ਪਿੰਡ ਸਰਾਏ ਨਾਗਾ (ਮੱਤੇ ਦੀ ਸਰਾਂ) ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਵਿਚ 5 ਵੈਸਾਖ, ਸੰਮਤ 1561 (31 ਮਾਰਚ, ਸੰਨ 1504 ਈ:) ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਬਾਬਾ ਫੇਰੂਮੱਲ ਜੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦਇਆ ਕੌਰ (ਸਭਰਾਈ) ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਜਨਮੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਮ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਸੀ। ਸ਼ਬਦ ਵਿਚ ਸਮਾਈ ਕਰ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਅੰਗ-ਸੰਗ ਰਹਿ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਹੋ ਗਏ-- “ਗੁਰੂ ਅੰਗਦੁ ਗੁਰ ਅੰਗ ਤੇ ਸਚ ਸਬਦ ਸਮੇਓ।” ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਸ੍ਰੀ ਦੇਵੀ ਚੰਦ ਦੀ ਸਪੁੱਤਰੀ ਮਾਤਾ ਖੀਵੀ ਜੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਮਾਤਾ ਖੀਵੀ ਜੀ ਦੇ ਠੰਡੇ ਸੁਭਾਅ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਬੜੇ ਹੀ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ: ਬਲਵੰਡ ਖੀਵੀ ਨੇਕ ਜਨ ਜਿਸੁ ਬਹੁਤੀ ਛਾਉ ਪਤ੍ਰਾਲੀ॥
ਲੰਗਰਿ ਦਉਲਤਿ ਵੰਡੀਐ ਰਸੁ ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ ਖੀਰਿ ਘਿਆਲੀ॥ (ਪੰਨਾ 967) ਭਾਵ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸੁਪਤਨੀ ਮਾਤਾ ਖੀਵੀ ਜੀ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਵਾਂਗ ਬੜੇ ਭਲੇ ਹਨ। ਮਾਤਾ ਖੀਵੀ ਜੀ ਬਹੁਤ ਪੱਤ੍ਰਾਂ ਵਾਲੀ ਸੰਘਣੀ ਛਾਂ ਦੇ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਮਾਤਾ ਜੀ ਦੇ ਪਾਸ ਬੈਠਿਆਂ ਹੀ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਸ਼ਾਂਤੀ/ਠੰਡ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਤਿਸੰਗ ਰੂਪ ਲੰਗਰ ਵਿਚ ਨਾਮ ਦੀ ਦੌਲਤ ਵੰਡੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਆਤਮਿਕ ਜੀਵਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਨਾਮ-ਰਸ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਮਾਤਾ ਖੀਵੀ ਜੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸਦਕਾ ਸਰੀਰਕ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਵਾਸਤੇ ਲੰਗਰ ਵਿਚ ਸਭ ਨੂੰ ਘਿਓ ਵਾਲੀ ਖੀਰ ਵੰਡੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਮੱਤੇ ਦੀ ਸਰਾਂ ਉਜੜਨ ’ਤੇ ਬਾਬਾ ਫੇਰੂ ਮੱਲ ਜੀ ਪਰਵਾਰ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਆ ਗਏ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮੇ-- ਸ੍ਰੀ ਦਾਸੂ ਜੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਦਾਤੂ ਜੀ। ਆਪ ਜੀ ਦੀਆਂ ਦੋ ਧੀਆਂ ਸਨ-- ਬੀਬੀ ਅਮਰੋ ਜੀ ਅਤੇ ਬੀਬੀ ਅਨੋਖੀ ਜੀ। ਬਾਬਾ ਫੇਰੂਮੱਲ ਜੀ ਹਰ ਸਾਲ ਦੇਵੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਵੀ ਦੇਵੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਨੇਮ ਹਰ ਸਾਲ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਇਕ ਸਿੱਖ ਭਾਈ ਜੋਧ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਉੱਠ ਕੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਜਪੁ ਜੀ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ ਦਾ ਪਾਠ ਬੜੀ ਮਿੱਠੀ ਅਤੇ ਸੁਰੀਲੀ ਅਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਇਕ ਵਾਰ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਪਾਠ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ। ਸੁਣਦਿਆਂ ਹੀ ਮਨ ਆਨੰਦ-ਵਿਭੋਰ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅਨੋਖੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ। ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਜੋਧ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਕਿਸ ਦੀ ਬਾਣੀ ਗਾਉਂਦੇ ਪਏ ਸੀ। ਭਾਈ ਜੋਧ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਧੁਰ ਕੀ ਬਾਣੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਹੈ। ਭਾਈ ਜੋਧ ਤੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਮਨ ਵਿਚ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕਰ ਲਿਆ ਕਿ ਇਸ ਵਾਰ ਦੇਵੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਜਾਂਦਿਆਂ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਗਏ। ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਸਾਥੀਆਂ ਤੋਂ ਇਜਾਜ਼ਤ ਲੈ ਕੇ ਘੋੜੀ ’ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਏ। ਕੁਝ ਦੂਰ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਅੱਗੋਂ ਅੰਤਰਜਾਮੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਰਾਹ ਵਿਚ ਹੀ ਮਿਲ ਗਏ। ਘੋੜੀ ਰੋਕ ਕੇ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਕੋਲੋਂ ਹੀ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੇ ਕਿ ਕਿਰਪਾ ਕਰ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਅਸਥਾਨ ਦਾ ਰਾਹ ਦੱਸੋ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਫੁਰਮਾਇਆ- ਮੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਘੋੜੀ ਲਈ ਆਓ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਲੈ ਚੱਲਦਾ ਹਾਂ! ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਦੇ ਦਰ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਆਖਣ ਲੱਗੇ-- ਪੁਰਖਾ! ਘੋੜੀ ਨੂੰ ਕਿੱਲੇ ਨਾਲ ਬੰਨ ਕੇ ਅੰਦਰ ਆ ਜਾਓ। ਅੰਦਰ ਕੀਰਤਨ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਮੱਥਾ ਟੇਕਿਆ। ਜਦੋਂ ਸਿਰ ਚੁੱਕਿਆ ਤਾਂ ਉਸੇ ਦਿਆਲੂ ਮਹਾਂਪੁਰਖ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਵੇਖਿਆ ਜੋ ਘੋੜੀ ਦੇ ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ ਤੁਰੇ ਆਏ ਸਨ। ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਬੜੇ ਹੀ ਸ਼ਰਮਿੰਦਾ ਹੋਏ। ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਅੱਥਰੂ ਭਰ ਕੇ ਫਿਰ ਚਰਨਾਂ ’ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਿਰ ’ਤੇ ਹੱਥ ਫੇਰਿਆ, ਦਿਲਾਸਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕਿਹਾ-- ਉੱਠੋ ਭਾਈ! ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਕੋਈ ਗਲਤੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਭੱਟ ਕਲ੍ਹ ਸਰ ਜੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਤਿਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਧੰਨਤਾ ਦੇ ਯੋਗ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਦੇ ਸਿਰ ’ਤੇ ਆਪਣੀ ਕਿਰਪਾ ਦਾ ਹੱਥ ਧਰਿਆ। ਹੱਥ ਰੱਖਦੇ ਹੀ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਦੇ ਅੰਤਹਕਰਣ ਵਿਚ ਪਰਮਾਨੰਦ ਰੂਪ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਇਕ ਰਸ ਝੜੀ ਲੱਗ ਗਈ: ਸਤਿਗੁਰੂ ਧੰਨੁ ਨਾਨਕੁ ਮਸਤਕਿ ਤੁਮ ਧਰਿਓ ਜਿਨਿ ਹਥੋ॥
