ਪੰਡਤ ਜਵਾਲਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਜੀ ‘ਜਾਤੀ ਭਾਸਕਰ’ ਵਿਚ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭਾਰਦਵਾਜ ਜਾਤੀ ਦੇ ਲੋਕ ਸੂਰਜ ਵੰਸ਼ੀ ਕਸ਼ੱਤਰੀ ਹਨ। ਹਾਲਾਤ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੱਪੜੇ ਛਾਪਣ ਤੇ ਸਿਉਣ ਦਾ ਧੰਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ ਧੰਦਾ ਕਰਨ ਕਾਰਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੀਪੀ ਅਤੇ ਸ਼ਿੰਪੀ ਆਖਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਇਹ ਇਕ ਕਸ਼ੱਤ੍ਰੀਯ ਜਾਤੀ ਹੈ ਜੋ ਕਛਵਾਹਾ, ਭਾਟੀ, ਚੌਹਾਨ, ਰਾਠੌਰ, ਪੰਵਾਰ ਅਤੇ ਦਹੀਆ ਆਦਿ ਅਨੇਕ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਸ਼ਾਖਾ ਦੇ ਕਸ਼ੱਤ੍ਰੀਯਾਂ ਤੋਂ ਬਣੀ ਹੈ। ਵਾਸਤਵ ਵਿਚ ਇਸ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਨਾਮ ਟਾਂਕ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਟਾਂਕ ਕਸ਼ੱਤ੍ਰੀਯ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਰਨਲ ਟਾਡ ਟਾਂਕ ਕਸ਼ੱਤ੍ਰੀਯ ਬਾਰੇ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਟਾਂਕ ਕਸ਼ੱਤਰੀ ਨਾਗਾਵੰਸ਼ੀ ਰਾਜਾ ਤਕਸ਼ਕ ਦੀ ਕੁਲ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਹਨ। ਨਾਗਵੰਸ਼ੀ ਜਾਤੀ ਨੇ ਈਸਾ ਪੂਰਬ ਛੇਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਉੱਪਰ ਹਮਲਾ ਕਰ ਕੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਕੁਲ਼ ਦੇ ਰਾਜੇ ਤਕਸ਼ਕ ਤੋਂ ਟਾਂਕ ਰਾਜ ਕੁਲ਼ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ ਜੋ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ 36 ਪ੍ਰਮਾਣੀਕ ਰਾਜ ਘਰਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ 13ਵੇਂ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਸੀ। ਦੂਸਰੇ ਥਾਂ ਟਾਡ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੂਰਜਵੰਸ਼ੀ ਰਾਜਾ ਰਾਮਚੰਦਰ ਤੋਂ ਪੰਜਵੀਂ ਥਾਂ ਤਕਸ਼ਕ ਨਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜਾਂ ਨੇ ਅਯੁੱਧਿਆ, ਸੌਰਾਸ਼ਟਰ ਅਤੇ ਮੇਵਾੜ ’ਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਟਾਂਕ ਕਸ਼ੱਤ੍ਰੀਯ ਦੀ ਮੂਹੀ ਨਾਗਵੰਸ ਹੈ ਜੋ ਕਸ਼ਯਪ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਤੁਰਿਆ, ਕਸ਼ਯਪ ਦੀਆਂ ਦੋ ਰਾਣੀਆਂ ਸਨ ਕਦਰੂ ਤੇ ਵਨੀਤਾ। ਕਦਰੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੀਲ, ਪਦਮ ਤੇ ਸਾਂਖ ਸਨ। ਵਨੀਤਾ ਦੇ ਸੂਰਜ, ਧਰਮਰਾਜ, ਗਰੁੜ ਤੇ ਪੁੱਤਰੀ ਯਮਨਾ ਸੀ। ਕਸ਼ਯਪ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੂਰਜ ਗੱਦੀ ’ਤੇ ਬੈਠਾ। ਇਸ ਦੇ ਭਰਾ ਆਪਣੇ ਮਤਰੇਏ ਭਰਾਵਾਂ ਨੀਲ, ਪਦਮ ਤੇ ਸਾਂਖ ਆਦਿ ਨੂੰ ਗੁਸੇਲੇ ਸੁਭਾਅ ਕਾਰਨ ਨਾਗ ਕਹਿ ਕੇ ਬੁਲਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਤੀ ਸਰਸ (ਕਸ਼ਮੀਰ) ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਦੇ ਕੇ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅੱਜ ਵੀ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਚਸ਼ਮਿਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵੈਰੀ ਨਾਗ, ਅਨੰਤ ਨਾਗ ਆਦਿ।

ਕਰਨਲ ਟਾਡ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ਼ਵਾਕੂ ਦੀ ਕੁਲ਼ ਵਿਚ 29ਵੇਂ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਰਾਜਾ ਭਾਰਕ ਤੋਂ ਭਾਰਦਵਾਜ ਦੇ ਨਾਂ ਉੱਪਰ ਭਾਰਦਵਾਜ ਵੰਸ਼ ਚੱਲਿਆ। ਇਹ ਵਿਜੈ ਰਾਜੇ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਗੋਤਰ ਗਾਧਿਰਾ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੁਲ਼ ਗੁਰੂ ਭਾਰਦਵਾਜ ਦਾ ਨਾਂ ਆਪਣੇ ਗੋਤਰ ਨਾਲ ਜੋੜ ਲਿਆ। ਰਾਜਾ ਭਾਰਕ ਦੀ ਕੁਲ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਕੂਲ ਚੰਦਰ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ ਸਨ– ਬੈਸਲ, ਬੀਰਥ ਸੈਨ ਅਤੇ ਨੀਰਥ ਸੈਨ। ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੈਸਲ ਗੱਦੀ ’ਤੇ ਬੈਠਾ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਉਸ ਨਾਲ ਲੜ ਕੇ ਸ਼ੋਲਾਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਬਾਥ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਅਬਾਦ ਹੋ ਗਏ। ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਬੀਰਥ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਨੀਰਥ ਆਪਣੇ ਸਹੁਰੇ ਦਵਾਰਕਾ ਵਿਖੇ ਜਾ ਕੇ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਬੀਰਥ ਦੀ ਕੁਲ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਯਦੂ ਸੇਠ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਜੋ ਬਾਥ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸਿਤਾਰਾ ਵਿਚ ਨਰਸੀ-ਬਾਮਨੀ ਆ ਕੇ ਵੱਸ ਗਏ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਇਸ ਕੁਲ਼ ਵਿਚ ਯਦੂ ਸੇਠ ਦੇ ਘਰ ਹਰੀ ਸੇਠ, ਹਰੀ ਸੇਠ ਦੇ ਘਰ ਗੋਪਾਲ ਸੇਠ, ਗੋਪਾਲ ਸੇਠ ਤੇ ਗੰਗਾ ਬਾਈ ਘਰ ਗੋਬਿੰਦ ਸੇਠ ਅਤੇ ਰਘੂ ਸੇਠ, ਗੋਬਿੰਦ ਸੇਠ ਤੇ ਰਾਮਾ ਬਾਈ ਦੇ ਘਰ ਨਰ ਹਰੀ ਸੇਠ ਅਤੇ ਜੀਵਾਜੀ ਸੇਠ, ਨਰ ਹਰੀ ਸੇਠ ਤੇ ਲਿੰਬਾ ਬਾਈ ਦੇ ਘਰ ਦਾਮ ਸੇਠ ਗਾਧਿਰਾ ਭਾਰਦਵਾਜ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਦਾਮ ਸੇਠ ਦਾ ਵਿਆਹ ਗੋਨਾਬਾਈ ਨਾਲ ਹੋਇਆ।

ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿਚ ਵਾਰਕਰੀ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਦਾ ਅਰੰਭ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਇਕ ਧਾਰਮਿਕ ਅੰਦੋਲਨ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਨਿਰੰਤਰ ਵਧਦਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕਾਂ ਵਿਚ ਗਿਆਨੇਸ਼ਵਰ ਜੀ ਦਾ ਨਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ‘ਗਿਆਨੇਸ਼ਵਰੀ’ ਅਤੇ ‘ਅੰਮ੍ਰਿਤਾਨੁਭਵ’ ਜਿਹੀਆਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਨਾਲ ਭਗਤੀ-ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਜਨ-ਸਾਧਾਰਣ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਭਗਤੀ ਦਾ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵੈਸ਼ਨਵ-ਭਗਤੀ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਉੱਪਰ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਸ਼ੈਵ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਅਭੇਦਤਾ ਅਤੇ ਯੋਗ-ਸਾਧਨਾ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਕੁ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਾਰਕਰੀ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਵਾਲੇ ਨਿਰਗੁਣ ਅਤੇ ਨਿਰਾਕਾਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਅਦਵੈਤਵਾਦੀ ਭਾਵਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਭਗਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸਰਗੁਣ ਰੂਪ ਨੂੰ ਵੀ ਸਾਧਨ ਬਣਾਉਣੋਂ ਸੰਕੋਚ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਵਿਠੁਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪੰਡਰਪੁਰ ਦੇ ਮੰਦਰ ਵਿਚ ਵਿਠੁਲ ਦੀ ਜੋ ਮੂਰਤੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ, ਉਸ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੇ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਨੂੰ ਸੀਸ ਉੱਤੇ ਧਾਰਣ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਠੁਲ ਸਰਵ-ਵਿਆਪੀ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਜੋਂ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿਚ ਪੂਜਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਿਆ। ਇਸ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਵਿਚ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਅਤੇ ਕਰਮਕਾਂਡ ਨੂੰ ਕੋਈ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਵਾਰਕਰੀ ਲੋਕ ਸਾਲ ਵਿਚ ਇਕ ਵਾਰ ਨਿਯਮਬੱਧੀ ਜਥੇ ਬਣਾ ਕੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਪੰਡਰਪੁਰ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ’ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਸਿਰਫ ਖੜਤਾਲਾਂ ਲੈ ਕੇ ਕੀਰਤਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਵਾਰਕਰੀ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਥਾਂ ’ਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਦੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਸਿਫਤ-ਸਲਾਹ ਕਰਨ ਲਈ ਇਹ ਰੀਤ ਤੋਰੀ ਸੀ। ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਭਗਤੀ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿਚ ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਲਹਿਰ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਤੇ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਤੇ ਭਗਤੀ ਲਈ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੀ ਥਾਂ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਮਰਾਠੀ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ।

ਦਾਮ ਸੇਠ ਦਾ ਪਰਵਾਰ ਵਾਰਕਰੀ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸੀ। ਇਹ ਕੱਪੜੇ ਵੇਚਣ ਦਾ ਧੰਦਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਸੇ ਕਿਰਤੀ ਅਤੇ ਭਗਤੀ-ਭਾਵ ਵਾਲੇ ਪਰਵਾਰ ਵਿਚ ਮਾਤਾ ਗੋਨਾਬਾਈ ਦੇ ਘਰ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਆਪ ਜੀ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਇਕ ਭੈਣ ਆਊਬਾਈ ਸੀ। ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਜਨਮ ਤਿੱਥੀ ਬਾਰੇ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਭਿੰਨ ਹਨ। ਡਾ. ਆਰ.ਜੀ. ਭੰਡਾਕਰ ਅਤੇ ਮਿ. ਮੈਕਾਲਿਫ ਦੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਤਿੱਥੀਆਂ ਨਾਲ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਵਿਦਵਾਨ ਸਹਿਮਤ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ 1270 ਈ: ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਆਪਣੇ ਜਨਮ ਬਾਰੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਇਕ ਮਰਾਠੀ ਅਭੰਗ ਵਿਚ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹਨ– “ਮਾਝੇ ਜਨਮ ਪੱਤਰ ਬਾਬਾ ਜੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣੇ ਇਹਲੈਂ ਤਿਆਰੀ ਖੁਣ ਸਾਰੂ ਐਕਾ। ਅਧਕ ਬਿਆਣਵ ਗਣਿਤ ਅਨਰਾਸ਼ਤੇ ਉਸਰਵਤਾਂ ਆਦਿਤਯ ਰੋਹਣੀ ਸੀ। ਸੂਕਲ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਕਰਤਿਕੀ ਰਾਵਿ ਵਾਰੀ ਪ੍ਰਭਵ ਸੰਬਤਸਰ ਸ਼ਾਲਵਾਹਨ ਸ਼ਕ ਪ੍ਰਸਵਲੀ ਮਾਤਾ ਮਝ ਮਲੁ ਮੂਰਤੀ ਤਵਹਾਂ ਜਿਵ ਹੇਵਰ ਲਿਹਲੇਂ ਦੇਵੈ ਆਦਿ।” ਭਾਵ ਮੇਰੀ ਜਨਮ ਪੱਤਰੀ ਬਾਬਾ ਜੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਲਿਖੀ। ਉਸ ਦੀ ਸਾਰੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਸੁਣੋਂ। ਗਿਆਰਾਂ ਸੌ ਬਾਨਵੇਂ ਸੰਮਤ ਸ਼ਾਲਵਾਹਨ ਸ਼ਾਕਾ ਦੇ ਰੋਹਣੀ ਨਕਸ਼ਤ੍ਰ ਵਿਚ ਸੂਰਜ ਉਦੈ ਹੋਣ ਸਮੇਂ ਕੱਤਕ ਦੀ ਸ਼ੁਕਲ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਮੁਤਾਬਿਕ 29 ਅਕਤੂਬਰ, 1270 ਈ: ਨੂੰ ਹੋਇਆ।

ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਪਾਠਸ਼ਾਲਾ ਵਿਚ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਹੀ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ ਹਰਿ-ਜਸ ਗਾਇਨ ਕਰਦੇ। ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਦਵਾਨ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਆਪਣੀ ਦਸਵੀਂ ਵਾਰ ਦੀ ਗਿਆਰ੍ਹਵੀਂ ਪਉੜੀ ਵਿਚ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ:

ਕੰਮ ਕਿਤੈ ਪਿਉ ਚਲਿਆ ਨਾਮਦੇਉ ਨੋ ਆਖਿ ਸਿਧਾਇਆ।
ਠਾਕੁਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੀ ਦੁਧੁ ਪੀਆਵਣੁ ਕਹਿ ਸਮਝਾਇਆ।
ਨਾਮਦੇਉ ਇਸਨਾਨੁ ਕਰਿ ਕਪਲ ਗਾਇ ਦੁਹਿ ਕੈ ਲੈ ਆਇਆ।
ਠਾਕੁਰ ਨੋ ਨ੍ਹਾਵਾਲਿ ਕੈ ਚਰਣੋਦਕੁ ਲੈ ਤਿਲਕੁ ਚੜ੍ਹਾਇਆ।
ਹਥਿ ਜੋੜਿ ਬਿਨਤੀ ਕਰੈ ਦੁਧੁ ਪੀਅਹੁ ਜੀ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਇਆ।
ਨਿਹਚਉ ਕਰਿ ਆਰਾਧਿਆ ਹੋਇ ਦਇਆਲੁ ਦਰਸੁ ਦਿਖਲਾਇਆ।
ਭਰੀ ਕਟੋਰੀ ਨਾਮਦੇਵਿ ਲੈ ਠਾਕੁਰ ਨੋ ਦੁਧੁ ਪੀਆਇਆ।
ਗਾਇ ਮੁਈ ਜੀਵਾਲਿਓਨੁ ਨਾਮਦੇਵ ਦਾ ਛਪਰੁ ਛਾਇਆ।
ਫੇਰਿ ਦੇਹੁਰਾ ਰਖਿਓਨੁ ਚਾਰਿ ਵਰਨ ਲੈ ਪੈਰੀ ਪਾਇਆ।
ਭਗਤ ਜਨਾ ਦਾ ਕਰੇ ਕਰਾਇਆ॥

ਅੱਠ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਗੋਵਿੰਦ ਸ਼ੇਟੀ ਜੀ ਦੀ ਸਪੁੱਤਰੀ ਰਾਜਬਾਈ ਜੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰਾਂ– ਨਾਰਾਇਣ ਜੀ, ਮਹਾਦੇਵ ਜੀ, ਗੋਵਿੰਦ ਜੀ, ਵਿੱਠਲ ਜੀ ਅਤੇ ਇਕ ਪੁੱਤਰੀ ਲਿੰਬਾ ਬਾਈ ਜੀ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ।

ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਕੁਲ਼- ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿੱਤਾ ਅਪਣਾ ਲਵੇ ਪਰ ਭਗਤ ਜੀ ਦਾ ਇਸ ਵੱਲ ਕੋਈ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਆਪ ਦੀ ਰੁਚੀ ਇਸ ਕੰਮ ਵਿਚ ਨਾ ਹੋਣ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾ ਕੇ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਵਣਜ-ਵਪਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਪਰ ਇਸ ਵਿਚ ਵੀ ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਮਨ ਨਾ ਲੱਗਾ। ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਮਨ ਸਦਾ ਹੀ ਸੰਤਾਂ-ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਮਾਣਨ ਵੱਲ ਰੁਚਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।

ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਗਿਆਨੇਸ਼ਵਰ, ਸੋਪਾਨਦੇਵ, ਨਵ੍ਰਿਤੀ ਨਾਥ ਅਤੇ ਮੁਕਤਾਬਾਈ ਆਦਿ ਦੀ ਸੰਤ ਮੰਡਲੀ ਨਾਲ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ’ਤੇ ਨਿਕਲ ਪਏ। ਇਹ ਮੰਡਲੀ ਆਰਣਭੋਂਡੀ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਸਾਂਵਤਾ ਮਾਲੀ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਲਊੜ ਪਿੰਡ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਕੂਰਮਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਮਿਲੀ। ਕਪਿਲ ਤੀਰਥ ਹੁੰਦੀ ਹੋਈ ਇਹ ਔਡੀਆ ਨਾਗਨਾਥ ਦੇ ਮੰਦਰ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਸੰਤ ਹਰੀਪਾਲ ਜੀ ਪਾਸ ਪੁੱਜ ਗਈ। ਇੱਥੋਂ ਤੁਰ ਕੇ ਇਹ ਮੰਡਲੀ ਪੈਂਡਨ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚੋਂ ਸੰਤ ਭਾਨਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਵੇਰੁਲ, ਘ੍ਰਿਸ਼ਨੇਸ਼ਵਰ, ਕਚੇਸ਼ਵਰ, ਸ਼ੁਕਲੇਸ਼ਵਰ, ਪੰਚਵਟੀ, ਦਵਾਰਕਾ ਹੁੰਦੀ ਹੋਈ ਜੂਨਾਗੜ੍ਹ ਪਹੁੰਚ ਗਈ। ਜੂਨਾਗੜ੍ਹ ਤੋਂ ਇਹ ਪ੍ਰਯਾਗ, ਭਾਰਦਵਾਜ ਆਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਅਯੁੱਧਿਆ ਪਹੁੰਚ ਗਈ। ਇੱਥੋਂ ਚਿਤਰਕੂਟ ਤੋਂ ਕਾਂਸ਼ੀ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਅਤੇ ਮੁਦਗਲਾਚਾਰੀਆ ਦਾ ਯੱਗ ਸੰਪੂਰਨ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਮੰਡਲੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਅੱਗੇ ਬੀਕਾਨੇਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਕੋਲਡ ਪਿੰਡ ਪਹੁੰਚ ਗਈ। ਇੱਥੋਂ ਉਜੈਨ ਗਏ ਜਿੱਥੇ ਗਿਆਨੇਸ਼ਵਰ ਜੀ ਦਾ ਉਮੰਗਲ ਜੋਤਸ਼ੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਹੋਇਆ। ਇੱਥੋਂ ਅੱਗੇ ਇਹ ਕਰਹਾੜ ਸ਼ਹਿਰ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਜਿੱਥੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਰਾਣੀ ਸੀਤਾ ਦੇਵੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਇੱਥੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੱਖਣ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਅਰੰਭ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਘਰਪ੍ਰਭਾ, ਰਿਸ਼ਯਮੂਕ ਪਰਬਤ, ਕਸ਼ਕਿੰਧਾ ਨਗਰੀ, ਤੁੰਗ ਭਦਰਾ, ਕਾਰਤਕ ਸਵਾਮੀ, ਵਿਅੰਕਟ ਗਿਰੀ, ਪਰਸਾਦੀ ਆਦਿ ਦੀ ਮੰਡਲੀ ਰਾਮੇਸ਼ਵਰ ਪਹੁੰਚ ਗਈ। ਰਾਮੇਸ਼ਵਰ ਤੋਂ ਤਾਮਰ ਪਰਣਾ, ਵਿਰਾਟ ਨਗਰੀ ਤੇ ਦੇਹੂ ਤੋਂ ਇਹ ਪੰਡਰਪੁਰ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ।

ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਨਾਮੀ ਭਗਤ ਗੋਗ ਕੁਮਿਆਰ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਆ। ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸੰਤ ਗਿਆਨਸ਼ੇਵਰ ਜੀ ਤੋਂ ਗੁਰ-ਦੀਖਿਆ ਲੈਣ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਪਰੰਤੂ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਾਸ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਭੈਣ ਮੁਕਤਾ ਬਾਈ ਸਮੇਤ ਅੰਤਮ ਸਮਾਧੀ ਲੈ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀ ਵਿਸੋਵਾ ਖੇਚਰ ਜੀ ਤੋਂ ਗੁਰੂ-ਦੀਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਅਖੌਤੀ ਪਾਂਡਿਆਂ ਦੀ ਪਾਖੰਡ ਵਾਲੀ ਮੂਰਤੀ ਪੂਜਾ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦਿਆਂ ਹਰੀ ਕੀਰਤਨ ਅਤੇ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਨੂੰ ਉੱਤਮ ਸਥਾਨ ਦਿੱਤਾ।

ਏਕੈ ਪਾਥਰ ਕੀਜੈ ਭਾਉ॥
ਦੂਜੈ ਪਾਥਰ ਧਰੀਐ ਪਾਉ॥
ਜੇ ਓਹੁ ਦੇਉ ਤ ਓਹੁ ਭੀ ਦੇਵਾ॥
ਕਹਿ ਨਾਮਦੇਉ ਹਮ ਹਰਿ ਕੀ ਸੇਵਾ॥ (ਪੰਨਾ 525)

ਇਕ ਦਿਨ ਆਪ ਮੌਜ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਮੰਦਰ ਵਿਚ ਚਲੇ ਗਏ। ਈਰਖਾਲੂ ਜਾਤ ਅਭਿਮਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰਨਾ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋ ਰਿਹਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਕਰ ਰਹੇ ਭਗਤ ਜੀ ਨੂੰ ਮੰਦਰ ਚੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੜਾ ਦੁੱਖ ਹੋਇਆ ਕਿ ਜਦੋਂ ਰੱਬ ਸਭ ਦਾ ਸਾਂਝਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕੋਈ ਛੋਟਾ ਜਾਂ ਵੱਡਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਅੱਗੇ ਵੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ:

ਮੋ ਕਉ ਤੂੰ ਨ ਬਿਸਾਰਿ ਤੂ ਨ ਬਿਸਾਰਿ॥
ਤੂ ਨ ਬਿਸਾਰੇ ਰਾਮਈਆ॥1॥ ਰਹਾਉ॥
ਆਲਾਵੰਤੀ ਇਹੁ ਭ੍ਰਮੁ ਜੋ ਹੈ ਮੁਝ ਊਪਰਿ ਸਭ ਕੋਪਿਲਾ॥
ਸੂਦੁ ਸੂਦੁ ਕਰਿ ਮਾਰਿ ਉਠਾਇਓ ਕਹਾ ਕਰਉ ਬਾਪ ਬੀਠੁਲਾ॥ (ਪੰਨਾ 1292)

ਇਸ ਬਾਰੇ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹਨ:

ਹਸਤ ਖੇਲਤ ਤੇਰੇ ਦੇਹੁਰੇ ਆਇਆ॥
ਭਗਤਿ ਕਰਤ ਨਾਮਾ ਪਕਰਿ ਉਠਾਇਆ॥

ਅਖੌਤੀ ਹੰਕਾਰੀ ਪਾਂਡਿਆਂ ਨੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ-ਬਿਨ-ਤੁਗਲਕ ਪਾਸ ਜਾ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕੀਤੀ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਲਿਆਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਚਾੜ੍ਹ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਜਬਰਦਸਤੀ ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਗਲਤ ਰਵਾਇਤ ਚਾਲੂ ਸੀ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ-ਬਿਨ-ਤੁਗਲਕ ਨੇ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕੀਤਾ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਇਸ ਲਈ ਮਰੀ ਹੋਈ ਗਾਂ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦਾ ਕਰੋ। ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ ਤਾਂ ਮੌਤ ਦੇ ਘਾਟ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਓਗੇ। ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਕਿ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਮਰਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਅੰਦਰ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ:

ਬਿਸਮਿਲਿ ਗਊ ਦੇਹੁ ਜੀਵਾਇ॥
ਨਾਤਰੁ ਗਰਦਨਿ ਮਾਰਉ ਠਾਂਇ॥
ਬਾਦਿਸਾਹ ਐਸੀ ਕਿਉ ਹੋਇ॥
ਬਿਸਮਿਲਿ ਕੀਆ ਨ ਜੀਵੈ ਕੋਇ॥
ਮੇਰਾ ਕੀਆ ਕਛੂ ਨ ਹੋਇ॥
ਕਰਿ ਹੈ ਰਾਮੁ ਹੋਇ ਹੈ ਸੋਇ॥ (ਪੰਨਾ 1165)

ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਭਗਤ ਜੀ ’ਤੇ ਹਾਥੀ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੁਲਤਾਨ ਹਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਾਬ ਪਿਲਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁੰਡ ’ਤੇ ਲੋਹੇ ਦਾ ਖੋਲ ਚੜ੍ਹਾ ਦਿੰਦੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਦੀ ਚੋਟ ਨਾਲ ਦੋਸ਼ੀ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਹਾਥੀ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਥੱਲੇ ਲਿਤਾੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਕੇ-ਸਨਬੰਧੀਆਂ ਨੇ ਭਗਤ ਜੀ ’ਤੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ੋਰ ਪਾਇਆ ਕਿ ਉਹ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਮ ਰਾਮ ਕਹਿਣਾ ਛੱਡ ਕੇ ਖੁਦ੍ਹਾ-ਖੁਦ੍ਹਾ ਕਹਿਣ ਲੱਗ ਜਾਵੇ ਪਰੰਤੂ ਭਗਤ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਧੱਕੇਸ਼ਾਹੀ ਅੱਗੇ ਝੁਕਣ ਤੋਂ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਮੁੱਲ੍ਹਾਂ, ਕਾਜੀ ਸਭ ਮੇਰਾ ਹੁਕਮ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਤੂੰ ਹਿੰਦੂ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਮੇਰਾ ਕਹਿਣਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨ ਰਿਹਾ। ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਮੰਗੀ ਧਨ ਦੌਲਤ ਦੇਣ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਵੀ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਕਿ ਉਹ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਵੇ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਨਹੀਂ ਸੁਣੀ ਸਗੋਂ ਉਸ ਨੇ ਭਗਤ ਜੀ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿਚ ਬੇੜੀਆਂ ਪਾ ਕੇ ਜਕੜ ਦਿੱਤਾ। ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਵੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਭਗਤੀ ਵਿਚ ਲੀਨ ਰਹੇ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਕਰਦੇ ਹਨ:

ਸੁਲਤਾਨੁ ਪੂਛੈ ਸੁਨੁ ਬੇ ਨਾਮਾ॥
ਦੇਖਉ ਰਾਮ ਤੁਮਾ੍ਰੇ ਕਾਮਾ॥...
ਬਿਸਮਿਲ ਗਊ ਦੇਹੁ ਜੀਵਾਇ॥
ਨਾਤਰੁ ਗਰਦਨਿ ਮਾਰਉ ਠਾਂਇ॥....
ਬਾਦਿਸਾਹੁ ਚੜ੍‍ਓਿ ਅਹੰਕਾਰਿ॥
ਗਜ ਹਸਤੀ ਦੀਨੋ ਚਮਕਾਰਿ॥
ਰੁਦਨੁ ਕਰੈ ਨਾਮੇ ਕੀ ਮਾਇ॥
ਛੋਡਿ ਰਾਮੁ ਕੀ ਨ ਭਜਹਿ ਖੁਦਾਇ॥....
ਨ ਹਉ ਤੇਰਾ ਪੂੰਗੜਾ ਨ ਤੂ ਮੇਰੀ ਮਾਈ॥
ਪਿੰਡੁ ਪੜੈ ਤਉ ਹਰਿ ਗੁਨ ਗਾਇ॥
ਕਰੈ ਗਜਿੰਦੁ ਸੁੰਡ ਕੀ ਚੋਟ॥
ਨਾਮਾ ਉਬਰੈ ਹਰਿ ਕੀ ਓਟ॥ (ਪੰਨਾ-1165)

ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਭਾਵਧਾਰਾ ਨਿਰੰਤਰ ਪ੍ਰਵਾਹਮਾਨ ਰਹੀ, ਕਿਤੇ ਵੀ ਖੜੋਤ ਨਹੀਂ ਵੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਇਸੇ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਆਪਣੀਆਂ ਪ੍ਰਚਾਰ ਫੇਰੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਕੱਤਰਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਸਹਿਤ ਸੰਭਾਲ ਕੀਤੀ।

ਨਾਮ ਬਾਣੀ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਦੇ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲ ਆ ਗਏ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਲਾਹੌਰ ਆਏ ਅਤੇ ਫੇਰ ਭੂਤ-ਵਿੰਡ। ਇੱਥੋਂ ਦੀ ਵਿਧਵਾ ਇਸਤਰੀ ਮਾਈ ਅੜੋਲੀ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪੁੱਤਰ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਅਰਪਣ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਬੋਹੜ ਦਾਸ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਬੋਹੜ ਦਾਸ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਹੀ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਾਮ ਵੀ ਬੋਹੜੂ ਪੈ ਗਿਆ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਚੱਲ ਕੇ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ਮਰੋੜ ਵਿਖੇ ਪਧਾਰੇ। ਇੱਥੇ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਆਮਦ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਚੱਲ ਕੇ ਆਪ ਭੱਟੀਵਾਲ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਨ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕਈ ਦੁਨਿਆਵੀ ਔਕੜਾਂ ਵੀ ਦੂਰ ਕੀਤੀਆਂ। ਇੱਥੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਥੁੜ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਇਕ ਤਾਲ ਅਤੇ ਇਕ ਖੂਹ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕਰਵਾਈ ਜੋ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ‘ਨਾਮੇਆਣਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀ ਝਿੜੀ ਵਿਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵੀ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਦਾ ਵਸਨੀਕ ਜੱਲੋ ਤਰਖਾਣ ਨਾਂ ਦਾ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਬਣਿਆ। ਇਸ ਨੂੰ ਭਗਤ ਜੀ ਨੇ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਧਾਲੀਵਾਲ ਜਾਣ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਅਤੇ ਇਹ ਉੱਥੇ ਹੀ ਅਬਾਦ ਹੋ ਗਿਆ। ਇੱਥੋਂ ਦਾ ਹੀ ਇਕ ਕਿਰਤੀ ਖੱਤਰੀ ਭਾਈ ਲੱਧਾ ਭਗਤ ਜੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁਖੋਵਾਲ ਜਾ ਕੇ ਹੱਟੀ ਪਾ ਕੇ ਕਿਰਤ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਸੁਖੋਵਾਲ ਵਿਖੇ ਇਸ ਨੇ ਭਗਤ ਜੀ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਵੀ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ। ਭੱਟੀਵਾਲ ਤੋਂ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਬਿਰਾਜੇ ਜਿੱਥੇ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਤਪਿਆਣਾ ਸਾਹਿਬ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਅਬਾਦ ਕਰਨ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਪਿੰਡ ਅਬਾਦ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਘੁਮਾਣ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਇੱਥੇ ਭਗਤ ਜੀ ਨੇ ਇਕ ਤਲਾਬ ਅਤੇ ਖੂਹ ਖੁਦਵਾਇਆ। ਇਹ ਧਰਤੀ ਮਾੜੀ ਭੁੱਚੋ ਦੇ ਜ਼ਿੰਮੀਦਾਰ ਅਖਤਰ ਅਲੀ ਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਨਵੇਂ ਅਬਾਦ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਤੰਗ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਭਗਤ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਅੱਤਿਆਚਾਰ ਦਾ ਡੱਟ ਕੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਜੰਗ ਹੋਈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਚੌਧਰੀ ਸਾਲੋਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਬੜੀ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਲੜਦਾ ਹੋਇਆ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਾ ਗਿਆ ਪਰ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੱਕ ਦਿਲਵਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ 18 ਸਾਲ ਦੇ ਲੱਗਭਗ ਟਿਕੇ ਰਹੇ। ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਪਰਿਸਥਿਤੀਆਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਨਿਰਗੁਣ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਵੱਲ ਹੁੰਦੇ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਰੁਚੀ ਵਿਚ ਵਿਕਾਸ ਹੁੰਦਾ ਗਿਆ। ਫਲਸਰੂਪ ਮਰਾਠੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਲਿਖੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਭੰਗਾਂ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਸੰਕਲਿਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਭਾਵਾਤਮਿਕ ਅੰਤਰ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਭੰਗ ਅਧਿਕਤਰ ਸਾਕਾਰ ਵਿਠੁਲ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਤੋਂ ਅਨੁਪ੍ਰਾਣਿਤ ਹਨ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦ ਨਿਰਗੁਣ ਨਿਰਾਕਾਰ ਵਿਠੁਲ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਨੂੰ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ 61 ਸ਼ਬਦ 18 ਰਾਗਾਂ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹਨ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਧਾਰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਭਗਤ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਬਾਣੀ ਘੁਮਾਣ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਨਿਵਾਸ ਸਮੇਂ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਰਾਗਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ:

ਗਉੜੀ ਰਾਗ ਵਿਚ-1, ਆਸਾ ਰਾਗ ਵਿਚ-5, ਗੂਜਰੀ ਰਾਗ ਵਿਚ-2, ਸੋਰਠਿ ਰਾਗ ਵਿਚ-3, ਧਨਾਸਰੀ ਰਾਗ ਵਿਚ-5, ਟੋਡੀ ਰਾਗ ਵਿਚ-3, ਤਿਲੰਗ ਰਾਗ ਵਿਚ-2, ਬਿਲਾਵਲੁ ਰਾਗ ਵਿਚ-1, ਗੋਂਡ ਰਾਗ ਵਿਚ-7, ਰਾਮਕਲੀ ਰਾਗ ਵਿਚ-4, ਮਾਲੀ ਗਉੜਾ ਰਾਗ ਵਿਚ-3, ਮਾਰੂ ਰਾਗ ਵਿਚ-1, ਭੈਰਉ ਰਾਗ ਵਿਚ- 12, ਬਸੰਤੁ ਰਾਗ ਵਿਚ-3, ਸਾਰੰਗ ਰਾਗ ਵਿਚ-3, ਮਲਾਰ ਰਾਗ ਵਿਚ-2, ਕਾਨੜਾ ਰਾਗ ਵਿਚ-1, ਪ੍ਰਭਾਤੀ ਰਾਗ ਵਿਚ-3 ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਸਰੂਪ ਚਿਤ੍ਰਣ ਵਿਚ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਅਸਮਰੱਥ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ:

ਹਰਿ ਕੀ ਮਹਿਮਾ ਕਿਛੁ ਕਥਨੁ ਨ ਜਾਈ॥ (ਪੰਨਾ 1164)

ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕਤਾ ਬਾਰੇ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ:

ਈਭੈ ਬੀਠਲੁ ਊਭੈ ਬੀਠਲੁ ਬਿਨੁ ਸੰਸਾਰੁ ਨਹੀ॥
ਥਾਨ ਥਨੰਤਰਿ ਨਾਮਾ ਪ੍ਰਣਵੈ ਪੂਰਿ ਰਹਿਓ ਤੂੰ ਸਰਬ ਮਹੀ॥ (ਪੰਨਾ 485)

ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਘਟ-ਘਟ ਵਿਚ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ:

ਕਹਤ ਨਾਮਦੇਉ ਹਰਿ ਕੀ ਰਚਨਾ ਦੇਖਹੁ ਰਿਦੈ ਬੀਚਾਰੀ॥
ਘਟ ਘਟ ਅੰਤਰਿ ਸਰਬ ਨਿਰੰਤਰਿ ਕੇਵਲ ਏਕੁ ਮੁਰਾਰੀ॥ (ਪੰਨਾ 485)

ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਕਰਤਾ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਫੁਰਮਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ:

ਜੀਅ ਕਾ ਬੰਧਨੁ ਕਰਮੁ ਬਿਆਪੈ॥
ਜੋ ਕਿਛੁ ਕੀਆ ਸੁ ਆਪੈ ਆਪੈ॥

ਪਰਮਾਤਮਾ ਅੰਤਰਜਾਮੀ ਵੀ ਹੈ। ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਘਟ-ਘਟ ਦੇ ਵਾਸੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਅਤੇ ਸਮਝਣ ਵਾਲਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਹੈ:

ਨਾਮੇ ਕਾ ਸੁਆਮੀ ਅੰਤਰਜਾਮੀ ਫਿਰੇ ਸਗਲ ਬੇਦੇਸਵਾ॥ (ਪੰਨਾ 1167)

ਨਾਮੇ ਸੋਈ ਸੇਵਿਆ ਜਹ ਦੇਹੁਰਾ ਨ ਮਸੀਤ॥ (ਪੰਨਾ 875)

ਜੀਵ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲੋਂ ਅਭਿੰਨ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਸਾਰੇ ਹਿਰਦਿਆਂ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਤੋਂ ਭਿੰਨ ਹੋਰ ਕੋਈ ਸ਼ਕਤੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਹਾਥੀ ਅਤੇ ਕੀੜੀ ਭਾਵੇਂ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਆਕਾਰ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਪਰ ਵਾਸਤਵ ਵਿਚ ਇਹ ਸਭ ਇੱਕੋ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ-ਚੇਤਨ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸਮਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ:

ਸਭੈ ਘਟ ਰਾਮੁ ਬੋਲੈ ਰਾਮਾ ਬੋਲੈ॥
ਰਾਮ ਬਿਨਾ ਕੋ ਬੋਲੈ ਰੇ॥1॥ਰਹਾਉ॥
ਏਕਲ ਮਾਈ ਕੁੰਜਰ ਚੀਟੀ ਭਾਜਨ ਹੈਂ ਬਹੁ ਨਾਨਾ ਰੇ॥
ਅਸਥਾਵਰ ਜੰਗਮ ਕੀਟ ਪਤੰਗਮ ਘਟਿ ਘਟਿ ਰਾਮੁ ਸਮਾਨਾ ਰੇ॥ (ਪੰਨਾ 988)

ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੌਤਕ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਲੁਕਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸਭ ਵਿਚਲੀ ਜੋਤ ਇਕ ਹੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਜੋਤ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣ ਸਕਦਾ, ਪਰ ਉਹ ਜੋਤ ਸਭ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦੀ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਸਾਰੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਦਾ ਪੂਰਾ ਬੋਧ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਭ ਦਾ ਇਕ-ਮਾਤ੍ਰ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਹੈ:

ਅਕੁਲ ਪੁਰਖ ਇਕੁ ਚਲਿਤੁ ਉਪਾਇਆ॥
ਘਟਿ ਘਟਿ ਅੰਤਰਿ ਬ੍ਰਹਮੁ ਲੁਕਾਇਆ॥
ਜੀਅ ਕੀ ਜੋਤਿ ਨ ਜਾਨੈ ਕੋਈ॥
ਤੈ ਮੈ ਕੀਆ ਸੁ ਮਾਲੂਮੁ ਹੋਈ॥ (ਪੰਨਾ 1351)

ਕਰਨ ਕਰਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਭ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਹੈ। ਜੀਵ ਅਸਮਰੱਥ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਝ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਖੁਦ ਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਜੀਵ ਨੂੰ ਸੁਆਦਿਸ਼ਟ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਭੀਖ ਵੀ ਮੰਗਵਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ :

ਕਬਹੂ ਖੀਰਿ ਖਾਡ ਘੀਉ ਨ ਭਾਵੈ॥
ਕਬਹੂ ਘਰ ਘਰ ਟੂਕ ਮਗਾਵੈ॥ (ਪੰਨਾ 1164)

ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਅੱਗੇ ਆਤਮ ਸਮਰਪਣ ਕਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਵਿਚ, ਉਸ ਦੇ ਭਾਣੇ ਵਿਚ ਰਹਿਣਾ ਹੀ ਉਚਿਤ ਹੈ:

ਜੌ ਰਾਜੁ ਦੇਹਿ ਤ ਕਵਨ ਬਡਾਈ॥
ਜੌ ਭੀਖ ਮੰਗਾਵਹਿ ਤ ਕਿਆ ਘਟਿ ਜਾਈ॥ (ਪੰਨਾ 525

ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਹੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਮਾਲਾ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮਣਕੇ ਇਕ ਸੂਤਰ ਵਿਚ ਪਰੋਏ ਹੋਣ ਵਾਂਗ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿਚ ਵੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਲਹਿਰਾਂ, ਝੱਗ ਅਤੇ ਬੁਲਬਲੇ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਲੀਲ੍ਹਾ ਵਾਲੀ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਭਿੰਨ ਨਹੀਂ ਹੈ:

ਸੂਤੁ ਏਕੁ ਮਣਿ ਸਤ ਸਹੰਸ ਜੈਸੇ ਓਤਿ ਪੋਤਿ ਪ੍ਰਭੁ ਸੋਈ॥1॥ਰਹਾਉ॥
ਜਲ ਤਰੰਗ ਅਰੁ ਫੇਨ ਬੁਦਬੁਦਾ ਜਲ ਤੇ ਭਿੰਨ ਨ ਹੋਈ॥
ਇਹੁ ਪਰਪੰਚੁ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ ਕੀ ਲੀਲਾ ਬਿਚਰਤ ਆਨ ਨ ਹੋਈ॥ (ਪੰਨਾ 485)

ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਰਾਹ ਦੱਸਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਅਭੇਦ ਹੋਣਾ ਪਏਗਾ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਸਹਿਜ-ਅਵਸਥਾ ਹੀ ਮੁਕਤ-ਅਵਸਥਾ ਹੈ:

ਗੁਰ ਪਰਸਾਦੀ ਜਾਨਿਆ॥
ਜਨੁ ਨਾਮਾ ਸਹਜ ਸਮਾਨਿਆ॥ (ਪੰਨਾ 657)

ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਦਵਾਨ ਡਾ. ਆਰ.ਜੀ. ਭੰਡਾਰਕਰ ਅਤੇ ਮਿ. ਮੈਕਾਲਿਫ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪ ਲੱਗਭਗ 80 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਭੋਗ ਕੇ ਸੰਨ 1350 ਈ: ਵਿਚ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ। ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਦਿਹਾਂਤ ਦੇ ਸਥਾਨ ਬਾਰੇ ਵੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਮਤ ਹਨ। ਕਈ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਦਿਹਾਂਤ ਪੰਡਰਪੁਰ ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਮਤ ਹੈ ਕਿ ਭਗਤ ਜੀ ਦਾ ਦਿਹਾਂਤ ਸੂਬਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ਘੁਮਾਣ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਘੁਮਾਣ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਆਪ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਅੰਤਮ ਸਮਾਂ ਬਤੀਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਸਮਾਧੀ ਲੈਣ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਤਨ ਰਵਾਇਤ ਹੈ। ਘੁਮਾਣ ਵਿਚ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਮਿਸਲ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਏ ਨੇ 1777 ਈ: ਵਿਚ ਬਣਵਾਈ ਸੀ ਅਤੇ ਸਰੋਵਰ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸੱਸ ਕਨ੍ਹਈਆ ਮਿਸਲ ਦੀ ਸਰਦਾਰਨੀ ਰਾਣੀ ਸਦਾ ਕੌਰ ਜੀ ਨੇ ਕਰਵਾਈ ਸੀ। ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਮੁਬਾਰਕ ਚਰਨਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਇਕ ਫੌਜੀ ਅਫ਼ਸਰ ਕੁਮੇਦਾਨ ਸ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਓਠੀਆਂ ਤੋਂ ਆ ਕੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਜਨਮ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿਚ ਬਾਰਾਂਦਰੀ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕਰਵਾਈ। ਬਾਰਾਂਦਰੀ ਦੇ ਅੱਗੇ ਬਰਾਂਡਾ ਗ੍ਰੰਥੀ ਬਾਬਾ ਪੂਰਨ ਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਬਟਾਲੀਅਨ ਦੇ ਫੌਜੀਆਂ ਨੇ ਬਣਵਾਇਆ ਸੀ। ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਨਅਤਕਾਰ ਬਾਬੂ ਰਾਮ ਲਾਲ ਜੀ ਨੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਲਈ ਬੁੰਗੇ ਬਣਵਾਏ।

ਮਰਾਠੀ ਲਿਖਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਅੱਸੂ ਵਦੀ 13 ਸ਼ਾਕਾ ਸੰਮਤ 1272 (1407 ਬਿਕ੍ਰਮੀ) ਮੁਤਾਬਕ 3 ਜੁਲਾਈ, 1350 ਦਿਨ ਸ਼ਨੀਵਾਰ ਨੂੰ ਪੰਡਰਪੁਰ ਵਿਖੇ ਸਵਰਗਵਾਸ ਹੋਏ। ਪਰਵਾਰ ਦੇ 14 ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਸਣੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੰਡਰਪੁਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਦਵਾਰ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪੌੜੀ ’ਤੇ ਸਮਾਧੀ ਲਾਈ ਤਾਂ ਕਿ ਸੰਤ ਯਾਤਰੀਆਂ ਦੀ ਚਰਨ ਧੂੜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਸਕੇ। ‘ਮਹਾਂਰਿਸ਼ੀ ਭਗਤ ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ ਸ੍ਰੀ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਕੀ ਬੰਸਾਵਲੀ’ ਦੇ ਕਰਤਾ ਕਵੀ ਮੋਹਨ ਜੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ:

ਮਾਤ, ਪਿਤਾ, ਸੁਤ, ਸੁਤਾ, ਵਧੂ, ਭਗਨੀ ਔਰ ਦਾਸੀ ਆਈ।
ਨਾਮਦੇਵ ਸੇ ਕਹਿਤੇ ਭਏ ਯਿਹ, ਤੁਮ ਸੰਗ ਹਮ ਸਭ ਜਾਈ।
ਨਾਰਾਇਣ, ਮਹਾਂਦੇਵ, ਗੋਵਿੰਦ, ਵਿਠੁਲ ਅਰੁ ਲਿੰਬਾ ਬਾਈ।
ਗੋਡਾ ਬਾਈ, ਯੋਸਾ ਬਾਈ, ਔਰ ਸਾਕਰਾ ਬਾਈ।
ਸਹਿ ਕੁਟੰਭ ਸ੍ਰੀ ਨਾਮਦੇਵ ਨੇ ਸਤੁਤੀ ਪ੍ਰਭੂ ਕੀ ਗਾਈ।
ਸਤੁਤੀ ਗਾਈ ਸਭ ਮਿਲਕੇ ਪੁਸ਼ਪ ਵਿਸ਼ਟ ਸੁਰ ਕੀਨੀ।
ਦੇਖਤ ਸਭ ਕੇ ਖੁਲੀ ਪਾਸਿਰੀ ਜਾਏ ਸਮਾਧੀ ਲੀਨੀ।
ਤਬ ਗ੍ਰਿਹ ਸੇ ਬਾਹਰ ਆ ਭਗਵਾਨ ਬੰਦ ਪਾਇਰੀ ਕੀਨੀ।
ਜੈ ਜੈ ਜੈ ਸ੍ਰੀ ਨਾਮਦੇਵ ਕੀ ਸੁਰਨ ਦੁੰਦ ਭੀ ਕੀਨੀ।

ਦੋਹਿਰਾ– ਬਾਰਾਂ ਸੋ ਅਰ ਬਹੱਤਰ ਸ਼ਕੇ ਪਰਮਾਨਾ। ਮਿਤੀ ਤ੍ਰਯੋਸ਼ਦੀ ਵਦੀ ਮਾਸ ਆਸਾੜ ਸੁਜਾਨ, ਸੁਭ ਸਮਾਧੀ ਲੀਨੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਮਦੇਵ ਭਗਵਾਨ, ਸੁਮਰਨ ਤਿਨ ਕੌ ਕਰਤ ਹੀ ਸ਼ੀਘਰ ਹੋਤ ਕਲਿਆਨ। ਜੇਸ਼ਠ ਬਹੂ ਕੇ ਸੁਤ ਭਯੋ ਉਤ ਮੈਕੇ ਮੇ ਜਾਏ। ਵੰਸ ਨਾਮਦੇਵ ਕੋ ਚਲਯੋ ਕੀਨੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਹਾਏ।

ਇਸ ਸਮਾਧੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਪੰਡਰਪੁਰ ਦੇ ਮੰਦਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਦਵਾਰ ਦੀਆਂ ਹੇਠਲੀਆਂ ਦੋ ਪੌੜੀਆਂ ਉੱਪਰ ਜੋ ਪਿੱਤਲ ਦੇ ਪੱਤਰੇ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਵਾਰ ਦੇ 14 ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਚਿੱਤਰ ਉਕਰੇ ਹੋਏ ਹਨ।

ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਜਾਤੀਵਾਦ ਅਤੇ ਵਹਿਮਾ ਭਰਮਾਂ, ਕਰਮ-ਕਾਂਡਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਕੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਬਤੀਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਮਹਾਨਤਾ ਕਾਰਨ ਅਨੇਕ ਪਰਵਰਤੀ ਸੰਤ-ਸਾਧਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਨਾਂ ਆਦਰ ਨਾਲ ਲਿਆ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਫੁਰਮਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ:

ਨਾਮਦੇਵ ਕਬੀਰੁ ਤਿਲੋਚਨੁ ਸਧਨਾ ਸੈਨੁ ਤਰੈ॥ (ਪੰਨਾ 1106)

ਤੀਜੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਬਾਰੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹਨ:

ਕਲਜੁਗਿ ਨਾਮੁ ਪ੍ਰਧਾਨੁ ਪਦਾਰਥੁ ਭਗਤ ਜਨਾ ਉਧਰੇ॥
ਨਾਮਾ ਜੈਦੇਉ ਕਬੀਰੁ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨੁ ਸਭਿ ਦੋਖ ਗਏ ਚਮਰੇ॥ (ਪੰਨਾ 995)

ਚੌਥੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਆਸਾ ਕੀ ਵਾਰ ਦੇ ਅੰਤਲੇ ਛੰਦ ਵਿਚ ਭਗਤ ਜੀ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹਨ:

ਅਹੰਕਾਰੀਆ ਨਿੰਦਕਾ ਪਿਠਿ ਦੇਇ ਨਾਮਦੇਉ ਮੁਖਿ ਲਾਇਆ॥ (ਪੰਨਾ 451)

ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਬਾਰੇ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ:

ਨਾਮਾ ਮਾਇਆ ਮੋਹਿਆ ਕਹੈ ਤਿਲੋਚਨੁ ਮੀਤ॥
ਕਾਹੇ ਛੀਪਹੁ ਛਾਇਲੈ ਰਾਮ ਨ ਲਾਵਹੁ ਚੀਤੁ॥
ਨਾਮਾ ਕਹੈ ਤਿਲੋਚਨਾ ਮੁਖ ਤੇ ਰਾਮੁ ਸੰਮਾ੍ਲਿ॥
ਹਾਥ ਪਾਉ ਕਰਿ ਕਾਮੁ ਸਭੁ ਚੀਤੁ ਨਿਰੰਜਨ ਨਾਲਿ॥ (ਪੰਨਾ 1375)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਦਰਜ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਸਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਕਿਰਤ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਨੇ ਭਗਤ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਜੀ ਅਤੇ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸੰਬਾਦ ਰਾਹੀਂ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਸਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਤੇ ਵਧੀਕ ਮਹਲਾ-ਪੰਜਵਾਂ ਵਿਚ ਭਗਤ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਜੀ ਅਤੇ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਸੰਵਾਦ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਿਰਤ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ:

ਆਨੀਲੇ ਕਾਗਦੁ ਕਾਟੀਲੇ ਗੂਡੀ ਆਕਾਸ ਮਧੇ ਭਰਮੀਅਲੇ॥
ਪੰਚ ਜਨਾ ਸਿਉ ਬਾਤ ਬਤਊਆ ਚੀਤੁ ਸੁ ਡੋਰੀ ਰਾਖੀਅਲੇ॥1॥
ਮਨੁ ਰਾਮ ਨਾਮਾ ਬੇਧੀਅਲੇ॥
ਜੈਸੇ ਕਨਿਕ ਕਲਾ ਚਿਤੁ ਮਾਂਡੀਅਲੇ॥1॥ਰਹਾਉ॥
ਆਨੀਲੇ ਕੁੰਭੁ ਭਰਾਈਲੇ ਊਦਕ ਰਾਜ ਕੁਆਰਿ ਪੁਰੰਦਰੀਏ॥
ਹਸਤ ਬਿਨੋਦ ਬੀਚਾਰ ਕਰਤੀ ਹੈ ਚੀਤੁ ਸੁ ਗਾਗਰਿ ਰਾਖੀਅਲੇ॥2॥
ਮੰਦਰੁ ਏਕੁ ਦੁਆਰ ਦਸ ਜਾ ਕੇ ਗਊ ਚਰਾਵਨ ਛਾਡੀਅਲੇ॥
ਪਾਂਚ ਕੋਸ ਪਰ ਗਊ ਚਰਾਵਤ ਚੀਤੁ ਸੁ ਬਛਰਾ ਰਾਖੀਅਲੇ॥3॥
ਕਹਤ ਨਾਮਦੇਉ ਸੁਨਹੁ ਤਿਲੋਚਨ ਬਾਲਕੁ ਪਾਲਨ ਪਉਢੀਅਲੇ॥
ਅੰਤਰਿ ਬਾਹਰਿ ਕਾਜ ਬਿਰੂਧੀ ਚੀਤੁ ਸੁ ਬਾਰਿਕ ਰਾਖੀਅਲੇ॥4॥ (ਪੰਨਾ 972)

ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਭਗਤ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਜੀ ਨੂੰ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦਾ ਗਿਆਨ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਸਾਖੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਵਾਰ ਵਿਚ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ:

ਦਰਸਨੁ ਦੇਖਣ ਨਾਮਦੇਵ ਭਲਕੇ ਉਠਿ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨੁ ਆਵੈ।
ਭਗਤਿ ਕਰਨਿ ਮਿਲਿ ਦੁਇ ਜਣੇ ਨਾਮਦੇਉ ਹਰਿ ਚਲਿਤੁ ਸੁਣਾਵੈ।
ਮੇਰੀ ਭੀ ਕਰਿ ਬੇਨਤੀ ਦਰਸਨੁ ਦੇਖਾਂ ਜੋ ਤਿਸੁ ਭਾਵੈ।
ਠਾਕੁਰ ਜੀ ਨੋ ਪੁਛਿਓਸੁ ਦਰਸਨੁ ਕਿਵੈ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨੁ ਪਾਵੈ।
ਹਸਿ ਕੈ ਠਾਕੁਰ ਬੋਲਿਆ ਨਾਮਦੇਉ ਨੋ ਕਹਿ ਸਮਝਾਵੈ।
ਹਥਿ ਨ ਆਵੈ ਭੇਟੁ ਸੋ ਤੁਸਿ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਮੈ ਮੁਹਿ ਲਾਵੈ।
ਹਉ ਅਧੀਨੁ ਹਾਂ ਭਗਤ ਦੇ ਪਹੁੰਚਿ ਨ ਹੰਘਾਂ ਭਗਤੀ ਦਾਵੈ।
ਹੋਇ ਵਿਚੋਲਾ ਆਣਿ ਮਿਲਾਵੈ॥ (ਵਾਰ 10:12)

ਸ੍ਰੋਤ ਪੁਸਤਕਾਂ:

1. ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ- ਗੁਰੁਸ਼ਬਦ ਰਤਨਾਕਰ ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼।
2. ਡਾ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ– ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਵਿਸ਼ਵ ਕੋਸ਼।
3. ਪ੍ਰੋ. ਜਸਵਿੰਦਰ ਕੌਰ (ਢਿੱਲੋਂ)- ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀਵਨ ਤੇ ਚਿੰਤਨ।
4. ਸ. ਸਿਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ– ਜਿਨਿ ਨਾਮੁ ਲਿਖਾਇਆ ਸਚੁ।
5. ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਖੜਗ– ਸੰਤ ਨਾਮਦੇਵ ਦਰਸ਼ਨ।