ਹਰਿ ਕਾ ਮੰਦਰੁ ਸੋਹਣਾ ਕੀਆ ਕਰਣੈਹਾਰਿ ॥
ਰਵਿ ਸਸਿ ਦੀਪ ਅਨੂਪ ਜੋਤਿ ਤ੍ਰਿਭਵਣਿ ਜੋਤਿ ਅਪਾਰ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 57)

ਅਥਵਾ

ਹਰਿ ਮੰਦਰੁ ਹਰਿ ਕਾ ਹਾਟੁ ਹੈ ਰਖਿਆ ਸਬਦਿ ਸਵਾਰਿ ॥
ਤਿਸੁ ਵਿਚਿ ਸਉਦਾ ਏਕੁ ਨਾਮੁ ਗੁਰਮੁਖਿ ਲੈਨਿ ਸਵਾਰਿ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1346)

ਜਿਹੋ ਜਿਹੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਚਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤੀ ਸੀ ਉਸ ਹਰਿਮੰਦਰ (ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ) ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਵਿਚ ਸ਼ਬਦ-ਗੁਰੂ (ਭਾਵ ਹਰਿ ਨਾਮ) ਦੀ ਜੋਤ ਜਗਾ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਸੱਚੇ ਹਾਟ’ ਦੇ ਦੁਆਰ ਹਰ ਕਿਸੇ ਲਈ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤੇ। ਇੱਥੇ ਕੇਵਲ ਸੱਚੇ ਸੌਦੇ (ਹਰਿ ਨਾਮ) ਦਾ ਹੀ ਵਪਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਪਾਰ ਦਾ ਲਾਹਾ ਪਾ ਕੇ ਗੁਰਮੁਖ ਲੋਕ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਸੁਆਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਮਨਮੁਖ ਇਸ ‘ਹਰਿਮੰਦਰ’ ਦੀ ਸਾਰ ਨਾ ਪਾ ਕੇ ਸਦਾ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਭਟਕਦੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਅਜਾਈਂ ਗੁਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ:

ਹਰਿ ਮੰਦਰ ਮਹਿ ਨਾਮੁ ਨਿਧਾਨੁ ਹੈ ਨਾ ਬੂਝਹਿ ਮੁਗਧ ਗਵਾਰ ॥...
ਹਰਿ ਮੰਦਰ ਮਹਿ ਹਰਿ ਵਸੈ ਸਰਬ ਨਿਰੰਤਰਿ ਸੋਇ ॥
ਨਾਨਕ ਗੁਰਮੁਖਿ ਵਣਜੀਐ ਸਚਾ ਸਉਦਾ ਹੋਇ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1346)

ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਇਹ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ, ਸਿੱਖ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਕਲਾ ਦਾ ਮਹਾਨ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਉਸ ਸਰੋਵਰ ਵਿਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਕਰਕੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

‘ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ’ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅਰਥ ਹਨ- ਸਰੋਵਰ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਾ ਕੁੰਡ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਾ ਤਲਾਬ ਪਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਦਾ ਅੰਤ੍ਰੀਵ ਭਾਵ ਹੈਸਤਿਗੁਰੂ, ਵਾਹਿਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਜਾਂ ਨਾਮ ਰੂਪੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਾ ਸਰੋਵਰ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਇਨਸਾਨ ਦੇ ਤਨ ਅਤੇ ਮਨ ’ਤੇ ਲੱਗੀ ਮੈਲ ਤਾਂ ਉਤਰਦੀ ਹੀ ਹੈ ਪਰ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜਲ ਰਹੀ ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਮੋਹ, ਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਈਰਖਾ ਦੀ ਅਗਨੀ ਵੀ ਬੁਝ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ :

ਅੰਦਰਹੁ ਤ੍ਰਿਸਨਾ ਅਗਨਿ ਬੁਝੀ ਹਰਿ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਰਿ ਨਾਤਾ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 510)

ਅਥਵਾ

ਬਿਖਿਆ ਮਲੁ ਜਾਇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਰਿ ਨਾਵਹੁ ਗੁਰ ਸਰ ਸੰਤੋਖੁ ਪਾਇਆ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1042)

ਜਿਸ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਹੁਣ ਗੁਰੂ ਕੀ ਨਗਰੀ-ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਸੁਭਾਇਮਾਨ ਹੈ, ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, 1573 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਥੇ ਸੰਘਣਾ ਜੰਗਲ ਹੋਇਆ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਇਕ ਢਾਬ ਸੀ ਜਿਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਕਈ ਜੜ੍ਹੀ-ਬੂਟੀਆਂ ਅਤੇ ਬੇਰਾਂ ਦੇ ਰੁੱਖ ਸਨ। ਇਹ ਨਗਰੀ ਜਿਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਮ ‘ਚੱਕ ਰਾਮਦਾਸ' ਜਾਂ ‘ਰਾਮਦਾਸ ਪੁਰ’ ਸੀ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਹੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਗਰਾਂ ਦੀ ਗਣਨਾ ਵਿਚ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਦੇਣ ਹੈ। ਕੁਝ ਪੰਥਵਿਰੋਧੀ ਅਨਸਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਕਈ ਮਿਥਿਹਾਸਿਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਬਿਲਕੁਲ ਗ਼ਲਤ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਕੇਵਲ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿੱਦਿਅਕ, ਵਪਾਰਕ, ਸਾਂਸਕ੍ਰਿਤਿਕ, ਪੁਰਾਤਨ ਅਤੇ ਨਵੀਨ ਕਲਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਸਾਂਝ ਬਹੁਤ ਗਹਿਰੀ ਹੈ। ਹਰ ਸਿੱਖ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਰੋਵਰ ਵਿਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋਚਾ ਇਤਨੀ ਪ੍ਰਬਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਨਿਤਾਪ੍ਰਤੀ ਅਰਦਾਸ ਵਿਚ ਵੀ ‘ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਇਸ਼ਨਾਨ' ਦੀ ਮੰਗ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਪਾਸੋਂ ਮੰਗਦਾ ਹੈ।

ਇਹ ਇਕ ਅਟੱਲ ਸੱਚਾਈ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਨਿਸਚੇਵਾਨ ਗੁਰਸਿੱਖ ਇੱਕ ਵਾਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਰੋਵਰ ਵਿਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚੋਂ ਮੌਤ ਦਾ ਭੈਅ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਵਿਚ ਵੱਡੇ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਖ਼ਤਰਿਆਂ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਮੱਥਾ ਡਾਹੁਣ ਦਾ ਸਾਹਸ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕਦੇ ਵੀ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਉਸ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੂੰ ਹੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਵਾਰ (1757 ਈ., 1762 ਈ. ਅਤੇ 1764 ਈ.) ਵਿਚ ਢਾਹਿਆ ਤੇ ਬਰਬਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਪਰ ਹਰ ਵਾਰ ਦੀ ਤਬਾਹੀ ਤੇ ਬਰਬਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ਉਸਾਰ ਕੇ ਇਹ ਜ਼ਾਹਿਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਮਰੇ ਨਹੀਂ।

ਸਿੱਖ ਹੋਰ ਸਭ ਕੁਝ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਪਰ ਆਪਣੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਦੀ ਬੇਪਤੀ ਸਹਿਣ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਜਦੋਂ ਮੱਸੇ ਰੰਘੜ ਨੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਅੱਯਾਸ਼ੀ ਦਾ ਅੱਡਾ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹਿਆ ਤਾਂ ਦੋ ਸੂਰਬੀਰ ਯੋਧਿਆਂ- ਭਾਈ ਸੁੱਖਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਾ ਕਰ ਕੇ ਸੰਗੀਨ ਫ਼ੌਜੀ ਪਹਿਰੇ ਦੇ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਸਿਰ ਲਾਹ ਸੁੱਟਿਆ। ਜਿਸ ਥਾਂ ’ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਘੋੜੇ ਬੰਨ੍ਹੇ ਸਨ ਉੱਥੇ ਹੁਣ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਲਾਚੀ ਬੇਰ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਬੈਠ ਕੇ ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਵਾਈ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ ਮਾਘ ਸੰਮਤ 1645 (ਜਨਵਰੀ 1588) ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਕਾਦਰੀਆ ਫ਼ਿਰਕੇ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੂਫ਼ੀ ਸੰਤ ਸਾਈਂ ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਜੀ ਪਾਸੋਂ ਰਖਵਾਇਆ ਸੀ।

18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਦੂਜੇ ਮੱਧ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਅਫ਼ਗਾਨ ਹਮਲਿਆਂ ਸਮੇਂ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਢਾਹ ਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਰੋਵਰ ਨੂੰ ਪੂਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਦਾਰਾਂ ਨੇ 1765 ਈ. ਵਿਚ ਵੈਸਾਖੀ ਦੇ ਅਵਸਰ ’ਤੇ ਇੱਥੇ ਇਕੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਪ੍ਰਣ ਕੀਤਾ ਕਿ ਹੁਣ ਉਹ ਨਾ ਸਿਰਫ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਸਿਰਿਓਂ ਉਸਾਰਨਗੇ ਹੀ ਸਗੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਦੇਸੀ ਜਾਂ ਬਦੇਸ਼ੀ ਹਮਲਾਵਰ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਪਰਕਰਮਾ ਤਕ ਵੀ ਪਹੁੰਚਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਨਹੀਂ ਦੇਣਗੇ। ਉਹ ਇਕ ਮੁੱਠ ਹੋ ਕੇ ਹਰ ਹਮਲੇ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨਗੇ ਤੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸ਼ੁਭ ਗੁਣਾਂ ਤੇ ਇਤਫ਼ਾਕ ਨਾਲ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਉਜਾਗਰ ਕਰਨਗੇ।

ਇਹ ਫ਼ੈਸਲੇ ਮਗਰੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪੁਨਰ-ਉਸਾਰੀ ਲਈ ਇਕ ਚਾਦਰ ਵਿਛਾਈ ਤੇ ਇਕੱਤਰਤ ਸੰਗਤ ਪਾਸ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਸ਼ੁਭ ਕੰਮ ਲਈ ਆਪਣਾ ਯਥਾ ਯੋਗ ਹਿੱਸਾ ਪਾਉਣ। ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਪਹਿਲੇ ਹੀ ਦਿਨ ਸੱਤ ਲੱਖ ਰੁਪਿਆ ਇਕੱਠਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਮਿਸਲਦਾਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਪੈਸੇ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਇਕ ਸ਼ਾਹੂਕਾਰ ਕਰੋੜੀ ਮੱਲ ਕੋਲ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਨਵ-ਉਸਾਰੀ ਦੇ ਕੰਮ ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਲਈ ਭਾਈ ਬਿਧੀ ਚੰਦ ਦੀ ਅੰਸ਼ ਦੇ ਭਾਈ ਦੇਸ ਰਾਜ ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਦਾ ਅਜੋਕਾ ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਸੁਹਜਾਤਮਕ ਰੂਪ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮੇਂ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਇਆ। ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਦਰਬਾਰ ਸਹਿਬ ਦੀ ਸੱਜਾ-ਸਜਾਵਟ ਉੱਪਰ ਡੇਢ ਕਰੋੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਰੁਪਿਆ ਖਰਚ ਕੀਤਾ। ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੰਦਰ ਉਪਲਬਧ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਹੁਨਰਾਂ ਦੇ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਨਮੂਨੇ ਉਸ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਹੀ ਦੇਣ ਹਨ। ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਉੱਪਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੋਨੇ ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਉਸਦੀ ਅਥਾਹ ਸ਼ਰਧਾ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਦਾ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੈ।

ਆਓ, ਹੁਣ ਕੁਝ ਵਿਚਾਰ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਹੁਪੱਖੀ ਕਲਾ ਬਾਰੇ ਸਾਂਝੇ ਕਰ ਲਈਏ।

ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਕਲਾ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਕਈ ਅੰਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਸਕਦੇ ਹਾਂ :-

ਮੋਹਰਾਕਸ਼ੀ ਜਾਂ ਗਿੱਲੇ ਗੱਚ ਉੱਪਰ ਰੰਗਾਂ ਨੂੰ ਭਰ ਕੇ ਵੇਲ ਬੂਟੇ, ਫੁੱਲ-ਪੱਤੀਆਂ ਤੇ ਹੋਰ ਡਿਜ਼ਾਇਨ ਉਕਰਨ ਦੀ ਕਲਾ : ਸ਼ੁਰੂ-ਸ਼ੂਰੂ ਵਿਚ ਇਹ ਕੰਮ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਚਿਨਿਊਟ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਨੂੰ ਸੌਂਪਿਆ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਹੁਨਰ ਤੇ ਸੂਝ ਮੁਤਾਬਿਕ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਕਲਾ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਿੰਗਾਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਅਰੰਭਿਆ। 1810 ਜਾਂ 1815 ਈ. ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨਾਮ ਦਾ ਇਕ ਕਲਾਕਾਰ ਆਇਆ ਜਿਸ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਮਹਿਲਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਿੰਗਾਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਅਰਪਣ ਕੀਤੀਆਂ। ਜਦੋਂ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਇਤਨਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਕਿ ਇਹ ਕਲਾਕਾਰ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਹੋ ਰਹੇ ਸਜਾਵਟ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਹਿੱਸਾ ਪਾ ਸਕੇ। ਕਿਉਂਕਿ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੇ ਆਪਣੇ ਇਕ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ ਦਾ ਨਾਮ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਸੀ ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਕਲਾਕਾਰ ਦਾ ਨਾਮ ਬਦਲ ਕੇ ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਇਹ ਕਲਾਕਾਰ ਹੁਣ ਇਸੇ ਨਾਮ ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮੋਹਰਾਕਸ਼ੀ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਮੁਸਲਮਾਨ ਉਸਤਾਦਾਂ ਅਤੇ ਕਾਂਗੜੇ ਦੇ ਹਿੰਦੂ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਪਾਸੋਂ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਸ ਕੋਲ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਅੱਖ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਇਸ ਹੁਨਰ ਦੀਆਂ ਬਰੀਕੀਆਂ ਤੋਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣੂ ਸੀ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਕਿ ਉਹ ਪੂਰਨ ਗੁਰਸਿੱਖ ਸੀ ਤੇ ਸਿੱਖੀ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਤੇ ਸਿੱਖੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਸਮਝਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਕਲਾ ਵਿਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਰਗਾ ਸੂਖਮ ਆਨੰਦ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਚਿੱਤਰਾਂ ਵਿਚ ਨਾ ਤਾਂ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਤੜਕ-ਭੜਕ ਨੂੰ ਆਉਣ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਆਪਣੇ ਚਿੱਤਰਾਂ ਵਿਚ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਉਲੀਕ ਕੇ ਮਿਥਹਾਸ ਨੂੰ ਭਾਰੂ ਹੋਣ ਦਿੱਤਾ। ਰੰਗਾਂ ਦੀ ਅਮੀਰੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਿੱਤਰਾਂ ਵਿਚ ਦੁਨਿਆਵੀ ਚੰਚਲਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਕੀਰਤਨ ਵਰਗੀ ਮਿਠਾਸ ਤੇ ਸੰਗੀਤਕ ਲੈਅ ਦਾ ਹੀ ਵਿਸਮਾਦੀ ਰੰਗ ਹੈ। ਇਸ ਕਲਾਕਾਰ ਨੇ ਬਹੁਤਾ ਕੰਮ ਦਰਸ਼ਨੀ ਡਿਉਢੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ 1984 ਤੋਂ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਉੱਪਰ ਕੀਤਾ ਸੀ। (ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੰਮ ਗਿਆਨੀ ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਸੀ)

ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦੋ ਭਤੀਜੇ ਸ. ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ. ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਮੋਹਰਾਕਸ਼ੀ ਦੇ ਉਸਤਾਦ ਕਲਾਕਾਰ ਸਨ। ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਕਲਾ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਆਪਣੇ ਚਾਚੇ ਅਤੇ ਕਾਂਗੜੇ ਦੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਪਾਸੋਂ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਉਸਤਾਦਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਜੈ ਸਿੰਘ ਵੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਬਾਰੀਕ ਫੁੱਲ-ਪੱਤੀਆਂ ਤੇ ਰੰਗਾਂ ਦੀ ਢੁੱਕਵੀਂ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵਧੇਰੇ ਕਰ ਕੇ ਪਰੀਆਂ, ਸੱਪ, ਹਾਥੀਆਂ ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਚਿੱਤਰ ਹੀ ਬਣਾਏ ਹਨ। ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਕੰਮ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਜੀਨੇ (ਪਉੜੀਆਂ) ਵਿਚ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਬੰਨੇ ਦੀ ਵਿਚਲੀ ਬਾਰੀ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਗੀਰਾਂ ਤੇ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਨਾਲ ਮਾਲਾ-ਮਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

ਮੋਹਰਾਕਸ਼ੀ ਦੀ ਇਸ ਕਲਾ ਨੂੰ ਸ. ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ- ਭਾਈ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅੱਗੇ ਤੋਰਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਕਲਾ-ਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ਿੰਗਾਰਨ ਲਈ ਅਣਥਕ ਮਿਹਨਤ ਕੀਤੀ। ਦੋਹਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਉੱਪਰ ਵੇਦਾਂਤ ਦਾ ਗਹਿਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੀ ਤੇ ਇਹ ਪ੍ਰਭਾਵ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਚੇ ਗਏ ਚਿੱਤਰਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਵੇਖਿਆ ਤੇ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਚਿੱਤਰਾਂ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਦੁਆਲੇ ਹਾਥੀ ਵਿਖਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਹਾਥੀ ਕਾਮ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਇਹ ਹਾਥੀ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਵਿਚ ਪ੍ਰਬਲ-ਕਾਮ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਦੇ ਹੀ ਸੂਚਕ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਸੰਜਮ ਤੇ ਨਾਮ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਜਿੱਤਿਆ ਤੇ ਮਾਰਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕਿਸਮਤ ਨੂੰ ਇਹ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਕੋਈ ਸੰਤਾਨ ਹੁੰਦੀ ਤੇ ਇਸ ਕਲਾ ਦਾ ਹੁਨਰ ਅਗਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤਕ ਚੱਲਦਾ ਪਰ ਤਾਂ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਕ ਕਾਬਲ ਸ਼ਾਗਿਰਦ ਸ. ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਨਕਾਸ਼ (18831953) ਨੇ ਇਸ ਕਲਾ ਨੂੰ ਸਾਡੇ ਅਜੋਕੇ ਯੁੱਗ ਤਕ ਅੱਗੇ ਲੈ ਆਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮਹਾਨ ਕਲਾਕਾਰ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਸੰਨ, 1953 ਈ. ਵਿਚ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਨਾਲ ਹੀ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮੋਹਰਾਕਸ਼ੀ ਦਾ ਹੁਨਰ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਲੁਪਤ ਹੋ ਗਿਆ।

ਇਕ ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਪਰਵਾਰ ਜਿਸ ਨੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਨੂੰ ਮੋਹਰਾਕਸ਼ੀ ਤੇ ਹੋਰ ਕੌਸ਼ਲ ਹੁਨਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਉਣ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਉਹ ਸੀ ਭਾਈ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਤੋਂ ਕੁਝ ਵਰ੍ਹੇ ਹੀ ਪਹਿਲਾਂ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸ. ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਤੇ ਉਸ ਮਗਰੋਂ ਇਸ ਕੰਮ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸ. ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੂਰੀ ਈਮਾਨਦਾਰੀ ਤੇ ਸ਼ਰਧਾ-ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਤੋਰਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਚ ਹੀ ਮੋਹਰਾਕਸ਼ੀ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸਗੋਂ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਤਰਨਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਬਾਉਲੀ ਸਾਹਿਬ (ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ) ਵਿਖੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਹੁਨਰ ਦੇ ਕਮਾਲ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰ ਕੇ ਕਲਾ ਜਗਤ ਨੂੰ ਚਕ੍ਰਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਰੁਚੀ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਚਿੱਤਰ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮੂਰਤੀਮਾਨ ਕਰਨ ਵਿਚ ਸੀ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਉੱਪਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ’ਚੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਅਨੇਕ ਝਾਕੀਆਂ ਭਾਈ ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕਲਾ ਦਾ ਹੀ ਕਮਾਲ ਹਨ।

ਸ. ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮਗਰੋਂ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਇਸ ਕਲਾ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਚੇਲੇ ਸ. ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅੱਗੇ ਤੋਰਿਆ ਤੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਹੋਈ ਮੋਹਰਾਕਸ਼ੀ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਕੰਮ ਤੇ ਪੁਨਰ-ਮੌਲਿਕ ਰੂਪ ਦੇਣ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਪੁੱਤਰ ਸ. ਆਤਮਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜੀਅ-ਜਾਨ ਇਕ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਕੋਈ 40-45 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਜਦੋਂ ਮੇਰੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹੋਈ ਸੀ ਤਾਂ ਉਹ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ’ਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਰੰਗਾਂ ਨਾਲ ਉਹੀ ਪੁਰਾਣੀ ਦਿੱਖ ਉਜਾਗਰ ਕਰਨ ਵਿਚ ਮਸ਼ਰੂਫ ਸਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਹ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਵਿਚ ਚਿਤਰੇ ਗਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਗਿਰਦ ਸ. ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਸਨ। 1984 ਈ. ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੁਰਾਣੇ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਜੀਉਂਦੇ ਰੱਖਣ ਦਾ ਕੰਮ ਭਾਈ ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਹੁਣ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਪੁਰਾਤਨ ਕਲਾ ਨਾਲ ਸਜਾਉਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਉਤਨਾ ਮੁਆਵਜ਼ਾ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਨਿਰਬਾਹ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਚੱਲ ਸਕੇ। ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਦੀਵਾਰਾਂ ਦੇ ਉਪਰਲੇ ਹਿੱਸੇ-ਗੁੰਬਦ, ਮਮਟੀਆਂ ਤੇ ਛੱਤਰੀਆਂ ਉੱਪਰ ਸੁਨਹਿਰੀ ਕੰਮ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪਿੱਤਲ ਦੇ ਪੱਤਰਾਂ ਉੱਪਰ ਸੋਨੇ ਦੇ ਵਰਕ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਗਾਏ ਗਏ ਹਨ ਕਿ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਇਹ ਠੋਸ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਹੀ ਚਦਰਾਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਉੱਪਰ 220 ਪੌਂਡ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੋਨਾ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਾਣਕਾਰ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਮੁਰੱਬਾ ਫੁੱਟ ਉੱਪਰ 11-11 ਗ੍ਰਾਮ ਸੋਨੇ ਦੇ ਵਰਕ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ।