ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਪੰਦਰਾਂ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਰਜ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਭਗਤ ਭੀਖਨ ਜੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਭਗਤ ਭੀਖਨ ਜੀ ਕੌਣ ਸਨ ਤੇ ਕਿੱਥੋਂ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤੇ ਵੇਰਵੇ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ। ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼, ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ, ਪ੍ਰਚਾਰ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿੰਦੂ ਜਾਂ ਮੁਸਲਮਾਨੀ ਪਿਛੋਕੜ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਮੱਤਭੇਦ ਹਨ। ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼ ਦੇ ਕਰਤਾ ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਅਤੇ ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਕੋਰੀ (ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲਖਨਊ) ਦਾ ਨਿਵਾਸੀ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਭਗਤ ਭੀਖਨ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਪਿੰਡ ਪਕੇਵੀ ਵਿਖੇ 1484 ਈ: ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਹੋਇਆ। ਉਦੋਂ ਦੇਸ਼ ਉੱਪਰ ਲੋਧੀਆਂ ਦਾ ਰਾਜ ਸੀ। ਆਪ ਬੜੇ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਪਹੁੰਚੇ ਹੋਏ ਸੂਫੀ ਫਕੀਰ ਸਨ। ਆਪ ਪਵਿੱਤਰ ਆਚਰਨ ਅਤੇ ਸਾਦਾ ਜੀਵਨ ਜਿਉਂਣ ਵਾਲੇ ਮਹਾਂਪੁਰਖ ਸਨ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪ ਨੂੰ ਸੱਤ ਕਿਸਮ ਦੇ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਪਾਠਾਂ ਸਹਿਤ ਪੂਰਾ ਕੁਰਾਨ ਸ਼ਰੀਫ ਜੁਬਾਨੀ ਕੰਠ ਸੀ। ਆਪ ਡੂੰਘੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਰਹੱਸ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਸਨ ਅਤੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੜੀ ਮਹਾਨਤਾ ਸੀ। ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਸੰਮਤ 1631 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਅਰਥਾਤ 1574 ਈ: ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਉਦੋਂ ਅਕਬਰ ਨੂੰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ’ਤੇ ਰਾਜ ਕਰਦਿਆਂ ਕਰੀਬ 18 ਸਾਲ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਗੱਦੀ ਉੱਪਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਸਨ।

ਭਗਤ ਭੀਖਨ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ 2 ਸ਼ਬਦ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਅੰਕਿਤ ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਧੀ ਸਾਦੀ ਬੋਲੀ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਪ ਅੰਤਰਮੁਖੀ ਬਿਰਤੀ ਵਾਲੇ ਵੈਰਾਗਵਾਨ ਫਕੀਰ ਸਨ। ਬਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਵੈਰਾਗ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਡੁੱਲ੍ਹ-ਡੁੱਲ੍ਹ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪਦੇ ਉਸ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਹਨ ਜੋ ਉਸ ਵੇਲੇ ਸਾਧਾਂ ਸੰਤਾਂ ਦੇ ਡੇਰਿਆਂ ’ਤੇ ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਬਾਣੀਕਾਰ ਸਥਾਨਕ ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਮਾਧਿਅਮ ਬਣਾ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਭਗਤ ਭੀਖਨ ਜੀ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਪਦਿਆਂ ਵਿਚ ਨਾਮ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕਰਦਿਆਂ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕੇਵਲ ਨਾਮ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਬੁਢੇਪੇ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰਿਕ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਨਾਮ ਨੂੰ ਰਤਨ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਮੁੱਲ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਨਾਮ ਅਮੋਲਕ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਗੁਰੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਪਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਰਾਗ ਸੋਰਠਿ ਵਿਚ ਰਚਿਤ ਪਹਿਲੇ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚ ਭਗਤ ਭੀਖਨ ਜੀ ਬੁਢੇਪੇ ਦਾ ਯਥਾਰਥਿਕ ਚਿੱਤਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਜੀਵ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹੇ ਭਾਈ! ਬੁਢੇਪੇ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਰ ਇਕ ਅੰਗ ਵਿਚ ਰੋਗ ਆ ਨਿਕਲਿਆ ਹੈ, ਤੂੰ ਸਰੀਰ ਦੇ ਮੋਹ ਵਿਚ ਫਸ ਕੇ ਕਦ ਤਕ ਜੁੱਤੀ ਗੰਢਾਣ ਵਾਂਗ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਤੇ ਟਾਕੀਆਂ ਲਗਾਉਣ ਵਿਚ ਰੁੱਝਾ ਰਹੇਂਗਾ। ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਨਾਲ ਮੋਹ ਹੀ ਕੁਝ ਐਸਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਬੁਢੇਪਾ ਆ ਜਾਣ ਤੇ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੋਹ ਨਹੀਂ ਤਿਆਗਦਾ। ਭਗਤ ਭੀਖਨ ਜੀ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ :

ਨੈਨਹੁ ਨੀਰੁ ਬਹੈ ਤਨੁ ਖੀਨਾ ਭਏ ਕੇਸ ਦੁਧ ਵਾਨੀ॥
ਰੂਧਾ ਕੰਠੁ ਸਬਦੁ ਨਹੀ ਉਚਰੈ ਅਬ ਕਿਆ ਕਰਹਿ ਪਰਾਨੀ॥
ਰਾਮ ਰਾਇ ਹੋਹਿ ਬੈਦ ਬਨਵਾਰੀ॥
ਅਪਨੇ ਸੰਤਹ ਲੇਹੁ ਉਬਾਰੀ॥1॥ਰਹਾਉ॥
ਮਾਥੇ ਪੀਰ ਸਰੀਰਿ ਜਲਨਿ ਹੈ ਕਰਕ ਕਰੇਜੇ ਮਾਹੀ॥
ਐਸੀ ਬੇਦਨ ਉਪਜਿ ਖਰੀ ਭਈ ਵਾ ਕਾ ਅਉਖਧੁ ਨਾਹੀ॥2॥
ਹਰਿ ਕਾ ਨਾਮੁ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਜਲੁ ਨਿਰਮਲੁ ਇਹੁ ਅਉਖਧੁ ਜਗਿ ਸਾਰਾ॥
ਗੁਰ ਪਰਸਾਦਿ ਕਹੈ ਜਨੁ ਭੀਖਨੁ ਪਾਵਉ ਮੋਖ ਦੁਆਰਾ॥3॥1॥ (ਪੰਨਾ 659)

ਬੁਢੇਪੇ ਦੀ ਹਾਲਤ ਦਾ ਬਿਆਨ ਕਰਦਿਆ ਭਗਤ ਭੀਖਨ ਜੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨੀਰ (ਪਾਣੀ) ਵਗ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਸਰੀਰ ਖੀਨਾ (ਨਿਰਬਲ) ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਕੇਸ ਦੁੱਧ ਵਾਂਗ ਚਿੱਟੇ ਹੋ ਗਏ ਹਨ ਤੇ ਗਲਾ ਕਫ਼ ਨਾਲ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਗਲੇ ਵਿੱਚੋਂ ਆਵਾਜ਼ ਵੀ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲਦੀ। ਹੇ ਪ੍ਰਾਣੀ! ਤੂੰ ਹੁਣ ਵੀ ਕੀ ਕਰ ਰਿਹਾਂ ਹੈ? ਭਾਵ ਤੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਮੋਹ ਵਿਚ ਫਸਿਆ ਪਿਆ ਹੈਂ ਤੇ ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਦੇਹ ਅਧਿਆਸ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ? ਹੇ ਸੋਹਣੇ ਰਾਮ ਰਾਇ (ਹਰੀ), ਹੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵਾਲੀ (ਪ੍ਰਭੂ) ਤੁਸੀਂ ਹੁਣ ਵੈਦ (ਬਨਵਾਰੀ) ਬਣ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸੰਤਾਂ ਨੂੰ ਉਬਾਰ (ਬਚਾ) ਲਉ।

ਭਗਤ ਭੀਖਨ ਜੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ (ਬਿਰਧ ਹੋ ਜਾਣ ਕਾਰਨ) ਸਿਰ ਦੁਖਦਾ ਹੈ, ਪਿੰਡੇ (ਭਾਵ ਸਰੀਰ) ਵਿਚ ਜਲਨ ਹੈ ਤੇ ਕਲੇਜੇ ਵਿਚ ਡਾਢੀ ਪੀੜ ਹੈ। (ਬੁਢੇਪੇ ਦਾ) ਅਜਿਹਾ ਦੁੱਖ (ਰੰਗ) ਲੱਗਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਦਾ ਕੋਈ ਦਾਰੂ (ਇਲਾਜ) ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ਪਰ ਨਾਲ ਹੀ ਆਪ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਸਰੀਰਿਕ ਮੋਹ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਮੋਹ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਉਣ ਦਾ ਜਗਤ ਵਿਚ ਇੱਕੋ ਹੀ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਇਲਾਜ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਹੈ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਨਾਮ, ਜੋ ਜਲ ਵਾਂਗ ਨਿਰਮਲ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਰੂਪ ਹੈ। ਭਗਤ ਭੀਖਨ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਦੁਆਰਾ ਇਹ (ਨਾਮ ਰੂਪੀ) ਦਵਾਈ ਲੈਣ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ‘ਦੁਆਰ’ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਭਗਤ ਭੀਖਨ ਜੀ ਦਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਦਰਜ ਦੂਸਰਾ ਸ਼ਬਦ ਨਾਮ ਰਤਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ:

ਐਸਾ ਨਾਮੁ ਰਤਨੁ ਨਿਰਮੋਲਕੁ ਪੁੰਨਿ ਪਦਾਰਥੁ ਪਾਇਆ॥
ਅਨਿਕ ਜਤਨ ਕਰਿ ਹਿਰਦੈ ਰਾਖਿਆ ਰਤਨੁ ਨ ਛਪੈ ਛਪਾਇਆ॥1॥
ਹਰਿ ਗੁਨ ਕਹਤੇ ਕਹਨੁ ਨ ਜਾਈ॥
ਜੈਸੇ ਗੂੰਗੇ ਕੀ ਮਿਠਿਆਈ॥1॥ਰਹਾਉ॥
ਰਸਨਾ ਰਮਤ ਸੁਨਤ ਸੁਖੁ ਸ੍ਰਵਨਾ ਚਿਤ ਚੇਤੇ ਸੁਖੁ ਹੋਈ॥
ਕਹੁ ਭੀਖਨੁ ਦੁਇ ਨੈਨ ਸੰਤੋਖੇ ਜਹ ਦੇਖਾਂ ਤਹ ਸੋਈ॥2॥2॥ (ਪੰਨਾ 659)

ਭਗਤ ਜੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨਾਮ ਵਰਗਾ ਅਮੋਲਕ ਰਤਨ ਪੁੰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਮਿਲਿਆ ਹੈ, ਅਰਥਾਤ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਨਾਮ ਇਕ ਐਸਾ ਅਮੋਲਕ ਪਦਾਰਥ ਹੈ ਜੋ ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਰਤਨ ਨੂੰ ਜੇ ਅਨੇਕਾਂ ਯਤਨ ਕਰ ਕੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ (ਗੁਪਤ) ਰੱਖੀਏ ਤਾਂ ਵੀ ਲੁਕਾਇਆਂ ਇਹ ਲੁਕਦਾ ਨਹੀਂ। ਹਰੀ (ਪਰਮਾਤਮਾ) ਦੇ ਗੁਣ ਇਤਨੇ ਹਨ ਕਿ ਕਥਨ ਕਰਦਿਆਂ ਕਹੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਗੂੰਗਾ ਮਿਠਾਈ ਦਾ ਸਵਾਦ ਨਹੀਂ ਦੱਸ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਰਤਨ ਨਾਮ ਜਪਦਿਆਂ ਜੀਭ ਨੂੰ, ਸੁਣਦਿਆਂ ਕੰਨਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ (ਪ੍ਰਭੂ) ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਚਿਤ (ਮਨ) ਨੂੰ ਸੁਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਭਗਤ ਭੀਖਨ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਨਾਮ ਸਿਮਰਦਿਆਂ (ਮੇਰੀਆਂ) ਦੋਹਾਂ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਐਸੀ ਠੰਡ ਪਈ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਤੋਖ ਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ (ਮੈਂ) ਜਿੱਧਰ ਵੇਖਦਾਂ ਹਾਂ (ਮੈਨੂੰ) ਉਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ (ਹਰੀ) ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਆਏ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਗਵਾਹੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਣੀਕਾਰ ਭਗਤ ਭੀਖਨ ਜੀ ਨਿਰਗੁਣਧਾਰਾ ਦੇ ਸੰਤ ਕਵੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੋਹਾਂ ਪਦਿਆਂ ਵਿਚ ਵਰਤੀ ਗਈ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਅਤੇ ਪਦਿਆਂ ਤੋਂ ਉਘੜਦੇ ਵਿਚਾਰ ਸਭ ਇਸੇ ਪਾਸੇ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਭਗਤ ਭੀਖਨ ਜੀ ਦੀ ਕਾਵਿ ਕਲਾ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਆਚਾਰੀਆ ਚਤੁਰ ਵੇਦੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ‘ਭਗਤ ਭੀਖਨ ਜੀ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸਿੱਧੀ ਸਾਦੀ ਪਰ ਮੁਹਾਵਰੇਦਾਰ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਣਨ ਸ਼ੈਲੀ ਭਾਵ ਪੂਰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੋਈ ਵੀ ਪ੍ਰਸਾਦ ਗੁਣ ਕਾਰਨ ਅਤਿ ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਖਿੱਚ ਭਰੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਬਦਾਂ ਵਿਚ ਨਾਮ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਗੁਰੂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਨੇੜਤਾ ਦੇ ਭਾਵ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਭਗਤ ਭੀਖਨ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਦੋਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਪੂਰਨ ਤੌਰ ’ਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸੇ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਤੋਰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਪ੍ਰਚਾਰਿਆ ਸੀ।