ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦਾ ਸਮਕਾਲੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਸੋਹਣ ਲਾਲ ਸੂਰੀ, ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ਉਮਦਤ-ਉਲ-ਤਵਾਰੀਖ ਦਫ਼ਤਰ ਤਿੰਨ ਵਿਚ ਇਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਰੋਚਕ ਪਰ ਰੌਂਗਟੇ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਘਟਨਾ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਉੱਪਰ ਭਰੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਚਰਚਾ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ। ਇਸ ਚਰਚਾ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਨਿਕਲਿਆ ਕਿ ਹਥਿਆਰ ਉਹ ਜਿਹੜਾ ਮੌਕੇ ਉੱਪਰ ਕੰਮ ਆ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਆਦਮੀ ਉਹ ਜਿਹੜਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸਮੇਂ ਮੌਤ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ ਨਾ ਘਬਰਾਵੇ। ਚਰਚਾ ਵਿਚ ਭਾਗ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ ਸਰਦਾਰ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ ਨੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ-ਬੀਰਬਲ ਦਾ ਕਿੱਸਾ ਸੁਣਾਇਆ ਜਦ ਕਿ ਖ਼ੁਦ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਸ਼ਾਹਜਹਾਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦਾ ਕਿੱਸਾ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਬੇਕਾਬੂ ਹੋਏ ਹਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਕਿਉਂਕਿ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਹੀ ਸਲਾਮਤ ਬਚ ਗਏ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਸਭ ਦਰਬਾਰੀਆਂ ਤੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦਾ ਸ਼ੁਕਰਾਨਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਸ ਜਿਹੇ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ ਰੱਬ ਵੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਇਹ ਘਟਨਾ 24 ਜੁਲਾਈ, (11 ਸਾਵਣ) 1838 ਈ. ਦੀ ਹੈ ਜਦ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਆਪਣੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬੱਗੀ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਾਹ ਬਲਾਵਲ (ਬਲੋਲ) ਦੇ ਬਾਗ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਦਰਬਾਰ ਲਾਉਣ ਲਈ ਜਾ ਰਹੇ ਸੀ। ਇਹ ਜਗ੍ਹਾ ਦਰਿਆ ਰਾਵੀ ਦੀ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਦੇ ਪਾਸ ਹੀ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਰਾਜਾ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਡੋਗਰਾ ਦੇ ਇਕ ਹਾਥੀ ਨੇ ਬੇਕਾਬੂ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਉੱਪਰ ਸਵਾਰ ਚਾਲਕ ਨੂੰ ਦਰਿਆ ਵਿਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਦਹਾੜਦਾ ਹੋਇਆ ਮਹਾਰਾਜਾ ਵੱਲ ਵਧਿਆ। ਸੰਯੋਗ-ਵਸ ਵਜ਼ੀਰ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਵੀ ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਆਪਣੇ ਹਾਥੀ ਉੱਪਰ ਸਵਾਰ ਉੱਧਰ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਇਸ ਪਾਗਲ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਵੱਲ ਅੱਗੇ ਵੱਧਣ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਲਈ ਆਪਣਾ ਹਾਥੀ ਭਜਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਹਾਥੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਆਪਣਾ ਹਾਥੀ ਉਸ ਪਾਗਲ ਹਾਥੀ ਨਾਲ ਟਕਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਵਜ਼ੀਰ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਖ਼ਤਰੇ ’ਚ ਪਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਬੇਮਿਸਾਲ ਬਹਾਦਰੀ ਦਾ ਵਿਖਾਵਾ ਕੀਤਾ। ਦੋਵੇਂ ਹਾਥੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਕਈ ਵਾਰ ਟਕਰਾਏ ਜੋ ਜਬਰਦਸਤ ਭੇੜ ਸੀ ਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਵੀ ਵੇਖ ਰਹੇ ਸਨ, ਆਖਰ ’ਚ ਉਸ ਖਰਮਸਤ ਬੇਕਾਬੂ ਹੋਏ ਹਾਥੀ ਨੇ ਵਜੀਰ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਖਦੇੜ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਵੱਲ ਦੌੜ ਪਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਰਦਾਰ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾਵਲੀਆ ਉਸ ਹਾਥੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਸੁੰਡ ਉੱਪਰ ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਕੀਤੇ, ਪਰ ਗੰਭੀਰ ਜ਼ਖ਼ਮ ਖਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਉਹ ਹਾਥੀ ਪਿੱਛੇ ਨਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸਿੱਧਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਵੱਲ ਵੱਧਿਆ। ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹੋਏ ਵੇਖ ਕੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਸਭ ਸਿਪਾਹ-ਸਲਾਰ ਇੱਧਰ ਉੱਧਰ ਭੱਜਣ ਲੱਗੇ। ਪਰ ਮੀਹਾਂ ਸਿੰਘ ਜੋ ਅਰਦਲੀ ਦਸਤੇ ਦਾ ਜਮਾਂਦਾਰ ਸੀ, ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੀ ਹਿਫ਼ਾਜ਼ਤ ਲਈ ਉੱਥੇ ਹੀ ਰੁਕਿਆ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਸਿਰ ਉੱਪਰ ਆ ਰਹੀ ਮੌਤ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਲਈ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰੱਤੀ ਭਰ ਵੀ ਨਾ ਘਬਰਾਏ ਅਤੇ ਅਡੋਲ ਮਨ ਨਾਲ ਬੱਗੀ ਵਿਚ ਬੈਠੇ ਰਹੇ। ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵੱਲੋਂ ਬਖਸ਼ੇ ਉੱਚੇ ਹੌਸਲੇ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਹਾਥੀ ਦੀ ਹਰਕਤ ਉੱਪਰ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖ ਰਹੇ ਸਨ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਹੌਸਲੇ ਤੇ ਦਲੇਰੀ ਜਿਸ ਅੱਗੇ ਸਾਰਾ ਜ਼ਮਾਨਾ ਝੁਕਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਥਰ-ਥਰ ਕੰਬਦਾ ਸੀ, ਨੂੰ ਪਛਾਣਦਾ ਹੋਇਆ ਬੇਕਾਬੂ ਹੋਇਆ ਹਾਥੀ ਅਚਾਨਕ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਪਿਆ ਅਤੇ ਵਾਹੋਦਾਹੀ ਪੰਧ ਮੁਕਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਹਜ਼ੂਰੀ ਬਾਗ ਦੇ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਪਾਸ ਜਾ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਇਹ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਲਾਹੌਰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਬਾਹਰ ਹਜ਼ੂਰੀ ਬਾਗ ਦੀ ਚਾਰਦਵਾਰੀ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਅੱਗੇ ਹਜ਼ੂਰੀ ਬਾਗ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਅੰਦਰ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਜਦ ਇੱਥੇ ਤਾਇਨਾਤ ਗਾਰਦਾਂ ਨੇ ਹਾਥੀ ਦੇ ਤੇਵਰ ਵੇਖੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਉਸ ਬੇਕਾਬੂ ਹਾਥੀ ਨੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਤਖਤਿਆਂ ਨੂੰ ਟੱਕਰਾਂ ਮਾਰ ਕੇ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਦਹਿਲੀਜ਼ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸੁੰਡ ਨਾਲ ਪੁੱਟ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਸਾਰਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਆ ਡਿੱਗਾ। ਇਤਨੇ ਨੂੰ ਹਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਚਾਲਕ ਵੀ ਆ ਪਹੁੰਚੇ ਜੋ ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਸਫਲ ਹੋ ਸਕੇ ਸਨ। ਉਹ ਇਸ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੈਂਪ ਲੈ ਗਏ।

ਇਤਨੇ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਵੀ ਵਾਪਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਅੰਦਰ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਅਤੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਹ ਪਾਗਲ ਹਾਥੀ ਸਿੱਧਾ ਉਸ ਵੱਲ ਹੀ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਉਹ ਹਾਥੀ ਜੋ ਹੁਣ ਕਾਬੂ ਵਿਚ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਹੁਕਮ ਕੀਤਾ। ਜਦ ਇਹ ਹਾਥੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਚਾਲਕ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਇਸ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਨਸ਼ਾ ਕਿਸ ਨੇ ਦਿੱਤਾ? ਤਾਂ ਚਾਲਕ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਹਾਥੀ ਨਸ਼ੇ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਪਾਗਲਪਣ ਦੇ ਦੌਰੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਫਿਰ ਸ਼ਾਂਤ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਇਹ ਨਦੀ ਵਿਚ ਬੇਕਾਬੂ ਹੋ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੇ ਡਰ ਕਾਰਨ ਉੱਥੋਂ ਦੌੜ ਆਇਆ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਹੁਕਮ ਕੀਤਾ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਦੁਖਦਾਈ ਘਟਨਾ ਫਿਰ ਨਹੀਂ ਵਾਪਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਸਰਦਾਰ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਤੇ ਰਾਜਕਲਾਂ (ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ) ਨੇ ਅਰਜ਼ ਕੀਤੀ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੀ ਅਰਦਲ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਜਾਂਬਾਜ਼ ਨੌਜਵਾਨ, ਚੁਸਤ-ਫੁਰਤ ਸੋਹਣੇ ਅਰਦਲੀ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਜਦ ਮਹਾਰਾਜਾ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ। ਅੱਜ ਇਸ ਸੰਕਟ ਸਮੇਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਹੀ ਆਪ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮਾਰਨ ਨਾਲੋਂ ਬਚਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕਿਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤਾਕਤਵਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜੇਕਰ ਕਿਤੇ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਬਹਾਦਰ ਜਾਂਬਾਜ਼ ਰਾਖੇ ਆਪ ਦੇ ਨਾਲ ਹੁੰਦੇ ਤਾਂ ਉਹ ਜ਼ਰੂਰ ਹਾਥੀ ਨਾਲ ਨਿਪਟਣ ਲਈ ਨਿਕਲ ਪੈਂਦੇ ਤੇ ਆਪ ਇਕੱਲੇ ਮਹਿਸੂਸ ਨਾ ਕਰਦੇ। ਇਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਨਾਜ਼ੁਕ ਮਸਲਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਆਪ ਜਿਹੇ ਕਰਮੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੀ ਹਿਫਾਜ਼ਤ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਜਹਾਨ ਤੇ ਦੇਸ਼ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਦਰਸਾਇਆ ਕਿ ਉਹ ਠੀਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਰਬਾਰ ਬੁਲਾਇਆ ਅਤੇ ਆਪ ਬੀਤੀ ਦੱਸਦੇ ਹੋਏ ਰਾਜਾ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਬਹਾਦਰੀ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦੂਰ ਤੋਂ ਹੀ ਜਾਣ ਲਿਆ ਕਿ ਹਾਥੀ ਪਾਗਲ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਸਰਕਾਰ’ ਪਾਸ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਸ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਆਪਣਾ ਹਾਥੀ ਉਸ ਨਾਲ ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਜਾ ਟਕਰਾਇਆ ਜੋ ਬਹੁਤ ਹੀ ਬਹਾਦਰੀ ਤੇ ਹੌਂਸਲੇ ਵਾਲਾ ਕੰਮ ਸੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰਦਾਰ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸ ਪਾਗਲ ਹਾਥੀ ਦੀ ਸੁੰਡ ਉੱਪਰ ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਤਲਵਾਰ ਦੇ ਵਾਰ ਕੀਤੇ ਜੋ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਨੂੰ ਘੋਰ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿਚ ਪਾਉਣਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਸ ਹਫੜਾ-ਦਫੜੀ ਵਿਚ ਸਰਦਾਰ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ ਦਾ ਘੋੜਾ ਖਾਈ ਵਿਚ ਜਾ ਡਿੱਗਿਆ, ਪਰ ਉਹ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਸਿੱਧਾ ‘ਸਰਕਾਰ’ ਦੀ ਹਿਫਾਜ਼ਤ ਲਈ ਬੱਗੀ ਵੱਲ ਦੌੜਿਆ, ਜਦ ਕਿ ਉਹ ਹਾਥੀ ਬਹੁਤ ਨਜ਼ਦੀਕ ਆ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਇਸ ਉਪਰੰਤ ਸਭ ਦਰਬਾਰੀਆਂ ਤੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਮੁਸੀਬਤ ਦੀ ਘੜੀ ਰੱਬ ਵੱਲੋਂ ਇਹ ਬਿਪਤਾ ਟਾਲਣ ਉੱਪਰ ਸ਼ੁਕਰਾਨਾ ਕੀਤਾ।