ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸਮੇਂ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਚੀਨ ਤਕ ਜਾ ਪਹੁੰਚੀਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਸਮੇਤ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਸਰਦਾਰ ਅਤੇ ਜਰਨੈਲ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਸਿੰਧ, ਜਲਾਲਾਬਾਦ, ਕਾਬਲ ਤੇ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਤਕ ਵਧਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਸਫ਼ਰਨਾਮਾਕਾਰ ਡਾਕਟਰ ਵੂਲਫ ਜੋ ਈਸਾਈ ਪਾਦਰੀ ਸੀ, ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਖਾਰਾ ਤਕ ਦੇ ਹਾਕਮ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਂ ਤੋਂ ਕੰਬਦੇ ਸਨ, ਪਰੰਤੂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਦਰ੍ਹਾ ਖ਼ੈਬਰ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਸ਼ਿਕਾਰਪੁਰ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਲੇਹ (ਲੱਦਾਖ) ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਰੋਕੀ ਰੱਖਿਆ ਸੀ। ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਦਰਿਆ ਸਤਲੁਜ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਦੋਸਤੀ ਹੇਠ ਪੱਕਾ ਹੱਦ-ਬੰਨਾ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਸੋਹਨ ਲਾਲ ਸੂਰੀ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਸੀ ਤਾਂ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਹਾਕਮ ਦੋਸਤ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਨ ਦੀ ਉਸ ਤਕ ਚਿੱਠੀ ਪਹੁੰਚੀ ਕਿ ਖ਼ੈਬਰ ਦੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਪਾਰ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਪਠਾਣਾਂ ਦੀ ਪੱਕੀ ਹੱਦ ਮੰਨ ਲਈ ਜਾਵੇ, ਪਰ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਨੇ ਇਸ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਨਾ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਜਵਾਬ ਵਿਚ ਲਿਿਖਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਜਲਾਲਾਬਾਦ ਅਤੇ ਕਾਬਲ ਤਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੰਮੂ- ਕਸ਼ਮੀਰ ਵੱਲ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਨੂੰ ਝੀਲ ਮਾਨ ਸਰੋਵਰ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਜਨਰਲ ਜੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਉਤਾਵਲਾ ਹੋਇਆ ਫਿਰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਇਸਕਰਦੂ ਅਤੇ ਲੱਦਾਖ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵੱਧਦਾ ਹੋਇਆ ਚੀਨ ਦੇ ਸੂਬੇ ਖੂਤਨ ਅਤੇ ਤਿੱਬਤ ਉੱਪਰ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਪਰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਵਾਂਗ ਉਸ ਦੇ ਵੀ ਪੈਰ ਰੋਕ ਰੱਖੇ ਸਨ। ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਦਾ ਕਾਬਲ ਫ਼ਤਿਹ ਕਰਨ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਉਸ ਦੀ ਬੇਵਕਤੀ ਮੌਤ ਕਾਰਨ ਸਾਕਾਰ ਨਾ ਹੋ ਸਕਿਆ, ਪਰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਨਰਲ ਜੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਗਾਰੋ ਤਕ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣਾ ਸੁਪਨਾ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤਕ ਜ਼ਰੂਰ ਸਾਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਜੇਕਰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮੇਂ ਉਸ ਨੂੰ ਹੱਲਾ-ਸ਼ੇਰੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਤਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਚੀਨ ਦੇ ਸੂਬੇ ਖੂਤਨ ਤੇ ਸਿਨਕਿਆਂਗ ਨੂੰ ਵੀ ਫ਼ਤਿਹ ਕਰ ਲੈਂਦਾ।

ਜਨਰਲ ਜੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਤਿੱਬਤ ਦਾ ਵਜ਼ੀਰ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ। ਉਹ ਡੋਗਰਿਆਂ ਦੀ ਫੌਜ ਵਿਚ ਸੀ ਅਤੇ ਸਫ਼ਰਨਾਮਾਕਾਰ ਮਿਸਟਰ ਵਾਇਨੇ ਮੁਤਾਬਕ ਉਸ ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਰਿਆਸੀ ਵਿਖੇ ਇਕ ਮਜਬੂਤ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਸੀ। ਇਕ ਵਾਰ ਜਦ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਾਵੀ ਪਾਰ ਜੰਡਿਆਲਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਵਿਚ ਉਤਰੇ ਹੋਏ ਸਨ ਤਾਂ 16 ਮਾਰਚ, 1836 ਈ. ਨੂੰ ਉਹ ‘ਸਰਕਾਰ’ ਅੱਗੇ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਇਆ। ਸੋਹਨ ਲਾਲ ਸੂਰੀ ਇਸ ਮਿਲਣੀ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀਮਤੀ ਨਜ਼ਰਾਨੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਤੋਂ ਚੀਨ ਨੂੰ ਫ਼ਤਿਹ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਮੰਗੀ, ਪਰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਸ ਮੁਹਿੰਮ ਲਈ ਲੱਖਾਂ ਰੁਪਏ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਇਸ ’ਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਡੋਗਰਾ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਤਾਂ ਬਿਨਾ ਲੜਾਈ ਫ਼ਤਿਹ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਇਸ ’ਤੇ ਜੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਤਿੱਬਤ ਦਾ ਪੂਰਾ ਇਲਾਕਾ 500 ਕੋਹਾਂ (1200 ਮੀਲਾਂ) ਤਕ ਚੀਨ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਚੀਨ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਾ ਹੁਕਮ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। ਜਵਾਬ ਵਿਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਚੀਨ ਪਾਸ ਤਾਂ 12 ਲੱਖ ਫੌਜ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਕਿਵੇਂ ਕਬਜ਼ਾ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿਚ ਜੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੇ ਸਦਾ ਵਿਜਈ ਰਹਿਣ ਦੇ ਇਕਬਾਲ ਕਾਰਨ ਉਹ ਫ਼ਤਿਹ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਵੇਗਾ। ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜਾ ਉਸ ਦਾ ਜਵਾਬ ਸੁਣ ਕੇ ਬਹੁਤ ਹੱਸੇ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਜੇ ਅਜਿਹਾ ਵਕਤ ਨਹੀਂ ਆਇਆ, ਜਦੋਂ ਵਕਤ ਆਵੇਗਾ ਜ਼ਰੂਰ ਦੱਸਾਂਗੇ, ਸਾਨੂੰ ਤੁਹਾਡੇ ਜਿਹੇ ਬਹਾਦਰਾਂ ਦੀ ਹੀ ਲੋੜ ਹੈ।
ਜਨਰਲ ਜੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਜੰਮੂ ਦੀ ਡੋਗਰਿਆਂ ਦੀ ਫੌਜ ਦਾ ਕਮਾਂਡਰ-ਇਨ-ਚੀਫ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਰੱਖਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਪਰ ਚੀਨ ਅਤੇ ਤਿੱਬਤ ਵੱਲ ਮੱਲਾਂ ਮਾਰਨ ਲਈ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਹੋਰ ਫੌਜ ਦਾ ਭੇਜਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਖਰਚ ਲਈ ਲੱਖਾਂ ਰੁਪਏ ਚਾਹੀਦੇ ਸਨ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਉਸੇ ਮੁਹਿੰਮ ਲਈ ਹਾਂ ਕਰਦਾ ਸੀ ਜਿੱਥੋਂ ਉਸ ਦੇ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਲਈ ਪੈਸਾ ਆਵੇ, ਪਰ ਡੋਗਰਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬਲਬੂਤੇ ’ਤੇ ਇਸ ਲੇਹ-ਲੱਦਾਖ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਮੱਲਾਂ ਮਾਰਨ ਦੀ ਖੁੱਲ ਸੀ, ਜਿਸ ਹੇਠ ਉਹ ਲੇਹ ਉੱਪਰ ਕਾਬਜ਼ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਛੁਪੇ ਹੋਏ ਮਨਸੂਬੇ ਸਨ। ਜੰਮੂ ਦਾ ਸੂਬਾ ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਸੀ। ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਆਮਦਨ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸਾਧਨ ਸ਼ਾਲ ਉਦਯੋਗ ਸੀ, ਜਿਸ ਲਈ ਉੱਨ ਲੱਦਾਖ ਅਤੇ ਤਿੱਬਤ ਤੋਂ ਕਸ਼ਮੀਰ ਪਹੁੰਚਦੀ ਸੀ। ਜਦ (1833-34) ਕੰਵਰ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਸੀ ਤਾਂ ਉੱਨ ਆਉਣੀ ਬੰਦ ਹੁੰਦੀ ਗਈ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਸ ਸ਼ਾਲ ਉਦਯੋਗ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਧੱਕਾ ਲੱਗਾ ਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਆਮਦਨ ਘੱਟ ਗਈ। ਇਸ ਉੱਨ ਦੇ ਨਾ ਮਿਲਣ ਕਾਰਨ ਸੈਂਕੜੇ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਸ਼ਾਲਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਾਰੀਗਰ ਲੁਧਿਆਣਾ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵੱਲ ਪਲਾਇਨ ਕਰ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਤੱਥ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਸਫ਼ਰਨਾਮਾਕਾਰ ਮਿਸਟਰ ਵੂਲਫ ਨੇ ਵੀ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਜਦ ਕੁਮੇਦਾਨ ਮੀਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦਾ ਗਵਰਨਰ (ਕੰਵਰ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਬਾਅਦ) ਲਾਇਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਸਾਰੇ ਹਾਲਾਤ ਤੋਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਚਿੱਠੀ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਚਿੱਠੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੂੰ ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੋਂ ਪਹੁੰਚੇ ਇਕ ਹਲਕਾਰੇ ਰਾਹੀ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਾਰ ਸੋਹਨ ਲਾਲ ਸੂਰੀ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ “ਮੀਹਾਂ ਸਿੰਘ ਕਮਾਡੈਂਟ ਦੀ ਇਕ ਚਿੱਠੀ ਇਕ ਅਰਦਲੀ ਰਾਹੀਂ ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੋਂ ਸਿੱਧੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੂੰ ਮਿਲ ਗਈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਤਿੱਬਤ ਤੋਂ ਉੱਨ ਸਿੱਧੀ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾਂ ਜੰਮੂ ਪਹੁੰਚ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਵੱਲੋਂ ਕੋਈ ਐਕਸ਼ਨ ਨਾ ਲਏ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਸ਼ਾਲਾਂ ਦੀ ਸਨਅਤ ਅਤੇ ਸੂਬੇ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਹਾਲਤ ਮਾੜੀ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਮਾੜੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।” ਉਸ ਨੇ ਲਿਿਖਆ ਕਿ “ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਾਲਾਤਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਨਹੀਂ ਕਰਾਇਆ ਲੱਗਦਾ।” ਕਮਾਡੈਂਟ ਮੀਹਾਂ ਸਿੰਘ ਦੇ ਭੇਜੇ ਗਏ ਅਰਦਲੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ 24 ਨਵੰਬਰ, 1834 ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਾਲ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਜਦ ‘ਸਰਕਾਰ’ ਬਾਹਰ ਸੈਰ ਲਈ ਨਿਕਲੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਤਾਂ ਅਰਦਲੀ ਨੇ ‘ਸਰਕਾਰ’ ਦੇ ਪੈਰ ਛੂਹੇ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੇ ਪੁੱਛਣ ’ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਚਿੱਠੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੂੰ ਵਿੱਖਾ ਦਿੱਤੀ। ਦਰਬਾਰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਵਜ਼ੀਰ (ਰਾਜਾ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ) ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਗੁੱਸੇ ਹੋਏ ਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਅਰਦਲੀਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ ਹਾਲਾਤ ਬਾਰੇ ‘ਸਰਕਾਰ’ ਨੂੰ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਣ। ਜੇਕਰ ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵਜ਼ੀਰ ਦਾ ਲਿਹਾਜ਼ ਕਰਕੇ ‘ਸਰਕਾਰ’ ਨੂੰ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਬਾਰੇ ਜਾਣੂ ਨਹੀਂ ਕਰਵਾਇਆ ਤਾਂ ਕੌਣ ਦੱਸੇਗਾ? (ਹਵਾਲਾ “ਉਮਦਾਤ-ਉਤ-ਤਵਾਰੀਖ਼, ਪੰਨਾ 213 ਦਫ਼ਤਰ 3)” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੰਮੂ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਲੱਦਾਖ ਤੋਂ ਸ਼ਾਲ ਉੱਨ ਆਪਣੇ ਫਾਇਦੇ ਲਈ ਜੰਮੂ ਮੰਗਵਾਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।

ਰਾਜਾ ਗ਼ੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਫਿਰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਅੱਗੇ ਜਦ ਉਹ 29 ਮਾਰਚ, 1838 ਨੂੰ ਜੰਮੂ ਪਹੁੰਚੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਅਰਜ਼ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕੇ ਦੀਆਂ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਸਰ ਕਰਨ ਲਈ ਸਹਿਮਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਜਿੱਥੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਉੱਪਰ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਕੇ ਭਾਰੀ ਨਜ਼ਰਾਨਾ ਵਸੂਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੇ ਫਤਿਹਯਾਬੀ ਦੇ ਇਕਬਾਲ ਹੇਠ ਉਹ ਚੀਨ ਦੀ ਮਹਾਨ ਦੀਵਾਰ ਤਕ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਅਤੇ ਕਾਸ਼ਗਰ ਪ੍ਰਾਂਤ ਨੂੰ ਫਤਿਹ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਦੂਰ-ਅੰਦੇਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਸਿਹਤ ਕਾਰਨ ਕੋਈ ਹਾਂ ਨਾ ਕੀਤੀ। ਸਮਕਾਲੀ ਦਰਬਾਰੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਸੋਹਨ ਲਾਲ ਸੂਰੀ ਦੀ ਲਿਖਤ ‘ਉਮਦਾਤ- ਉਤ-ਤਵਾਰੀਖ’ ਪੜ੍ਹਣ ਤੋਂ ਸਾਫ ਜ਼ਾਹਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਆਪਣੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਵਿਸਥਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਬਲ ਯੋਜਨਾ ਸੀ, ਪਰ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਸਾਥ ਨਾ ਦਿੱਤਾ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਇਸ ਢਲਦੀ ਉਮਰੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਦੋਸਤੀ ਉੱਪਰ ਸ਼ੱਕ ਜ਼ਰੂਰ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜੋ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਤਿਨ੍ਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਆਪਣੀਆਂ ਹੱਥ ਠੋਕੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਰਿਆਸਤਾਂ- ਬਹਾਵਲਪੁਰ, ਸਿੰਧ ਤੇ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਰਾਹੀਂ ਘੇਰਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ’ਤੇ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਸ਼ਿਕਾਰਪੁਰ (ਸਿੰਧ) ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਛੱਡਣਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੀ ਪੇ੍ਸ਼ਾਨੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸੀ ