਕੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵੱਡੇ ਹਿੱਸੇ ’ਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ।

ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਜੋ ਸਿੱਕਾ ਤੇ ਮੋਹਰ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਉਸ ਉੱਤੇ ਫਾਰਸੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਵਿਚ ਲਿਖੀ ਇਹ ਇਬਾਰਤ ਦਰਜ ਸੀ:

ਸਿੱਕਾ ਜ਼ਦ ਬਰ ਹਰ ਦੋ ਆਲਮ ਤੇਗਿ ਨਾਨਕ ਵਾਹਬ ਅਸਤ।
ਫ਼ਤਿਹ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਹ-ਏ-ਸ਼ਾਹਾਨ ਫ਼ਜ਼ਲਿ ਸਚਾ ਸਾਹਿਬ ਅਸਤ।

ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਅਨੁਵਾਦ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤਾ ਹੈ:

ਸਿੱਕਾ ਮਾਰਿਆ ਦੋ ਜਹਾਨ ਉਤੇ,
ਬਖਸ਼ਾਂ, ਬਖਸ਼ੀਆਂ ਨਾਨਕ ਦੀ ਤੇਗ਼ ਨੇ ਜੀ।
ਫ਼ਤਹਿ ਸ਼ਾਹਿ ਸ਼ਾਹਾਨ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੀ,
ਮਿਹਰਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਸੱਚੇ ਰੱਬ ਏਕ ਨੇ ਜੀ।

ਇਸ ਸਿੱਕੇ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਪਾਸੇ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦੀ ਉਸਤਤ ਬਾਰੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸਨ:

ਜ਼ਰਬ-ਬ-ਅਮਾਨ-ਉ-ਦਹਿਰ ਮੁਸੱਵਰਤ ਸ਼ਹਿਰ ਜ਼ੀਨਤ ਤਖ਼ਤ ਮੁਬਾਰਕ ਬਖ਼ਤ।

ਅਰਥਾਤ:
(ਜਾਰੀ ਹੋਇਆ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਅਸਥਾਨ, ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀ ਮੂਰਤਿ, ਧੰਨਭਾਗੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਤੋਂ)
ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰੇ ਸ਼ਬਦ ਲੋਹਗੜ੍ਹ ਦੀ ਉਸਤਤ ਵਿਚ ਵਰਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਜਿੱਥੋਂ ਇਹ ਸਿੱਕਾ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਖਾਲਸਈ ਸਿੱਕੇ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਰਕਾਰੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ, ਸਨਦਾਂ, ਫੁਰਮਾਨਾਂ ਅਤੇ ਪਰਵਾਨਿਆਂ ਆਦਿ ’ਤੇ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਮੋਹਰ ਵੀ ਬਣਵਾਈ ਗਈ ਜਿਸ ਦੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਅੱਖਰ ਸਨ:-

ਅਜ਼ਮਤਿ ਨਾਨਕ ਗੁਰੂ ਹਮ ਜ਼ਾਹਿਰ-ਓ-ਹਮ ਬਾਤਨ ਅਸਤ ਪਾਦਸ਼ਾਹਿ ਦੀਨ-ਓ-ਦੁਨੀਆ ਆਪ ਸੱਚਾ ਸਾਹਬ ਅਸਤ।

ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ:-

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਹੈ ਬਾਹਰ ਅੰਦਰ ਸਾਰੇ।
ਦੀਨ ਦੁਨੀ ਦਾ ਵਾਲੀ ਹੈ ਉਹ ਆਪੇ ਰੱਬ ਸੱਚਾ ਰੇ।

ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਮੋਹਰ ਦੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਬਦਲ ਕੇ ਉਸ ਤੇ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸ਼ਬਦ ਅੰਕਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਜਿੱਥੇ ਕਿਧਰੇ ਵੀ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀਆਂ ਲੱਗੀਆਂ ਮੋਹਰਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਉੱਤੇ ਇਹੀ ਸ਼ਬਦ ਹਨ:

ਦੇਗ ਉ ਤੇਗ ਉ ਫਤਹਿ ਨੁਸਰਤ ਬੇ-ਦਰੰਗ ਯਾਫ਼ਤ ਅਜ਼ ਨਾਨਕ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ

ਅਰਥਾਤ:

ਦੇਗ ਤੇਗ ਜਿਤ ਸੇਵ ਨਿਰਾਲਮ
ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ-ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਪਾਈ।

ਡਾ. ਸੁਖਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ’ ਵਿਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਮੁੱਚੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਮੌਕਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਨਿਰੋਲ ਖਾਲਸੇ ਦੇ ਨਾਂ ਦਾ ਸਿੱਕਾ ਅਤੇ ਦਫ਼ਤਰੀ ਮੋਹਰਾਂ ਚਾਲੂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਇਹ ਸਿੱਕੇ ਅਤੇ ਮੋਹਰਾਂ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਦੀਆਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਕਿਆਂ ਅਤੇ ਮੋਹਰਾਂ ’ਤੇ ਲਿਖੀ ਇਬਾਰਤ ਅਨੁਸਾਰ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਲਈ, ਇਹ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੀ ਹੈ, ਫਤਿਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਅਤੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਇਕ ਅਦੁੱਤੀ ਮਿਸਾਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਰਗੀ ਦੂਜੀ ਮਿਸਾਲ ਸਾਨੂੰ ਹੋਰ ਕਿਤੋਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਕਿਆਂ ਅਤੇ ਮੋਹਰਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਵੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਹ (ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ) ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਪ੍ਰਤੀ ਕਿੰਨਾ ਸ਼ਰਧਾਵਾਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਪ੍ਰਤੀ ਕਿੰਨਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਮਹਾਨ ਯੋਧਾ ਸੀ। ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਦੇ ਸੰਨਿ-ਜਲੂਸ ਅਰਥਾਤ ਰਾਜ ਸੰਮਤ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੰਦੇ ਨੇ ਵੀ, ਸਰਹਿੰਦ ਦੀ ਫਤਿਹ ਤੋਂ ਇਕ ਨਵਾਂ ਸੰਮਤ ਅਰੰਭ ਕੀਤਾ ਸੀ ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਰਾਜ ਦੇ ਅੰਤ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ।

ਮੁਸਲਮਾਨ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਖਾਫ਼ੀ ਖਾਂ ਅਤੇ ਮੁਹੰਮਦ ਲਤੀਫ਼ ਨੇ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਕੱਟੜ ਵੈਰੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖ਼ੂਨ ਦਾ ਪਿਆਸਾ, ਜ਼ਾਲਮ ਅਤੇ ਨਿਰਦਈ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਨਿਰਪੱਖ ਹੋ ਕੇ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕਿਤੇ-ਕਿਤੇ ਮਿਲਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਹਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖੀਏ ਤਾਂ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਉੱਪਰ ਲਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਾਰੇ ਇਲਜ਼ਾਮ ਗਲਤ ਅਤੇ ਝੂਠੇ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਬੜੇ ਸਪਸ਼ਟ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਵੈਰੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਈ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਕੋਝਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਧਾਰਮਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਇਸਲਾਮ ਨਾਲ ਕੋਈ ਵਿਰੋਧ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਦੇ ਸੰਚਾਲਕ ਹਜ਼ਰਤ ਮੁਹੰਮਦ ਸਾਹਿਬ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਮਹਾਂਪੁਰਖ ਵਿਰੁੱਧ ਕਦੇ ਕੁਝ ਆਖਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਜ਼ੁਲਮੀ ਰਾਜ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸੀ ਅਤੇ ਇਤਫਾਕ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਵੇਲੇ ਦਾ ਰਾਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਜ਼ਹਬ ਇਸਲਾਮ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਉੱਪਰ ਜ਼ੁਲਮ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਟੱਕਰ ਅਜਿਹੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਤੋਂ ਲੋਕ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਸਨ। ਜੇ ਉਹ ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਜਾਂ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਕਲਾਨੌਰ ਅਤੇ ਬਟਾਲੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਉਸ ਦੀ ਸੈਨਾ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਸ਼ਾਮਲ ਨਾ ਹੁੰਦੇ। ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਕੋਲ 28 ਅਪੈ੍ਰਲ, 1711 ਨੂੰ ਪੁੱਜੀ ਇਕ ਸਰਕਾਰੀ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ (ਅਰਥਾਤ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ) ਨੇ ਇਹ ਬਚਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਕਰਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਦੇਵਾਂਗਾ। ਚੁਨਾਚਿ ਜੋ ਵੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਉਸ ਵੱਲ ਰੁਜੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ (ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ) ਉਸਦੀ ਦਿਹਾੜੀ ਅਤੇ ਤਨਖਾਹ ਨਿਯਤ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਆਗਿਆ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਹੈ ਕਿ ਮੁਸਲਮਾਨ ਜਿਵੇਂ ਚਾਹੁਣ ਨਮਾਜ਼ ਅਤੇ ਖੁਤਬਾ ਪੜ੍ਹਨ। ਚੁਨਾਚਿ 5000 ਮੁਸਲਮਾਨ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀ ਬਣ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਵਿਚ ਬਾਂਗ ਅਤੇ ਨਮਾਜ਼ ਅਦਾ ਕਰਨ ਦਾ ਸੁਖ ਪਾ ਰਹੇ ਹਨ। (ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ, ਪੰਨਾ 177- 178) ਐੱਮ. ਐੱਸ. ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ 20 ਮਈ, 1711 ਦੀ ਇਕ ਹੋਰ ਰਿਪੋਰਟ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਾ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਟਾਲੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਜੰਮੂ ਇਲਾਕੇ ’ਚੋਂ ਆਏ, 7000 ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਇਕ ਰਾਮ ਚੰਦਰ ਨਾਮ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਕਮਾਨ ਥੱਲੇ ਬੰਦੇ ਦੀ ਸੈਨਾ ’ਚ ਆ ਕੇ ਭਰਤੀ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। (Land Mark’s in History)

ਇਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਅਤੇ ਉਦਾਰਤਾ ਹੀ ਸੀ ਕਿ ਜਿਸ ਕਰ ਕੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਵੀ ਉਸ ਵੱਲ ਖਿੱਚੇ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਵੀ ਗ਼ਲਤ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਮੁਸਲਮਾਨੀ ਅਬਾਦੀ ਵਾਲੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਮਗਰੋਂ ਉੱਥੋਂ ਦੀਆਂ ਮੁਸਲਿਮ ਇਮਾਰਤਾਂ ਅਤੇ ਮਸੀਤਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ। ਮੁਸਲਮਾਨ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਇਹ ਵੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਕਬਰਾਂ ਪੁੱਟ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋਲ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਿਰਫ ਇਕ ਕਬਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਕਬਰ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਗਿਆ ਤੇ ਇਹ ਕਬਰ ਵੀ ਇਕ ਸਿੱਖ ਬੱਚੀ ਅਨੂਪ ਕੌਰ ਦੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਲੇਰਕੋਟਲੇ ਦਾ ਸ਼ੇਰ ਮੁਹੰਮਦ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਪਕੜ ਕੇ ਲੈ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਨੂਪ ਕੌਰ ਦੀ ਕਬਰ ਪੁੱਟ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਸਿੱਖ ਮਰਯਾਦਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸਸਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਜਿੱਥੋਂ ਤਕ ਮੁਸਲਿਮ ਇਮਾਰਤਾਂ ਅਤੇ ਮਸੀਤਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਣ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਇਤਨਾ ਹੀ ਕਹਿਣਾ ਕਾਫੀ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ੇਖ ਅਹਿਮਦ ਸਰਹਿੰਦੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਵਾਉਣ ਵਿਚ ਬੜੀ ਅਹਿਮ (ਮਾੜੀ) ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਅਤੇ ਮਜ਼ਾਰ ਅੱਜ ਵੀ ਸਰਹਿੰਦ ਵਿਚ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਇਮ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸੀ। ਸਮਾਣਾ, ਸਢੌਰਾ, ਕਪੂਰੀ ਅਤੇ ਮੁਸਤਫ਼ਾਬਾਦ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਪੁਰਾਤਨ ਧਾਰਮਿਕ ਇਮਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕੋਈ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਗਿਆ।

ਇਕ ਸਿਦਕੀ ਸਿੱਖ: ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਧਾਰਮਿਕ ਨੀਤੀ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿਚ ਧਰਮ ਨਿਰਪੇਖ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਵਿਚ ਬੜਾ ਪੱਕਾ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ’ਤੇ ਪੂਰਨ ਨਿਸ਼ਚਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਸਿੱਖ ਸੀ। ਜਿਹੜੇ ਸਿੱਖ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਆਉਂਦੇ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਅਕਾਲ ਅਕਾਲ ਅਤੇ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦਾ ਜਾਪ ਜਪਾਂਦਾ ਸੀ। ਭਾਈ ਰਤਨ ਸਿੰਘ (ਭੰਗੂ) ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ,

ਬੰਦੇ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦਿਵਾਨ ਲਗਾਵੈ।
ਅਕਾਲ ਉਸਤਿਤ ਵਾਰ ਚੰਡੀ ਪੜ੍ਹਾਵੈ।
ਅਕਾਲ ਅਕਾਲ ਕਾ ਜਾਪ ਜਪਾਵੈ।
ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਸਦਾ ਮੁਖ ਗਾਵੈ।

ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਪ੍ਰਤੀ ਸਦਾ ਸੁਚੇਤ ਸੀ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਬਾਰੇ ਕਹੇ ਗਏ ਮਾੜੇ ਬਚਨ ਜਾਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਰੋਧੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਾਰਵਾਈ ਨੂੰ ਕਦੇ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰਦਾ। ਇਕ ਦਿਨ ਪਿੰਡ ਘੁੜਾਣੀ ਦਾ ਭਾਈ ਬੁਲਾਕਾ ਸਿੰਘ ਨਾਮੀ ਇਕ ਰਾਗੀ (ਜੋ ਕੁਝ ਚਿਰ ਭਾਈ ਆਲੀ ਸਿੰਘ ਹੋਰਾਂ ਕੋਲ ਵੀ ਰਹਿ ਚੁੱਕਾ ਸੀ।) ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਕੋਲ ਆਇਆ ਤੇ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕੀਤੀ ਕਿ ਥਾਣਾ ਪਾਇਲ ਤੇ ਘੁੜਾਣੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਰਾਮ ਰਾਈਏ ਗੁਰੂ ਦੀ ਨਿੰਦਿਆ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਖਾਲਸੇ ਨੂੰ ਮਸ਼ਕਰੀਆਂ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਖਿਝਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਭਾਈ ਬੁਲਾਕਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਪਿੰਡ ਦੇ ਰਾਮ ਰਾਈਆਂ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਦੋਤਾਰਾ ਵੀ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਤੇ ਕੁੱਟਿਆ ਵੀ। ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਲਈ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਅਤੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਨਿਰਾਦਰੀ ਸਹਿ ਜਾਣਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾ ਕੰਮ ਇਹ ਕੀਤਾ ਕਿ ਪਾਇਲ ਵਿਚ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਥਾਣਾ ਬਿਠਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਭਾਈ ਬੁਲਾਕਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਦਾ, (ਜਿਸ ਵਿਚ ਪਿੰਡ ਘੁੜਾਣੀ ਪੈਂਦਾ ਸੀ) ਥਾਣੇਦਾਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੈਨਾ ਦੀ ਇਕ ਟੁੱਕੜੀ ਲਿਜਾ ਕੇ, ਨਾ ਸਿਰਫ ਦੋਸ਼ੀ ਰਾਮ ਰਾਈਆਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਹੀ ਦਿੱਤੀ ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ’ਚੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਪਿੰਡ ਘਲੋਟੀ, ਧਮੋਟ ਆਦਿ ਕਈ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਚੌਧਰੀਆਂ ਨੇ ਆ ਕੇ ਨਜ਼ਰਾਨੇ ਭੇਟ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਅਮਲਦਾਰੀ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲਈ। (ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ, ਪੰਨਾ 55-56)

ਚੋਰਾਂ-ਡਾਕੂਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਕਾਰਵਾਈ: ਮੁਗ਼ਲ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਪੈ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਹਰ ਪਾਸੇ ਬਦਅਮਨੀ ਅਤੇ ਅਰਾਜਕਤਾ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਸੀ। ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਦੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ’ਤੇ ਸਫਰ ਕਰਨਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਚੋਰ, ਡਾਕੂ ਤੇ ਲੁਟੇਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪੇ੍ਰਸ਼ਾਨ ਕਰੀ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਬਾਂਗੜ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਚੋਰਾਂ ਅਤੇ ਡਾਕੂਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਕੀਤੀ ਕਾਰਵਾਈ ਕਾਰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ’ਚੋਂ ਚੋਰਾਂ ਅਤੇ ਡਾਕੂਆਂ ਦਾ ਡਰ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਜੇ ਕੋਈ ਅਜਿਹੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਉਹ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਕੋਲ ਹਾਜ਼ਰ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਤੁਰੰਤ ਸੈਨਿਕ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰ ਕੇ ਅਜਿਹੇ ਅਨਸਰਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾ ਦਿੰਦਾ। ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਇਸ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਕਰ ਕੇ ਸਾਰੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਾਹ-ਵਾਹ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਈ ਤੇ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਹਿਫੂਜ਼ ਸਮਝਣ ਲੱਗ ਪਏ।

ਨਿਆਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀ: ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਰਾਜ ਦੀ (ਬੇਸ਼ੱਕ ਇਹ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਤਕ ਹੀ ਰਿਹਾ) ਇਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਉਸ ਦੀ ਨਿਆਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਨਿਆਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਆਧਾਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਇਹ ਤੁਕ ਸੀ, ਰਾਜੇ ਚੁਲੀ ਨਿਆਵ ਕੀ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨਿਆਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿਚ ਦੇਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰਦਾ। ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਫੁਰਤ ਨਿਆਇ ਦਾ ਹਾਮੀ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਸੀ ਕਿ ਪੀੜਤ ਧਿਰ ਨੂੰ ਇਨਸਾਫ ਜਲਦੀ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਦੇਰੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਨਿਆਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿਚ ਨਿੱਕਾ ਵੱਡਾ, ਸਭ ਉਸ ਲਈ ਬਰਾਬਰ ਸਨ। ਦੋਸ਼ੀ ਦਾ ਦਰਜਾ ਤੇ ਸਥਿਤੀ ਉਸ ਦੀ ਨਿਆਇ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰ ਸਕਦੀ। ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਵੱਡੇ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸਰਦਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਜ਼ੁਰਮ ਬਦਲੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਤੋਪ ਨਾਲ ਉਡਾ ਦੇਣ ਤੋਂ ਵੀ ਸੰਕੋਚ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰਦਾ।

ਨਿਆਇ ਨੀਤੀ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਡਾ. ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ (ਦਿਉਲ) ਇਕ-ਹੱਥ ਲਿਖਤ ਪੋਥੀ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗੀ ਪੂਜਾ ਨਿਆਂਕਾਰੀ ਹੋਣਾ ਹੈ। ਜੋ ਨਿਆਇ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਨਰਕ ਵਿਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਨਿਆਂ ਦਾ ਕਸਬ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਮੈਨੂੰ ਮਹਾਂਪੁਰਖ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ) ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਮਹਾਂਪੁਰਖ ਦੇ ਸਿੱਖ ਅਖਵਾਉਂਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਪਾਪ, ਅਧਰਮ, ਅਨਿਆਇ ਦੀ ਕਿਰਤ ਨਾ ਕਰੋ। ਸੱਚੇ ਸਿੱਖ ਬਣੋ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਹੱਸੋ ਜੋ ਅਸਿੱਖਾਂ ਜਿਹੇ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮਹਾਂਪੁਰਸ਼ ਦੇ ਬਚਨ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਵਸਾਓ। ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਿਆਇ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਲੱਗਭਗ ਇਹੋ ਗੱਲ ‘ਬੰਸਾਵਲੀਨਾਮਾ’ ਦੇ ਕਰਤਾ ਭਾਈ ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਛਿੱਬਰ ਨੇ ਵੀ ਲਿਖੀ ਹੈ:

‘ਰਾਜੇ ਚੁਲੀ ਨਿਆਵ ਕੀ’ ਗ੍ਰੰਥਿ ਲਿਖਿਆ ਲਹਿਆ।
ਨਿਆਉਂ ਨ ਕਰੇ ਤਾਂ ਨਰਕੇ ਜਾਏ। ਰਾਜਾ ਹੋਇਕੈ ਨਿਆਉਂ ਕਮਾਏ॥43॥
ਪੁਰਖਿ (ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ) ਬਚਨ ਮੁਝਕੋ ਐਸੇ ਹੈ ਕੀਤਾ।
ਮਾਰ ਪਾਪੀ ਮੈਂ ਵੈਰ ਪੁਰਖੁ ਦਾ ਲੀਤਾ।
ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਪੁਰਖੁ ਦੇ ਸਿੱਖ ਅਖਵਾਉ।
ਤਾਂ ਪਾਪ, ਅਧਰਮ, ਅਨਿਆਉ ਨ ਕਮਾਊ।44। . . .
ਪੁਰਖ ਦਾ ਕਹਿਆ ਹਿਰਦੇ ਧਾਰੋ। . . .
ਭੇਖੀ, ਲੰਪਟ, ਪਾਪੀ ਚੁਨਿ ਮਾਰੋ।45।

ਇਹੀ ਲੇਖਕ ਨਿਆਇ ਦੀ ਇਕ ਖੂਬਸੂਰਤ ਮਿਸਾਲ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ 34 ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਫੌਜਦਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਨਿਵਾਜਿਆ ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਇਤਨਾ ਨੀਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਕ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਲੈ ਆਇਆ। ਉਸ ਇਸਤਰੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦਾ ਸਿਰ ਛਿਪਾ ਕੇ ਰੱਖ ਲਿਆ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦਾ ਦਾਅ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਉਹ (ਪਤੀ ਦਾ ਕੱਟਿਆ ਹੋਇਆ) ਸਿਰ ਲੈ ਕੇ, ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਪਾਸ ਪਹੁੰਚੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦਾ ਸੀਸ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖ, ਹਕੀਕਤ ਕਹਿ ਸੁਣਾਈ ਅਤੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀ ਕਿ ਮੈ ਤੁਹਾਡੇ ਪਾਸੋਂ ਇਨਸਾਫ਼ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਨ ਆਈ ਹਾਂ। ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਸੁਣ ਕੇ ਆਪਣੇ ਕੁਝ ਬੰਦੇ ਭੇਜੇ ਤੇ ਉਸ ਫੌਜਦਾਰ ਨੂੰ ਬੁਲਵਾ ਲਿਆ। ਜਦੋਂ ਦੋਹਾਂ ਧਿਰਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣੀ ਗਈ ਤਾਂ ਫੌਜਦਾਰ ਝੂਠਾ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ। ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰ ਕੇ ਫੈਸਲਾ ਸੁਣਾਇਆ ਕਿ ਇਸ ਫੌਜਦਾਰ ਨੂੰ ਤੋਪ ਅੱਗੇ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰ ਕੇ ਉਡਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਜਿਹੜੇ ਬੰਦੇ ਫੌਜਦਾਰ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਆਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫੌਜਦਾਰ ਨੂੰ ਕਿਤੇ ਛਿਪਾ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਲੱਕੜੀ ਦਾ ਬੁੱਤ ਬਣਾ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਫੌਜਦਾਰ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਪੁਆ ਕੇ ਤੋਪ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰ ਕੇ ਉਡਾ ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕਰਨ ਆਈ ਉਸ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੰਦਿਆਂ ਦੀ ਚਲਾਕੀ ਦਾ ਪਤਾ ਚੱਲ ਗਿਆ। ਉਹ ਇਸਤਰੀ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਕੋਲ ਆਈ ਤੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀ “ਮੈਨੂੰ ਨਿਆਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ।” ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਅਸਲ ਦੋਸ਼ੀ ਦੀ ਥਾਂ ਲੱਕੜ ਦੇ ਬੁੱਤ ਨੂੰ ਫੌਜਦਾਰ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਪੁਆ ਕੇ ਉਡਾ ਦੇਣ ਦੀ ਸਾਰੀ ਘਟਨਾ ਬਿਆਨ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਉਸ ਫੌਜਦਾਰ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਬੁਲਾ ਕੇ ਤੋਪ ਨਾਲ ਉਡਵਾ ਦਿੱਤਾ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੰਦੇ ਦਾ ਨਿਆਂ ਬੜਾ ਸਖਤ ਸੀ ਪਰ ਨਿਆਂ ਕਰਨ ਲੱਗਿਆਂ ਬੰਦਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਧਿਰ ਨਾਲ ਲਿਹਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰਦਾ।

ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਇਕ ਹੋਰ ਗੱਲ ’ਤੇ ਵੀ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਕਿਸੇ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਗਹਿਿਣਆਂ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਪੁਰਸ਼ ਦੀ ਪੱਗ ਨੂੰ ਹੱਥ ਨਾ ਪਾਇਆ ਜਾਵੇ:

ਇਸਤ੍ਰੀ ਤਨ ਜੋ ਗਹਿਣਾ ਹੋਈ ਤਾਂ ਕੋ ਹਾਥ ਨਾ ਲਾਉ ਕੋਈ।
ਪੁਰਸ਼ ਪੁਸ਼ਾਕ ਔ ਸਿਰ ਕੀ ਪਾਗ
ਇਨ ਭੀ ਕੋਈ ਹੱਥ ਨਾ ਲਾਗ। (ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ )

ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਪਿੰਡਾਂ, ਕਸਬਿਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਅਮਨ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ ਥਾਂ-ਥਾਂ ’ਤੇ ਪੁਲਿਸ ਚੌਂਕੀਆਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਪੰਚਾਇਤਾਂ ਦਾ ਗਠਨ ਕੀਤਾ। ਸੋਨੀਪਤ ਅਤੇ ਕੈਥਲ ਦੀ ਜਿੱਤ ਮਗਰੋਂ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਗਰਾਂ ਦੀ ਦੇਖ- ਭਾਲ ਲਈ ਸਥਾਨਕ (ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ) ਬੰਦਿਆਂ ਦੀ ਪੰਚਾਇਤ ਬਣਾ ਕੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਗਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। (ਡਾ. ਸੁਖਦਿਆਲ ਸਿੰਘ, ਪੰਨਾ 22) ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲਿਿਖਆ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਸਮਾਣਾ ਅਤੇ ਘੁੜਾਮ ਜਿੱਤਣ ਮਗਰੋਂ ਭਾਈ ਫਤਿਹ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਹਾਕਮ ਨਿਯਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਜਿਸ ਨੇ ਸਥਾਨਕ ਖਾਲਸਾ ਪੰਚਾਇਤ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਹਬਾਦ ਦੀ ਸੈਨਿਕ ਚੌਂਕੀ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲੈਣ ਮਗਰੋਂ ਇੱਥੇ ਅਮਨ ਬਣਾਏ ਰੱਖਣ ਵਾਸਤੇ ਬੰਦੇ ਨੇ ਇਕ ਸੈਨਿਕ ਚੌਂਕੀ ਕਾਇਮ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।

ਕਈ ਨਗਰਾਂ ਦੇ ਨਵੇਂ ਨਾਮ: ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਕਈ ਪੁਰਾਣੇ ਨਗਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਬਦਲ ਕੇ ਨਵੇਂ ਨਾਮ ਰੱਖੇ ਗਏ। ਬੂੜੀਆ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਮਗਰੋਂ, ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਗੁਲਾਬ ਨਗਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ, ਸਹਾਰਨਪੁਰ ਦਾ ਨਾਮ ਭਾਗ ਨਗਰ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਮੁਖ਼ਲਿਸਪੁਰ (ਮੁਖ਼ਲਿਸਗੜ੍ਹ) ਦਾ ਨਾਮ ਬਦਲ ਕੇ ਲੋਹਗੜ੍ਹ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹੁਣ ਤਕ ਬੂੜੀਏ ਉੱਤੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਫੌਜਦਾਰ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ’ਤੇ ਦੋਸ਼ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਬੂੜੀਏ (ਗੁਲਾਬ ਨਗਰ) ਦੇ ਕਾਜ਼ੀ ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਕੇ, ਲੋਹਗੜ੍ਹ ਭੇਜਣ ਸਮੇਂ, ਉਸ ਦੇ ਕੁਝ ਮਾਲ ਨੂੰ ਹੇਠ ਉੱਤੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅਧਿਕਾਰ ਖੋਹ ਕੇ ਕਿਸ਼ੋਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੇ।

ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਨ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਸੀ। ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮੁਸਲਿਮ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਜਨਤਾ ਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਹਿੰਦੂ ਤੇ ਮੁਸਲਿਮ ਫੌਜਦਾਰਾਂ, ਜ਼ਿਮੀਦਾਰਾਂ ਜਾਂ ਚੌਧਰੀਆਂ ਨੇ ਨਵੇਂ ਸਥਾਪਿਤ ਸਿੱਖ ਲੋਕਤੰਤਰ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਚੱਲਣ ਦਾ ਪ੍ਰਣ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪਦਵੀਆਂ ’ਤੇ ਹੀ ਬਹਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਐਮ. ਐਲ. ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਅਖ਼ਬਾਰਾਤ ਤੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ‘By and large a muslim or a Hindu Faujdar or Civil administrator of the mugal govern-ment if agreed to fuction faithfully as the Servant of the new Repbulic was not removed but reconfirmed on his original post.’

ਪਰਗਣਾ ਗੁਲਾਬ ਨਗਰ (ਬੂੜੀਆ) ਅਤੇ ਸਹਾਰਨਪੁਰ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਹੋ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਸਥਾਨਕ ਜ਼ਿਮੀਦਾਰ ਜਾਨ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਨ ਨੂੰ, ਸਹਾਰਨਪੁਰ ਦੇ ਪੂਰੇ ਪਰਗਣੇ ਦਾ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਤੇ ਇਹ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਗੜ੍ਹੀ ਅਫ਼ਗਾਨ ਦੇ ਜਲਾਲ ਖਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰੇ ਅਤੇ ਚੂੰਡਲੇ ਦੇ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਸਰਾਦਰ ਖਾਂ ਨੂੰ ਪਕੜ ਕੇ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਆਪਣੀ ਸੈਨਿਕ ਟੁੱਕੜੀ ਭੇਜੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਮਗਰੋਂ ਵੀ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਅਤੇ ਕਹਿਲੂਰ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਹਰਾ ਲੈਣ ਮਗਰੋਂ ਅਮਨ ਅਮਾਨ ਬਣਾਏ ਰੱਖਣ ਲਈ, ਉਸ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਮੋੜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ’ਤੇ ਰਾਜ, ਖਾਲਸਾ ਪੰਚਾਇਤ ਦੀ ਸਲਾਹ ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਸੀ।

ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਬੜੀ ਦੂਰ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਜਰਨੈਲ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਢਾਂਚੇ ਦੀ ਜੋ ਰੂਪ-ਰੇਖਾ ਸਾਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਇਹ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਣਾ ਔਖਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ ਨਵ-ਸਿਰਜਤ ਰਾਜ ਲਈ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਸ਼ਾਸਕੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ ਉੱਪਰ ਉਸ ਦਾ ਰਾਜ ਬਹੁਤੀ ਦੇਰ ਤਕ ਕਾਇਮ ਨਾ ਰਿਹਾ ਕਿਉਂਕਿ ਮੁਗ਼ਲ ਹਕੂਮਤ ਅਜੇ ਬੜੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੀਮਿਤ ਸਾਧਨਾਂ ਨਾਲ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਹਟਾ ਸਕਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਮਾਇਕ ਤੇ ਸੈਨਿਕ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਕਮੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹਕੂਮਤ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਝਟਕਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਦਾ ਪਤਨ ਹੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਜਦੋਂ ਤਕ ਜੀਵਿਆ, ਬੜੀ ਅਣਖ ਅਤੇ ਦਲੇਰੀ ਨਾਲ ਜੀਵਿਆ। ਆਪਣੇ ਸੀਮਿਤ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਕੀਤੇ ਬਗੈਰ ਉਸ ਨੇ ਤਿੰਨ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹਵਾਂ- ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ, ਜਹਾਂਦਰ ਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਫ਼ਰੁੱਖ਼ਸੀਅਰ ਨੂੰ ਨਾ ਸਿਰਫ ਵੰਗਾਰਿਆ ਹੀ ਸਗੋਂ ਕਈ ਲੜਾਈਆਂ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰ ਤਕ ਟਿਕਣ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੇ। ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦਾ ਰਾਜ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਕੀਮਤਾਂ ’ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਸੀ। ਉਹਦੇ ਸਾਥੀ ਤੇ ਸਹਾਇਕ ਬਹੁਤੇ ਉਹ ਲੋਕ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਤ੍ਰਿਸਕਾਰਦਾ ਤੇ ਨੀਵੀ ਜਾਤ ਦਾ ਕਹਿੰਦਾ ਚਲਾ ਆਇਆ ਸੀ ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸ਼ਕਤੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਉਹ ਸਿਦਕੀ ਸਿੱਖ ਸਨ ਜਿਹੜੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਕੋਈ ਵੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਕਰਨ ਲਈ ਸਦਾ ਤੱਤਪਰ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿਚ ਰਾਜ ਸਿਰਜਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਹੀ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਰਾਜ-ਕਾਲ ਦੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਦਸ਼ਾਹਤ ਦੀ ਪਦਵੀ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤਾ।‘ਲੇਟਰ ਮੁਗ਼ਲਜ਼’ ਵਿਚ ਵਿਲੀਅਮ ਇਰਵਿਨ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਸੈਨਾ ਵਿਚ ਨੀਵੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਦੇ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਲੋਕ ਭਰਤੀ ਹੋਏ ਸਨ ਉਹ ਵੀ ਜਦੋਂ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਪਰਤਦੇ ਸਨ ਤਾਂ ਹਾਕਮ ਬਣ ਕੇ ਮੁੜਦੇ ਸਨ। ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੇ ਅਮੀਰ ਵਿਅਕਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੀਉ ਆਇਆਂ ਕਹਿਣ ਆਉਂਦੇ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਤਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੇ। ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਪਿੰਡਾਂ ਅਤੇ ਨਗਰਾਂ ਦੇ ਇਹ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਉਸ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦੀ ਉਡੀਕ ਵਿਚ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਖੜ੍ਹੋ ਜਾਂਦੇ। ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਲੜਾਕੂ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਤੌਰ ’ਤੇ ਜੰਗਬਾਜ਼ ਅਖਵਾਉਣ ਵਾਲੇ ਯੋਧੇ ਵੀ, ਉਨਾਂ੍ਹ ਨਾਲ ਉਲਝਣ ਦਾ ਖਤਰਾ ਮੁੱਲ ਨਹੀਂ ਸਨ ਲੈਂਦੇ।

ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਜੀਵਨ-ਕਾਲ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਇਹ ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਕਿਸੇ ਕਰਾਮਾਤ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ 700 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਦੀਵਾ ਬਾਲਿਆ ਸੀ ਤੇ ਇਸ ਸੁਤੰਤਰ ਰਾਜ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਮਹਾਨ ਨਾਇਕ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਸੀ। ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਮੇਟਦਾ ਹੋਇਆ ਐਮ. ਐਲ. ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ (ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ Land Mark in Sikh History) ਵਿਚ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੰਦੇ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਪਹਿਲਾ ਸਿੱਖ ਗਣਤੰਤਰ (The first Sikh Republic) ਚਾਹੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਤਕ ਹੀ ਰਿਹਾ ਪਰ ਇਹ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਸੁਨਹਿਰੀ ਪੰਨਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਦਾ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਰਹੇਗਾ।