ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਹ ਖ਼ਿਆਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਅਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾਉਣ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਇਕ ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀ ਜਾਂ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਾ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਸੀ, ਪਰ ਸੱਚ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਲੰਮੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਹਿੱਸਾ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਆਪਣਾ ਸਭ ਕੁਝ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਸੈਂਕੜੇ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਪੂਤ ਅਜਿਹੇ ਵੀ ਸਨ ਜੋ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮ ਤੇ ਸਖ਼ਤੀਆਂ ਸਹਾਰਦੇ ਹੋਏ ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੀ ਸੂਲੀ ’ਤੇ ਟੰਗ ਦਿੱਤੇ ਗਏ, ਪਰ ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਵੀ ਵਾਕਫ ਨਹੀਂ। ਅਜਿਹੇ ਮਹਾਨ ਸਪੂਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਸਨ ਥਾਈਲੈਂਡ ਦੇ ਸ. ਬੁੱਢਾ ਸਿੰਘ (ਨਰੂਲਾ) ਜੋ 1918 ਈ: ਵਿਚ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਜਾਮ ਪੀ ਗਏ।

ਸ. ਬੁੱਢਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵਡੇਰੇ ਪਿੰਡ ਫਿਲੌਕੀ (ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ) ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਸ. ਬੁੱਢਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਸ. ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਸੀ। ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਆਰਥਿਕ ਮੰਦਹਾਲੀ ਕਾਰਨ ਆਪ 1890 ਈ: ਵਿਚ ਥਾਈਲੈਂਡ ਜਾ ਕੇ ਵੱਸ ਗਏ ਸਨ। ਬੁੱਢਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਬਚਪਨ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਹੀ ਬੀਤਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਡੇਰਿਆਂ ਕੋਲੋਂ ਕਈ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੁਣ ਰੱਖੀਆਂ ਸਨ ਕਿ ਕਦੇ ਦਰਿਆ ਸਤਲੁਜ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਦੱਰਾ ਖੈਬਰ ਤਕ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਰਾਜ ਸੀ, ਪਰ 1839 ਈ: ਵਿਚ ਉਸ ਦੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ਤੋਂ ਕੇਵਲ 10 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਹੀ ਸਿਆਸੀ ਬੇਈਮਾਨੀ ਅਤੇ ਖਾਲਸਾ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਗ਼ਦਾਰਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬ ’ਤੇ ਆਪਣਾ ਅਧਿਕਾਰ ਜਮਾ ਲਿਆ ਸੀ।

ਸ. ਬੁੱਢਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੁੱਢਲੀ ਵਿੱਦਿਆ ਪਿੰਡ ਦੀ ਧਰਮਸਾਲਾ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਸਕੂਲ ਦੇ ਕੁਝ ਵਰ੍ਹੇ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਵਿਖੇ ਬਿਤਾਏ ਸਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਹੀ ਬੜਾ ਮਿਹਨਤੀ ਅਤੇ ਵਿਉਪਾਰ ਦੀਆਂ ਬਾਰੀਕੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਾਲਾ ਨੌਜਵਾਨ ਸੀ। ਬੈਂਕਾਕ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੱਪੜੇ ਦੇ ਉਦਯੋਗ ਵਿਚ ਬੜੀ ਸਫਲਤਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਤੇ ਕੁਝ ਹੀ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਵਿਚ ਉਹ ਇਕ ਥੋਕ-ਫਰਮ ਦੇ ਮਾਲਕ ਬਣ ਗਏ। ਉਹ ਥਾਈ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਚੰਗੀ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਅਮੀਰ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਈ ਸੀ।

ਵਤਨ ਤੋਂ ਦੂਰ ਜਾ ਕੇ ਵੀ ਸ. ਬੁੱਢਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪਿਆਰ ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ। ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸੌਖੇ ਹੋ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਧਨ ਸਮਾਜਿਕ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਲਗਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਤੱਤ ਖਾਲਸਾ ਦੀ ਸਥਾਪਤੀ ਸੀ। ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਸੰਨ 1911 ਵਿਚ ਬੈਂਕਾਕ ਵਿਖੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਥਾਨਕ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੇ ਮਿਲ-ਬੈਠਣ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਗਏ ਹੋਏ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਵਿਰਸੇ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਰੱਖਣ ਲਈ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਇਕ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਿੱਥੇ ਧਰਮ, ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪੁਸਤਕਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਛਪਣ ਵਾਲੀਆਂ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਅਤੇ ਰਸਾਲੇ ਮੰਗਵਾ ਕੇ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਦਾ ਵੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਸਾਲ 1914 ਈ: ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੀ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਆਲਮੀ ਜੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਦੇ ਆਸਾਰ ਬਣਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਜੰਗ ਦੇ ਮੁੱਖ ਪਾਤਰ ਇੰਗਲੈਂਡ ਅਤੇ ਜਰਮਨੀ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਵੱਸਦੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੇ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿਚ ‘ਗ਼ਦਰ’ ਲਹਿਰ ਦਾ ਮੁੱਢ ਬੰਨ੍ਹਿਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਵਾਉਣਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਹਿਰ ਦਾ ਹੈੱਡ ਕੁਆਰਟਰ ਸਨਫ੍ਰਾਂਸਿਸਕੋ ਵਿਚ ਸੀ। ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅਹੁਦੇਦਾਰ ਬਾਬਾ ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ ਭਕਨਾ (ਪ੍ਰਧਾਨ), ਸ. ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਠੱਠਗੜ੍ਹ (ਮੀਤ ਪ੍ਰਧਾਨ), ਲਾਲਾ ਹਰਦਿਆਲ (ਸਕੱਤਰ) ਅਤੇ ਪੰਡਿਤ ਕਾਂਸ਼ੀ ਰਾਮ (ਖ਼ਜ਼ਾਨਚੀ) ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਗਏ। ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੇਂਦਰ ਸਿਆਮ (ਥਾਈਲੈਂਡ) ਵਿਚ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਚੀਨ, ਜਾਪਾਨ, ਜਾਵਾ, ਸਮਾਟਰਾ, ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ, ਬਰਮਾ ਅਤੇ ਮਲਾਇਆ ਆਦਿ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਨੌਜਵਾਨ ‘ਗ਼ਦਰ’ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਰਾਸ ਬਿਹਾਰੀ ਬੋਸ ਜਾਪਾਨ ਵਿਚ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਉਸਮਾਨ ਖਾਂ ਸ਼ੰਘਾਈ ਵਿਚ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿਚ ਸਰਗਰਮ ਸਨ। ਗ਼ਦਰ ਪਰਚੇ ਦਾ ਵਿਤਰਣ ਅਤੇ ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਵਧੇਰੇ ਸੀ।

ਸ਼ੁਰੂ-ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਤਾਂ ਸ. ਬੁੱਢਾ ਸਿੰਘ ਇਸ ਲਹਿਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੀ ਰਹੇ ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿਚ ਆਏ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਵਲਵਲਾ ਜਾਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣਾ ਤਨ, ਮਨ ਤੇ ਧਨ ਸਭ ਕੁਝ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਇਸ ਲਹਿਰ ਦੇ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਥਾਈਲੈਂਡ ਵਿਚ ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਦੀ ਨਵ-ਸਥਾਪਿਤ ਸ਼ਾਖਾ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਚੁਣ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਥਾਈਲੈਂਡ ਵਿਚ ਇਕ ਹੋਰ ਸੰਸਥਾ ਵੀ ਦੇਸ਼ ਵਾਸੀਆਂ ਵਿਚ ਜਾਗ੍ਰਿਤੀ ਲਿਆਉਣ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਹ ਸੰਸਥਾ ‘ਥਾਈ ਭਾਰਤ ਕਲਚਰਲ ਲੋਜ’ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਵਾਮੀ ਸਤਿਆਨੰਦ ਪੁਰੀ ਨੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।

ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ਸ. ਬੁੱਢਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਇਕ ਅਜੀਬ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਿਵਰਤਨ ਆ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੀ ਇਤਨੀ ਚਿੰਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜਿਤਨੀ ਇਹ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾਉਣਾ ਹੈ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਇਸ ਬਾਰੇ ਹੀ ਸੋਚਦੇ ਸਨ। ਇਕ ਹੋਰ ਸੁਤੰਤਰਤਾ-ਸੰਗਰਾਮੀ ਜੋ ਬੈਂਕਾਕ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਹ ਸੀ ਬਾਬਾ ਅਮਰ ਸਿੰਘ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਸੁਤੰਤਰਤਾ-ਸੰਗਰਾਮੀਏ ਦੇਸ਼ ਵਾਸੀਆਂ ਲਈ ਤਿਆਗ, ਕੁਰਬਾਨੀ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਚਲਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਬਣ ਗਏ ਸਨ।

ਕੈਨੇਡਾ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਦੇ ਮੁਖੀ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵੱਲੋਂ ਭਾਰਤ ਭੇਜਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਜਰਮਨੀ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ ’ਤੇ ‘ਗ਼ਦਰ’ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਅਜ਼ਾਦ ਕਰ ਜਾਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਬਰਕਤ-ਉੱਲਾ ਨੇ ਬਰਲਿਨ ਕਮੇਟੀ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਸੰਪਰਕ ਸਥਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਸ. ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਮਨੀਲਾ ਹਾਂਗਕਾਂਗ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸੀ ਅਤੇ ਸ. ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸ. ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਕਾਹਰੀ ਸਾਹਰੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਸੋਹਨ ਲਾਲ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਸਿਆਮ (ਥਾਈਲੈਂਡ) ਅਤੇ ਬਰਮਾ ਵਿਚ ਗ਼ਦਰ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਨੌਜਵਾਨ ਥਾਈਲੈਂਡ ਪਹੁੰਚਦਿਆਂ ਹੀ ਸ. ਬੁੱਢਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿਚ ਆਏ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇਥੇ ਗ਼ਦਰ ਦੇ ਕੰਮ ਦਾ ਸੰਚਾਲਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਅਮਰੀਕਾ ਜਾਂਦਿਆਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸੋਹਨ ਲਾਲ ਪਾਠਕ, ਸ. ਬੁੱਢਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਬੈਂਕਾਕ ਮਿਲਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਉਹ ਸ. ਬੁੱਢਾ ਸਿੰਘ ’ਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਾ ਸਕਿਆ। ਸਗੋਂ ਅਮਰੀਕਾ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਸ. ਬੁੱਢਾ ਸਿੰਘ ਕੋਲੋਂ ਕੁਝ ਪੈਸੇ ਮੰਗਣੇ ਚਾਹੇ ਸਨ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਪਰ ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਣ ਨਾਲ ਹੁਣ ਹਾਲਾਤ ਬਿਲਕੁਲ ਬਦਲ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਹੁਣ ਇਹੀ ਨੌਜਵਾਨ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਇਕ ਦੂਸਰੇ ਤੋਂ ਆਪਣਾ ਸਭ ਕੁਝ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰ ਦੇਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਸਨ।

ਸ. ਬੁੱਢਾ ਸਿੰਘ ਧੜੱਲੇਦਾਰ ਵਕਤਾ ਤੇ ਨਿਧੜਕ ਨੇਤਾ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਜੰਗ ਵਿਚ ਕੁੱਦ ਪੈਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੇ ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਨਾੜੀਆਂ ਵਿਚ ਜੰਮਿਆ ਹੋਇਆ ਲਹੂ ਵੀ ਪਿਘਲ ਕੇ ਉਬਾਲੇ ਖਾਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਤੇ ਉਹ ਇਸ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦੇ। ਸ. ਬੁੱਢਾ ਸਿੰਘ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਜਾ ਕੇ ਗਦਰ ਪਰਚੇ ਦੀਆਂ ਕਾਪੀਆਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਦੇ ਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਕਿ ਇਸ ਵੇਲੇ ਸਾਨੂੰ ਕੁਝ ਕਰ ਗੁਜ਼ਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਜ਼ਰਮਨਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਉਲਝੇ ਹੋਏ ਹਨ ਤੇ ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਲਾਭ ਉਠਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਭਾਰਤ ਜਾ ਕੇ ਤੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਗ਼ਦਰ ਮਚਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿਚ ਪਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।

ਥਾਈਲੈਂਡ ਵਿਚ ਇਕ ‘ਸਿਆਮ ਬਰਮਾ ਯੋਜਨਾ’ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ 10,000 ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਫੌਜੀ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਦੇ ਕੇ ਭਾਰਤ ਭੇਜਿਆ ਜਾਣਾ ਸੀ। ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਅਫ਼ਸਰ ਜਰਮਨ ਸਨ। ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਨੂੰ ਸਿਰੇ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਧਨ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਸੋਹਨ ਲਾਲ ਪਾਠਕ ਨੇ ਇਸ ਬਾਰੇ ਸ. ਬੁੱਢਾ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। ਪੰਜਾਬ ਆਰਕਾਈਵਜ਼ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਸ੍ਰੀ ਵਿਦਿਆ ਸਾਗਰ ਸੂਰੀ, ਸ੍ਰੀ ਸੋਹਨ ਲਾਲ ਪਾਠਕ ਦੀ ਸੰਖੇਪ ਜੀਵਨੀ ਵਿਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹੀ ਸ. ਬੁੱਢਾ ਸਿੰਘ ਜਿਸ ਨੇ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਹਣ ਲਾਲ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਰਕਮ ਉਧਾਰ ਦੇਣ ਤੋਂ ਵੀ ਮਨ੍ਹਾਂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ (ਕਿਉਂਕਿ ਉਦੋਂ ਬੁੱਢਾ ਸਿੰਘ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਾਣਦਾ) ਹੁਣ ਉਸੇ ਸ. ਬੁੱਢਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਲਈ ਹਥਿਆਰ ਖਰੀਦਣ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਇਕ ਲੱਖ ਵੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਤੁਰੰਤ ਕੱਢ ਕੇ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। ਸਗੋਂ ਸ. ਬੁੱਢਾ ਸਿੰਘ ਤਾਂ ਇਹ ਵੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਖਰੀਦੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਹਰ ਹਥਿਆਰ ਉੱਪਰ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਉਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਕਿ ਉਸ ਤੋਂ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਮਿਲੇ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਹਰ ਦੇਸ਼ ਵਾਸੀ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਆਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਵਿਦਿਆ ਸਾਗਰ ਸੂਰੀ ਦੇ ਅਸਲ ਸ਼ਬਦ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ:

In Bangkok Sardar Budha Singh, who on an earlier occasion had refused to advance even a small sum to Shri Sohan Lal and his associates had generously donated one lakh and twenty thousand rupees for the purchase of arms to be used against the British. Sardar Budha Singh felt so much impressed with the mission of the Ghadar Party that he had desired Shri Sohan Lal to put his name on all the arms thus acquired, so that others should feel encouraged and note his name while using the arms.

ਜਿਸ ਯੋਜਨਾ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਨਾਲ ਕਈ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਇਹ ਯੋਜਨਾ ਸਫ਼ਲ ਨਾ ਹੋ ਸਕੀ ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਹਕੂਮਤ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪਕੜਾ-ਪਕੜਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਜੋ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਰਕਾਰ ਵਿਰੁੱਧ ਬਗ਼ਾਵਤ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਇਸ ਤੁਰੰਤ ਕਾਰਵਾਈ ਸਦਕਾ ਜਲਦੀ ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਸੋਹਨ ਲਾਲ ਪਾਠਕ ਅਤੇ ਸ. ਬੁੱਢਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਸ. ਕੇ.ਐਸ. ਗਿਆਨੀ Indian Indepen- dence Movement in East Asia ਦੇ ਸਫ਼ਾ 16 ਉੱਪਰ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਹੋਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 22 ਸਾਲ ਜੇਲ੍ਹ ਦੀਆਂ ਸਲਾਖਾਂ ਪਿੱਛੇ ਬੰਦ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸੇ ਦੋਸ਼ ਵਿਚ 10 ਫਰਵਰੀ 1916 ਨੂੰ, ਸ੍ਰੀ ਸੋਹਨ ਲਾਲ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਮਾਂਡਲੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਦਾ ਤਖ਼ਤਾ ਪਲਟ ਦੇਣ ਦੀ ਸਾਜ਼ਸ਼ ਰਚੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਸ. ਬੁੱਢਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਤਿੰਨ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਏ ਗਏ:

1. ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਵਿਰੁੱਧ ਬਗ਼ਾਵਤ ਕਰਨ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਵਿਚ ਭੜਕਾਊ ਤਕਰੀਰਾਂ ਕਰਨੀਆਂ।

2. ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ‘ਗ਼ਦਰ’ ਅਖ਼ਬਾਰ ਤੇ ਹੋਰ ਲਿਟਰੇਚਰ ਵੰਡ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਵਿਰੁੱਧ ਨਫ਼ਰਤ ਪੈਦਾ ਕਰਨੀ।

3. ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਖਰੀਦ ਕਰਕੇ ਸੈਨਿਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ।

ਸ. ਬੁੱਢਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਾਥੀ ਪਕੜ ਲਏ ਗਏ ਹਨ। ਜੇ ਉਹ ਸਰਕਾਰੀ ਗਵਾਹ ਬਣਨਾ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰ ਲੈਣ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਫ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਿਤਨੀ ਦੇਰ ਤਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਫਸਰ ਬੋਲਦੇ ਰਹੇ ਸ. ਬੁੱਢਾ ਸੁਣਦੇ ਰਹੇ ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਗਵਾਹ ਬਣਨ ਦੀ ਗੱਲ ਕਹੀ ਗਈ ਤਾਂ ਸ. ਬੁੱਢਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗਰਜਵੀਂ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਕਿਹਾ, ‘ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਸਮਝਦੇ ਹੋ ਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਬਚਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਗ਼ਦਾਰੀ ਕਰਾਂਗਾ? ਮੈਂ, ਗੁਰੂ ਦਾ ਸੱਚਾ ਸਿੱਖ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਮਰ ਜਾਣਾ ਬਿਹਤਰ ਸਮਝਾਂਗਾ, ਬਜਾਇ ਇਸ ਦੇ ਕਿ ਦਸ- ਵੀਹ ਵਰ੍ਹੇ ਹੋਰ ਜੀਣ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਰੱਖ ਕੇ ਮੈਂ ਗ਼ਦਾਰੀ ਦਾ ਕਲੰਕ ਆਪਣੇ ਮੱਥੇ ’ਤੇ ਲਗਾ ਲਵਾਂ।’

ਸ. ਬੁੱਢਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਸੁਣਨ ਮਗਰੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਫਸਰਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਬਹੁਤ ਦਬਾਉ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਯਾਤਨਾਵਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਾਰਟੀ ਦੁਆਰਾ ਉਲੀਕੇ ਗਏ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੁਝ ਵੀ ਦੱਸਣ ਤੋਂ ਸਾਫ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਬੈਂਕਾਕ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਂਡਲੇ ਜ਼ੇਲ੍ਹ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਥੇ ਕੇਸ ਚਲਾਉਣ ਮਗਰੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ। ਬੈਂਕਾਕ ਵਿਖੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੱਖਾਂ ਰੁਪਏ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਜਾਇਦਾਦ ਤੇ ਦੌਲਤ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਜ਼ਬਤ ਕਰ ਲਈ ਗਈ। ਕੁਝ ਚਿਰ ਮਾਂਡਲੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਰੱਖਣ ਮਗਰੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਡੇਮਾਨ ਦੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗ਼ਦਰੀ ਨੌਜਵਾਨ ਕੈਦ ਸਨ। ਇਥੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉਹੀ ਮਾੜਾ ਸਲੂਕ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮਾਂਡਲੇ ਅਤੇ ਬੈਂਕਾਕ ਦੀਆਂ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਆਖ਼ਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਖ਼ਤੀਆਂ ਨੂੰ ਝੱਲਦੇ ਹੋਏ ਸ. ਬੁੱਢਾ ਸਿੰਘ 1918 ਈ: ਵਿਚ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਜਾਮ ਪੀ ਗਏ। ਉਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਕੇਵਲ 38 ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ।

ਸ. ਬੁੱਢਾ ਸਿੰਘ ਬਹੁਤ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਤੇ ਵਿਉਪਾਰਕ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਬੜੀ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਨੌਜਵਾਨ ਸਨ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਥੋੜ੍ਹੇ ਹੀ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਉਹ ਬੈਂਕਾਕ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਵਿਚ ਗਿਣੇ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਸਿੱਖੀ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਜਜ਼ਬਾ ਕੁੱਟ-ਕੁੱਟ ਕੇ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਦਾ ਜ਼ੋਰ ਵਧਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣਾ ਸਭ ਕੁਝ ਦਾਅ ਤੇ ਲਗਾ ਕੇ ਇਸ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਕੁੱਦ ਪਏ ਸਨ। ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਲੋਕ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਨੀਚਤਾ ਦੀ ਹੱਦ ਤਕ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕਚਹਿਰੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਫਸਰਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਬਿਆਨਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ. ਬੁੱਢਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਰ ਜਾਣ ਦਾ ਕਦੇ ਵੀ ਡਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਹ ਸਰਕਾਰੀ ਗਵਾਹ ਬਣ ਕੇ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਵਾਸੀਆਂ ਨਾਲ ਗ਼ਦਾਰੀ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਬਚਾਉਣੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਅੱਜ ਤੋਂ 100 ਕੁ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਖਰੀਦ ਲਈ ਸਵਾ ਲੱਖ ਰੁਪਿਆ ਦਾਨ ਵਜੋਂ ਦੇਣਾ, ਅੱਜ ਦੇ ਕਰੋੜਾਂ ਰੁਪਏ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਸ. ਬੁੱਢਾ ਸਿੰਘ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੌਮੀ ਪਰਵਾਨਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ, ਜੋ ਆਪਣਾ ਸਭ ਕੁਝ ਗਵਾ ਕੇ ਵੀ ਕਦੇ ਸੀਅ ਤਕ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਤੇ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲਾਟ ’ਤੇ ਪਰਵਾਨਿਆਂ ਵਾਂਗ ਜਲ ਕੇ ਰਾਖ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਨਿਰਸੰਦੇਹ ਉਹ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਤਨ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਰਹਿ ਕੇ ਵੀ ਵਤਨ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਆਪਣਾ ਤਨ, ਮਨ ਤੇ ਧਨ ਸਭ ਕੁਝ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।