ਤ ਧਰਿਓ ਮਸਤਕਿ ਹਥੁ ਸਹਜਿ ਅਮਿਉ ਵੁਠਉ ਛਜਿ ਸੁਰਿ ਨਰ ਗਣ ਮੁਨਿ ਬੋਹਿਯ ਅਗਾਜਿ॥ (ਪੰਨਾ 1391) ਜਦੋਂ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਸਾਵਧਾਨ ਹੋ ਕੇ ਬੈਠ ਗਏ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, ਕੀ ਨਾਂ ਹੈ ਤੁਹਾਡਾ? ਜਦੋਂ ਜੁਆਬ ਮਿਲਿਆ ‘ਲਹਿਣਾ’ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਵਾਹ ਵਾਹ! ਤੂੰ ਲਹਿਣਾ (ਲੈਣਾ) ਹੈ, ਅਸਾਂ ਤੇਰਾ ਦੇਣਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗੇਰੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਾ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਇਸੇ ਦਰ ’ਤੇ ਹੀ ਹੈ। ਮਨ ਪ੍ਰੇਮ-ਵਿਭੋਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਜਿਹੀ ਖਿੱਚ ਪਈ ਕਿ ਉੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿ ਗਏ। ਉੱਥੇ (ਕਰਤਾਰਪੁਰ) ਰਹਿ ਕੇ ਗੁਰ-ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣਦੇ, ਨਾਮ ਜਪਦੇ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਮਨ ਟਿਕ ਗਿਆ, ਭਟਕਣ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ: ਪੰਚ ਭੂਤ ਏਕ ਘਰਿ ਰਾਖਿ ਲੇ ਸਮਜਿ॥ (ਪੰਨਾ 1391) ਨਿਰੰਕਾਰ ਵਿਚ ਲਿਵ ਲੱਗ ਗਈ, ਬਿਰਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਪੂਰਨ ਖਿੜਾਉ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਟਿਕ ਗਿਆ: ਰਥੁ ਉਨਮਨਿ ਲਿਵ ਰਾਖਿ ਨਿਰੰਕਾਰਿ॥ (ਪੰਨਾ 1391) ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਨੂੰ ਘਰ ਦਾ ਖਿਆਲ ਹੀ ਨਾ ਰਿਹਾ। ਇਕ ਦਿਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ-- “ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ! ਹੁਣ ਜਾਓ, ਘਰ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰ ਆਓ, ਫਿਰ ਆ ਜਾਣਾ।” ਹੁਕਮ ਮੰਨ ਕੇ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਵਾਪਸ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਚਲੇ ਗਏ। ਕਾਰ-ਵਿਹਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਅਤੇ ਸੌਂਪਣਾ ਕਰ ਕੇ ਫਿਰ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਲੰਗਰ ਲਈ ਸਵਾ ਮਣ ਲੂਣ ਦੀ ਪੰਡ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਚੁੱਕ ਲਿਆਏ। ਡੇਰੇ ’ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਧਾਨਾ (ਝੋਨੇ) ਦੀ ਫਸਲ ਵਿੱਚੋਂ ਨਦੀਨ ਕੱਢਣ-ਕਢਾਉਣ ਲਈ ਖੇਤਾਂ ’ਚ ਗਏ ਹਨ। ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਵੀ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਜਾ ਪਹੁੰਚੇ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਦੀਨ ਪੁੱਟ ਕੇ ਬਾਹਰ ਸੁੱਟ ਰਹੇ ਸਨ। ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਉਹੀ ਕਾਰ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਖੇਤੀ ਕਦੀ ਕੀਤੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਬੂਟੇ ਅਤੇ ਨਦੀਨ ਦਾ ਅੰਤਰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਬੂਟੇ ਵੀ ਨਾਲ ਹੀ ਪੁੱਟੀ ਜਾਣ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਰੋਕਿਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਤੁਸਾਂ ਪੁੱਟਣੇ ਨਹੀਂ ਲਗਾਉਣੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਨਦੀਨ ਦੀ ਇਕ ਪੰਡ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਘਰ ਲੈ ਜਾ ਕੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਪਾਉਣ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਨੇ ਚੋਂਦੇ ਚਿੱਕੜ ਵਾਲੀ ਨਦੀਨ ਦੀ ਪੰਡ ਸਿਰ ’ਤੇ ਚੁੱਕ ਲਈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੀਮਤੀ ਜਾਮਾ ਚਿੱਕੜ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। ਘਰ ਪਹੁੰਚਣ ’ਤੇ ਮਾਤਾ ਸੁਲੱਖਣੀ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਦਾ ਚਿੱਕੜ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਕੀਮਤੀ ਜਾਮਾ ਵੇਖਦੇ ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ (ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਤਕ ਆਪ ਵੀ ਪੁੱਜ ਗਏ ਸਨ) ਕਿਹਾ-- ਤੁਸਾਂ ਨੇ ਪੰਡ ਚੁਕਵਾ ਕੇ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਦੇ ਕੀਮਤੀ ਕੱਪੜੇ ਚਿੱਕੜ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ-- ਸੁਲੱਖਣੀਏ! ਇਹ ਕੋਈ ਚਿੱਕੜ ਨਹੀਂ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇਹ ਪੰਡ ਹੈ। ਇਹ ਤਾਂ ਦੀਨ-ਦੁਨੀ ਦਾ ਛਤਰ ਹੈ, ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿਰ ’ਤੇ ਝੁਲਾਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਛਿੱਟਾਂ ਚਿੱਕੜ ਦੀਆਂ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਤਾਂ ਕੇਸਰ ਦੇ ਛਿੱਟੇ ਹਨ। ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਹਰ ਵੇਲੇ ਗੁਰੂ-ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਤੱਤਪਰ ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਆਗਿਆ-ਪਾਲਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਰਹਿੰਦੇ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਬਖ਼ਸ਼ੀ ਹੋਈ ਸਤਿ ਰੂਪ ਤੇਗ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਅਤੇ ਪੂਰੇ ਬਲ ਨਾਲ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਪਹਿਲਾ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਵਾਲਾ ਜੀਵਨ ਕੱਢ ਕੇ ਨਾਮ ਵਿਚ ਲੀਨਤਾ ਵਾਲਾ ਜੀਵਨ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ: ਮਤਿ ਗੁਰ ਆਤਮ ਦੇਵ ਦੀ ਖੜਗਿ ਜੋਰਿ ਪਰਾਕੁਇ ਜੀਅ ਦੈ॥ (ਪੰਨਾ 966) ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਲਕਸ਼ ਬਣਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਲੋਕਾਈ ਨੂੰ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਾ ਪਾਲਣ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸ਼ੰਕਾ ਅਤੇ ਕਿੰਤੂ-ਪ੍ਰੰਤੂ ਦੇ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ, ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਉਹੀ ਕਰਦੇ। ਸਿਆਲ ਦੀ ਰੁੱਤ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਹੁਕਮ ਮਿਲਦੇ ਹੀ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਟੁੱਟੀ ਹੋਈ ਕੰਧ ਨੂੰ ਉਸਾਰਨ ਲੱਗ ਜਾਣਾ, ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਵਸਤਰ ਧੋ ਕੇ ਲਿਆਉਣੇ, ਗੰਦੇ ਟੋਏ ਵਿਚ ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ ਕਟੋਰੇ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਸੰਕੋਚ ਤੋਂ ਕੱਢਣਾ ਆਦਿਕ ਬਿਖਮ ਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਹੁਕਮ ਪਾਲਣਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ: ਕਰਹਿ ਜਿ ਗੁਰ ਫੁਰਮਾਇਆ ਸਿਲ ਜੋਗੁ ਅਲੂਣੀ ਚਟੀਐ॥ (ਪੰਨਾ 966) ਓਇ ਜੁ ਸੇਵਹਿ ਸਬਦੁ ਸਾਰੁ ਗਾਖੜੀ ਬਿਖਮ ਕਾਰ... ॥ (ਪੰਨਾ 1391) ਇਕ ਰਾਤ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਵੇਖ ਕੇ ਦੱਸੋ ਕਿ ਰਾਤ ਕਿਤਨੀ ਬਾਕੀ ਹੈ ? ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਨੇ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੀ ਫੁਰਮਾਇਆ- ਗੁਰੂ ਜੀ! ਜਿਤਨੀ ਰਾਤ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਬਿਤਾਈ ਹੈ ਉਤਨੀ ਬੀਤ ਗਈ ਹੈ: ਜਿਤਨੀ ਨਿਸਾ ਬਤਾਈ ਗਉਰ।
ਤਿਤਲੀ ਬੰਤੀ ਨ ਮੈ ਲਖਬਾਉਰ।
ਅਬ ਜਿਤਨੀ ਰਾਖੀ ਸੌ ਰਹੀ।
ਸਰਬ ਕਾਲ ਦੋ ਕਰਤਾ ਤੁਹੀ॥ (ਨਾਨਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਉਤਰਾਰਧ, ਅਧਿਆਇ 52) ਇਕ ਵਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤਲੀ ’ਤੇ ਪੈਸਾ ਰੱਖ ਕੇ ਮੁੱਠੀ ਬੰਦ ਕਰ ਲਈ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਮੁੱਠੀ ਵਿਚ ਕੀ ਹੈ? ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ-- ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਮੁੱਠੀ ਵਿਚ ਨੌ ਨਿਧੀਆਂ, ਅਠਾਹਰਾਂ ਸਿਧੀਆਂ ਅਤੇ ਦਰਗਾਹ ਦੀ ਕੁੰਜੀ ਹੈ। ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਵਿਚ ਹਉਮੈਂ ਦਾ ਬਿਲਕੁਲ ਅਭਾਵ ਸੀ। ਉਹ ਤਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਕੋਲ ਸੱਤ ਸਾਲ ਰਹਿ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਹੀ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਰਦਾਂ ਵਾਲੀ ਕਰੜੀ ਘਾਲ ਘਾਲਦੇ ਹੋਏ ‘ਖੰਨਿਓ ਤਿੱਖੇ ਅਤੇ ਵਾਲਹੁ ਨਿੱਕੇ’ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਤੁਰਦੇ ਹੋਏ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਰੂਪ ਹੀ ਹੋ ਗਏ। ਹੁਕਮਿ ਮੰਨਿਐ ਹੋਵੈ ਪਰਵਾਣੁ ਤਾ ਖਸਮੈ ਕਾ ਮਹਲੁ ਪਾਇਸੀ॥ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ-ਦਰ ’ਤੇ ਕਬੂਲ ਹੋ ਗਏ-- “ਪਏ ਕਬੂਲੁ ਖਸੰਮ ਨਾਲਿ ਜਾਂ ਘਾਲ ਮਰਦੀ ਘਾਲੀ ॥” ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਮੰਨਣ ਦੀ ਘਾਲ ਕਮਾਈ ਕਰ ਕੇ ਮੰਨਣਯੋਗ ਹੋ ਗਏ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਜੋਤ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਦੀ ਜੋਤ ਵਿਚ ਇਉਂ ਮਿਲ ਗਈ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਲ ਵਿਚ ਜਲ ਮਿਲ ਕੇ ਅਭੇਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪੇ (ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ) ਨਾਲ ਸਾਵਾਂ ਕਰ ਲਿਆ। ਆਪਣੇ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪਰਖ ਕੇ ਜਦੋਂ ਸੁਧਾਈ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਲਈ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ: ਜੋਤਿ ਸਮਾਣੀ ਜੋਤਿ ਮਾਹਿ ਆਪੁ ਆਪੈ ਸੇਤੀ ਮਿਕਿਓਨੁ॥
ਸਿਖਾਂ ਪੁਤ੍ਰਾਂ ਘੋਖਿ ਕੈ ਸਭ ਉਮਤਿ ਵੇਖਹੁ ਜਿ ਕਿਓਨੁ॥
ਜਾਂ ਸੁਧੋਸੁ ਤਾਂ ਲਹਣਾ ਟਿਕਿਓਨੁ॥ (ਪੰਨਾ 967) ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਆਪਣੇ ਜੀਉਂਦਿਆਂ ਹੀ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰਗੱਦੀ ’ਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ ਗੁਰਿਆਈ ਬਖਸ਼ੀ ਅਤੇ ਛਤ੍ਰ ਸਿਰ ’ਤੇ ਫਿਰਾਇਆ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜੋਤ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਦੀ ਜੋਤ ਵਿਚ ਮਿਲਾ ਕੇ ਰੂਪ ਵਟਾ ਲਿਆ। ਕਾਇਆ ਨੂੰ ਪਲਟ ਕੇ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਰੂਪ ‘ਅੰਗਦ’ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ: ਥਾਪਿਆ ਲਹਿਣਾ ਜੀਂਵਦੇ ਗੁਰਿਆਈ ਸਿਰਿ ਛਤ੍ਰੁ ਫਿਰਾਇਆ।
ਜੋਤੀ ਜੋਤਿ ਮਿਲਾਇ ਕੈ ਸਤਿਗੁਰ ਨਾਨਕਿ ਰੂਪ ਵਟਾਇਆ।
ਲਖਿ ਨ ਕੋਈ ਸਕਈ ਆਚਰਜੇ ਆਚਰਜੁ ਦਿਖਾਇਆ।
ਕਾਇਆ ਪਲਟਿ ਸਰੂਪੁ ਬਣਾਇਆ॥ (ਵਾਰ 1:45) ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਵਡਿਆਈ ਦੀ ਬਰਕਤ ਨਾਲ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਦੀ ਸੋਭਾ ਹੋਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ, ਜੀਵਨ ਦਾ ਢੰਗ ਵੀ ਉਹੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਜੋਤ ਨੇ ਸਿਰਫ ਸਰੀਰ ਹੀ ਵਟਾਇਆ ਸੀ: ਲਹਣੇ ਦੀ ਫੇਰਾਈਐ ਨਾਨਕਾ ਦੋਹੀ ਖਟੀਐ॥
ਜੋਤਿ ਓਹਾ ਜੁਗਤਿ ਸਾਇ ਸਹਿ ਕਾਇਆ ਫੇਰਿ ਪਲਟੀਐ॥ (ਪੰਨਾ 966) ਇਸ ਲੋਕ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮ ਲੋਕ ਤਕ ਜਸ ਫੈਲ ਗਿਆ: ਕੁਦਰਤਿ ਅਹਿ ਵੇਖਾਲੀਅਨੁ ਜਿਣਿ ਐਵਡ ਪਿਡ ਠਿਣਕਿਓਨੁ॥
ਲਹਣੇ ਧਰਿਓਨੁ ਛਤ੍ਰੁ ਸਿਰਿ ਅਸਮਾਨਿ ਕਿਆੜਾ ਛਿਕਿਓਨੁ॥ (ਪੰਨਾ 967) ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦੇ ਗੁਰੂ ਹੋ ਗਏ: ਕਹੁ ਕੀਰਤਿ ਕਲ ਸਹਾਰ ਸਪਤ ਦੀਪ ਮਝਾਰ ਲਹਣਾ ਜਗਤ੍ਰ ਗੁਰੁ ਪਰਸਿ ਮੁਰਾਰਿ॥ (ਪੰਨਾ 1391) ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਾਰਸ ਰੂਪ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਤੋਂ ਪਾਰਸ ਰੂਪ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਹੋਏ ਮਾਨੋ ਚੰਦਨ ਤੋਂ ਚੰਦਨ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਿਰਤੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਜੋਤ ਵਿਚ ਸਮਾਈ ਤਾਂ ਗੁਰ-ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਸੁਖ ਨੇ ਖੋਟੀ ਮੱਤ, ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ। ਅਸਚਰਜ ਨੇ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਵਿਚ ਸਮਾਉਣਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਪੀ ਕੇ ਇਕ ਰਸ ਜਪਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾ ਜਰੇ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਜਰ ਕੇ ਅਸਹਿ ਨੂੰ ਸਹਾਰਿਆ ਹੈ ਭਾਵ ਦੁੱਖ-ਸੁੱਖ ਦੀ ਇਕ ਰਸ ਦਸ਼ਾ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਗਰੀਬੀ ਨੂੰ ਧਾਰਿਆ ਤੇ ਗੁਰਿਆਈ ਰੂਪ ਅਸਹਿ ਪਦਾਰਥ ਨੂੰ ਸਹਾਰਿਆ ਹੈ। ਸਾਧਸੰਗ ਰੂਪ ਗਾਡੀ ਰਾਹ ’ਤੇ ਚੱਲਣਾ ਕਰ ਕੇ ਸੱਚ ਵਿਚ ਸਮਾਇਆ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਵਰੂਪ ਵਿੱਚੋਂ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੋਇਆ ਹੈ: ਪਾਰਸੁ ਹੋਆ ਪਾਰਸਹੁ ਸਤਿਗੁਰ ਪਰਚੇ ਸਤਿਗੁਰੁ ਕਹਣਾ।
ਚੰਦਨੁ ਹੋਇਆ ਚੰਦਨਹੁ ਗੁਰ ਉਪਦੇਸ ਰਹਤ ਵਿਚ ਰਹਣਾ।
ਜੋਤਿ ਸਮਾਣੀ ਜੋਤਿ ਵਿਚਿ ਗੁਰਮਤਿ ਸੁਖੁ ਦਰਮਤਿ ਦੁਖ ਦਹਣਾ।
ਅਚਰਜ ਨੋ ਅਚਰਜੁ ਮਿਲੈ ਵਿਸਮਾਦੈ ਵਿਸਮਾਦੁ ਸਮਹਣਾ।
ਅਪਿਉ ਪੀਅਣ ਨਿਝਰ ਝਰਣੁ ਅਜਰੁ ਜਰਣੁ ਅਸਹੀਅਣੁ ਸਹਣਾ।
ਸਚੁ ਸਮਾਣਾ ਸਚੁ ਵਿਚਿ ਗਾਡੀ ਰਾਹੁ ਸਾਧਸੰਗਿ ਵਹਣਾ। (ਵਾਰ 24:6) ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਲਿਪੀ ਨੂੰ ਸਵਾਰਿਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰਿਆ। ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰ ਕੀਤਾ। ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਬਾਲ-ਬੋਧ ਦੇ ਕਾਇਦੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ। ਸਾਰਾ ਜੀਵਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦਿਸ਼ਟ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਦਿੜ੍ਹ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਲੋਕ-ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਰਹੇ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ 63 ਸਲੋਕਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜੀਵਨ- ਉਪਯੋਗੀ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਸੁਖੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਨੁਕਤੇ ਦੱਸੇ ਹਨ: ੳ) ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਬੰਦਗੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦਾ ਜੀਵਨ ਹੀ ਕਾਮਯਾਬ ਜੀਵਨ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਚਾਹੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਜਾਤ-ਵਰਣ ਦਾ ਹੋਵੇ ਹਰੇਕ ਵਾਸਤੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦਾ ਧਰਮ ਸਾਂਝਾ ਹੈ। ਉਹ ਹੈ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਸਿਮਰਨ। ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਉੱਤੇ ਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਨਦਰਿ ਤਿਨਾ੍ ਕਉ ਨਾਨਕਾ ਨਾਮੁ ਜਿਨਾ੍ ਨੀਸਾਣੁ॥ (ਪੰਨਾ 1239) ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਵਿਸਾਰ ਦੇਣ ਨਾਲ ਚਿੰਤਾ, ਫਿਕਰ, ਤਨਾਉ, ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਉੱਠ ਕੇ ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ ਕੀਤਾ ਜਾਏ। ਸਤਸੰਗ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸਿਫਤਿ-ਸਾਲਾਹ ਕੀਤੀ ਜਾਏ, ਸੁਣੀ ਜਾਏ ਅਤੇ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਧਰਮ ਦੀ ਕਿਰਤ-ਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਅੰਗ-ਸੰਗ ਜਾਣ ਕੇ ਭਲੇ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਕੀਤੀ ਜਾਏ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ: ਚਉਥੈ ਪਹਰਿ ਸਬਾਹ ਕੈ ਸੁਰਤਿਆ ਉਪਜੈ ਚਾਉ॥
ਤਿਨਾ ਦਰੀਆਵਾ ਸਿਉ ਦੋਸਤੀ ਮਨਿ ਮੁਖਿ ਸਚਾ ਨਾਉ॥ (ਪੰਨਾ 146) ਅ) ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹੁਕਮ ਰਜਾਇ ਚਲਣਾ ਹੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸਹੀ ਰਸਤਾ ਹੈ। ਜੀਵ ਦੇ ਨੱਕ ਵਿਚ ਰਜ਼ਾ ਦੀ ਨਕੇਲ ਹੈ ਜੋ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਹੈ : “ਨਕਿ ਨਥ ਖਸਮ ਹਥ...॥” ਜੇਕਰ ਪੁੱਤਰ ਆਪਣੇ ਪਿਓ ਦੇ ਸੁਭਾਉ ਨੂੰ, ਉਸ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਤੁਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਘਰ ਵਿਚ ਸੁਖ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸਦਾ ਹੀ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਮਿਹਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਾਡਾ ਪਿਓ ਹੈ। ਗਿਲ੍ਹਾ ਕਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਉਸ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਸਦਾ ਇਕ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਹੀ ਸਿਫਤਿ-ਸਾਲਾਹ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸਭ ਕਿਛ ਕਰਨ-ਕਰਾਵਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਸੁਆਰਥ ਦੀ ਖਾਤਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਵਡਿਆਈਆਂ ਕਰਨ ਵਿਚ ਸਮਾਂ ਵਿਅਰਥ ਨਹੀਂ ਗੁਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ: ਕੀਤਾ ਕਿਆ ਸਾਲਾਹੀਐ ਕਰੇ ਸੋਇ ਸਾਲਾਹਿ॥
ਨਾਨਕ ਏਕੀ ਬਾਹਰਾ ਦੂਜਾ ਦਾਤਾ ਨਾਹਿ॥ (ਪੰਨਾ 1239) ੲ) ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਪੜਚੋਲ ਕਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੀ ਅਸਲ ਪਾਰਖੂ ਹੈ: ਨਾਨਕ ਪਰਖੇ ਆਪ ਕਉ ਤਾ ਪਾਰਖੁ ਜਾਣੁ॥ (ਪੰਨਾ 148) ਸ) ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਮੰਦਾ ਨਹੀਂ ਆਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਸੁਆਮੀ ਇਕ ਪ੍ਰਭੂ ਹੀ ਹੈ: ਮੰਦਾ ਕਿਸ ਨੋ ਆਖੀਐ ਜਾਂ ਸਭਨਾ ਸਾਹਿਬੁ ਏਕੁ॥ (ਪੰਨਾ 1238) ਹ) ਜਿਹੜਾ ਕੰਮ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਹੀ ਸਿਰੇ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਕੋਈ ਕੰਮ ਬੱਧਾ ਰੁੱਧਾ ਕਰੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਕੋਈ ਲਾਭ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਦੇ ਹਠ ਨਾਲ ਜਬਰਦਸਤੀ ਭਗਤੀ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵੀ ਕੋਈ ਆਤਮਿਕ ਲਾਭ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ: ਬਧਾ ਚਟੀ ਜੋ ਭਰੇ ਨਾ ਗੁਣੁ ਨਾ ਉਪਕਾਰੁ॥
ਸੇਤੀ ਖੁਸੀ ਸਵਾਰੀਐ ਨਾਨਕ ਕਾਰਜੁ ਸਾਰੁ॥ (ਪੰਨਾ 787) ਕ) ਮਨੁੱਖਾ ਸਰੀਰ ਨਸ਼ਵਰ ਹੈ। ਇਕ ਨਾ ਇਕ ਦਿਨ ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ ਇੱਥੋਂ ਚਲੇ ਜਾਣਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਵਾਧੂ ਖਿਲਾਰੇ ਨਹੀਂ ਖਿਲਾਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ। ਵਾਧੂ ਧਨ ਆਦਿਕ ਜੋੜਨਾ, ਮਲਕੀਅਤਾਂ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਪੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਵਡਿਆਈਆਂ, ਮਾਣ ਆਦਿਕ ਦੀ ਚਾਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਦੂਰ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਨਾਨਕ ਦੁਨੀਆ ਕੀਆਂ ਵਡਿਆਈਆਂ ਅਗੀ ਸੇਤੀ ਜਾਲਿ॥
ਏਨੀ ਜਲੀਈਂ ਨਾਮੁ ਵਿਸਾਰਿਆ ਇਕ ਨ ਚਲੀਆ ਨਾਲਿ॥ (ਪੰਨਾ 1290) ਖ) ਮਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰ-ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਿਚਾਰ ਦੁਆਰਾ ਮਨ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸੁਭਾਉ ਬਦਲਿਆ ਜਾਏ। ਕਿਸੇ ਇਕ ਬਰਤਨ ਵਿਚ ਕੋਈ ਦੂਜੀ ਚੀਜ਼ ਤਾਂ ਹੀ ਪਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜੇ ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲੀ ਪਈ ਚੀਜ਼ ਕੱਢ ਦਿੱਤੀ ਜਾਏ। ਮਨ ਵਿਚ ਮਾਇਆ ਦੇ ਮੋਹ ਨੂੰ ਕੱਢਦੇ ਹੀ ਨਾਮ ਨੂੰ, ਪ੍ਰਭੂ-ਪਿਆਰ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਵਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ: ਵਸਤੂ ਅੰਦਰਿ ਵਸਤੁ ਸਮਾਵੈ ਦੂਜੀ ਹੋਵੈ ਪਾਸਿ॥
ਸਾਹਿਬ ਸੇਤੀ ਹੁਕਮੁ ਨ ਚਲੈ ਕਹੀ ਬਣੈ ਅਰਦਾਸਿ॥ (ਪੰਨਾ 474) ਗ) ਚਾਹੇ ਸੁਖ ਹੋਵੇ ਚਾਹੇ ਦੁਖ, ਸਦਾ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦਾ ਓਟ-ਆਸਰਾ ਹੀ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ: ਜਾਂ ਸੁਖੁ ਤਾ ਸਹੁ ਰਾਵਿਓ ਦੁਖਿ ਭੀ ਸੰਮਾ੍ਲਿਓਇ॥
ਨਾਨਕੁ ਕਹੈ ਸਿਆਣੀਏ ਇਉ ਕੰਤ ਮਿਲਾਵਾ ਹੋਇ॥ (ਪੰਨਾ 792) ਜੇਕਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦਿਸ਼ਟ ਨੁਕਤਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਲਿਆ ਜਾਏ ਤਾਂ ਤਨਾਉ, ਭਟਕਣਾਂ, ਮੇਰ-ਤੇਰ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਕੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸੁਖੀ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। | 
