ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਉੱਪਰ ਫ਼ਖਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਹਿੰਦ-ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਆਖਰੀ ਸੁਤੰਤਰ, ਅਜ਼ਾਦ ਤੇ ਖ਼ੁਦਮੁਖ਼ਤਿਆਰ ਸ਼ਾਸਕ ਸੀ ਜਿਸ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਪੂਰੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਅਜਿਹਾ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਕੌਮਾਂ, ਸਿੱਖ, ਹਿੰਦੂ ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਰਾਬਰ ਦੇ ਭਾਈਵਾਲ ਸਨ। ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੂ-ਆਸ਼ੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸਰਬੱਤ ਦੇ ਭਲਾ ਦਾ ਰਾਹ ਚੁਣਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿਚ ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ- ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਉਣ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡੀਆਂ ਰਕਮਾਂ ਤੇ ਜਗੀਰਾਂ ਹਿੰਦੂਆਂ ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਅਲਾਟ ਕੀਤੀਆਂ ਜੋ ਹੁਣ ਤਕ ਵੀ ਕਾਇਮ ਹਨ। ਉਹ ਜਦ ਵੀ ਮੁਲਕ ’ਚ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਦੌਰਿਆਂ ਉੱਪਰ ਨਿਕਲਦਾ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਹਿੰਦੂਆਂ ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨਾਂ ਉੱਪਰ ਵੀ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਰਧਾ ਦੇ ਫੁਲ ਭੇਂਟ ਕਰਦਾ। ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦਾ ਸਾਂਝਾ ਰਾਜ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਬਾਦੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਸੀ, ਫਿਰ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੀ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਜੋ ਕੁੱਲ ਅਬਾਦੀ ਦੀ ਸਿਰਫ 10% ਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸੀ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਵੇਖਦੇ ਸਨ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦਾ ਰਾਜ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਪਸਰਦਾ ਹੋਇਆ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ, ਚੀਨ ਤੇ ਤਿੱਬਤ ਤਕ ਜਾ ਫੈਲਿਆ ਸੀ।

ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਰਾਸਤ ’ਚ ਆਪਣਾ ਮਿਸਲਦਾਰੀ ਰਾਜ ਮਿਲਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਮੁਗ਼ਲ ਹਾਕਮਾਂ ਤੇ ਅਫ਼ਗਾਨੀ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਦੇ ਅੱਤਿਆਚਾਰਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਰੱਖੀ ਜਾ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਉਹ ਮਿਸਲਦਾਰਾਂ ਦੇ ਉੱਚੇ ਸਿੱਖੀ ਇਖ਼ਲਾਕ ਤੇ ਆਚਰਣ ਤੋਂ ਵੀ ਵਾਕਫ ਸੀ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਕੌਮ ਦੀ ਹੋਂਦ ਬਚਾਉਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ, ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਨਾਦਰਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਅਹਿਮਦਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਜਿਹੇ ਜਰਵਾਣਿਆਂ ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ-ਭੈਣਾਂ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ-ਆਬਰੂ ਦੇ ਰਾਖੇ ਬਣੇ ਹੋਏ ਸਨ।

ਇੰਨਾ ਕੁਝ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੰਥਕ ਸੋਚ ਨਾ ਗਵਾਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਾ ਤਾਜ ਨਾ ਤਖਤ ਜਿਹੇ ਸ਼ਾਹੀ ਚਿੰਨ ਅਪਣਾਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੁਲਕ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਤੇ ਅਮੀਰਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਲੀਆਂ ਵਿਚ ਨਾ ਰੋਲਿਆ ਬਲਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿਰਬਾਹ ਲਈ ਭਾਰੀਆਂ ਜਗੀਰਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਲਾ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਜਾਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਾ ਅਖਵਾਇਆ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸਰਕਾਰੀ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿਚ ਲਿਖਵਾਇਆ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ‘ਖਾਲਸਾ ਜੀ’ ਕਹਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ‘ਸਰਕਾਰ ਖਾਲਸਾ ਜੀ’ ਲਿਖਦਾ ਰਿਹਾ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਾ ਦਰਬਾਰੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਲਾਲਾ ਸੋਹਨ ਲਾਲ ਸੂਰੀ ਆਪਣੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿਚ ਲਿਖੇ ਹੋਏ ਇਤਿਹਾਸ ‘ਉਮਦਾਤ ਉਤ ਤਵਾਰੀਖ’ ਵਿਚ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਖਾਲਸਾ ਜੀ’, ‘ਸਰਕਾਰ ਖਾਲਸਾ ਜੀ’ ਹੀ ਲਿਖਦਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸਿਰਫ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਸੋਹਨ ਲਾਲ ਸੂਰੀ ਦੇ ਪੜਪੋਤੇ ਵਿੱਦਿਆ ਸਾਗਰ ਸੂਰੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੜਦਾਦੇ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਉਲਥਾ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਉਸ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਮਹਾਰਾਜਾ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਵਾਰੀ ਉਹ ਮਹਾਰਾਜਾ ਲਿਖਣ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਅਸਲੀ ਲਿਖਤ ‘ਖਾਲਸਾ ਜੀ’ ਜਾਂ ‘ਸਰਕਾਰ ਖਾਲਸਾ ਜੀ’ ਵੀ ਲਿਖਦਾ ਰਿਹਾ।

ਮਹਾਰਾਜਾ ਅਹਿਮ ਫੈਸਲੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂ ਹੇਠ ਲੈਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਮਹਾਰਾਜ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗ-ਸੰਗ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਸਮੇਂ ਤਕ ਵੀ ਰਿਹਾ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਕੁਟਲਨੀਤੀ ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਭਿਅਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਆਉਂਦਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਪਰ ਅੰਦਰ ਖਾਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਪਾਕ ਇਰਾਦਿਆਂ ਤੋਂ ਵਾਕਫ ਸੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਤਕ ਲਿਆਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਅਜੋਕੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੇਖਕ ਸ. ਅਜਮੇਰ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਪਾਕ ਮਨਸੂਬਿਆਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਵਾਕਫ ਸੀ ਅਤੇ ਪੰਥਕ ਸੋਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਜਮਨਾ ਤਕ ਹੀ ਡੱਕ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ; ਪਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੁਟਲਨੀਤੀ ਵਾਲੇ ਪੰਥਕ-ਵਿਰੋਧੀ ਮਨਸੂਬਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਾਥ ਨਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ; ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੇ ਕੁਝ ਰਜਵਾੜੇ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਸਤਲੁਜ ਪਾਰ ਮਾਲਵੇ ਦੇ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੇ ਇਸ ਕੌਮੀ ਜਜ਼ਬੇ ਨੂੰ ਢਾਹ ਲਾਉਣ ਵਿਚ ਪੰਥਕ ਵਿਰੋਧੀ ਰੋਲ ਨਿਭਾ ਰਹੇ ਸਨ।

ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਜਿੱਤਾਂ ਨੂੰ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦੀਆਂ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਦਰਸਾਇਆ ਅਤੇ ਰਾਜਿਆਂ ਵਾਲੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਦੇ ਦਸਤੂਰ ਨਾ ਅਪਣਾਏ। ਉਹ ਹਰ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਅਤੇ ਹਰ ਸੰਗਰਾਂਦ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਭਰਨੀ ਨਾ ਭੁੱਲਦਾ। ਉਸ ਦਾ ਜੋ ਵੀ ਸਰਮਾਇਆ ਸੀ, ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ, ਹੀਰੇ ਜਵਾਹਰਾਤ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਉੱਨਤੀ ਲਈ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਨਾ ਆਪਣੇ ਲਈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਆਪਣੀ ਔਲਾਦ ਲਈ ਕੋਈ ਮਹੱਲ ਉਸਾਰੇ ਜਾਂ ਖੜ੍ਹੇ ਕੀਤੇ ਜੋ ਉਸਾਰੇ ਵੀ ਉਹ ਕੌਮੀ ਵਿਰਾਸਤ ਬਣੇ। ਉਸ ਨੇ ਅਜਿਹੀ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਖੜ੍ਹੀ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਦੇ ਸਿਰਫ ਤਿੰਨ ਬ੍ਰਿਗੇਡਾਂ (ਕੁੱਲ 22 ਬ੍ਰਿਗੇਡ) ਨੇ ਫੀਰੋਜਸ਼ਾਹ ਦੀ ਲੜਾਈ ਸਮੇਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਨੂੰ ਹਿੱਲਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਰੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਇਕ ਸਮੇਂ ਹਥਿਆਰ ਸੁੱਟਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਪਰ ਗੱਦਾਰ ਕਮਾਂਡਰਾਂ ਕਰਕੇ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਆਪਣੀ ਇਸ ਜਿੱਤ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਨਾ ਉਠਾ ਸਕੀ।

ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਪੰਥਕ ਪਿਆਰ ਮੌਜੂਦ ਸੀ ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕੌਮ ਨਾਲ ਧੋ੍ਰਹ ਕਮਾਉਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹੈ ਉਸ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਤਲੁਜ ਪਾਰ ਸਿੱਖ ਰਿਆਸਤਾਂ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਜੋੜੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੇ ਪਰਵਾਰਿਕ ਸਮਾਗਮਾਂ ਵਿਚ ਹਾਜ਼ਰੀ ਭਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਇਕ ਵਾਰ ਲੁਧਿਆਣਾ ਸਥਿਤ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਪੋਲੀਟੀਕਲ ਸਫ਼ੀਰ ਕੈਪਟਨ ਵੇਡ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੂੰ ਮਿਲਣੀ ਸਮੇਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਬੇਸ਼ਕ ਆਪ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਤਲੁਜ ਪਾਰ ਰਿਆਸਤਾਂ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਆਦਰ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਦਿੰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋ, ਪਰ ਆਪ ਉੱਪਰ ਆਈ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸਮੇਂ ਇਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਵਿਰu`ਧ ਆਪਦੀ ਕੋਈ ਮਦਦ ਨਹੀਂ ਕਰਣਗੇ। ਅਜਿਹਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਜੋ ਆਪਣੀ ਪਰਜਾ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਗੁਰੂ-ਘਰ ਤੋਂ ਵੀ ਕਦੇਂ ਬੇਮੁਖ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਹਰ ਕਾਮਯਾਬੀ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਆਪਣੀ ਪੰਥਕ ਸੋਚ ਕਾਰਨ ਪਰਮਾਤਮਾ ਉੱਪਰ ਹੀ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਇਸੇ ਸੋਚ ਨੇ ਹਰ ਲੜਾਈ ਜਿੱਤ ਦੇ ਹੋਏ ਖਾਲਸੇ ਦੇ ਅਜਿੱਤ ਹੋਣ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਅਮਲੀ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਲੜਾਈਆਂ ਤਕ ਕਾਇਮ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮੁਦਕੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਸਮੇਂ ਸਿਰਫ 2000 ਸਿੱਖ ਯੋਧਿਆਂ ਨੇ 12000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਦੇ ਮੂੰਹ ਘੁੰਮਾ ਦਿੱਤੇ ਸਨ, ਜੋ ਕਨਿੰਘਮ, ਕਰਨਲ ਮਾਲੇਸਨ ਅਤੇ ਜਾਰਜ ਬਰੂਸ ਸਮੇਤ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ।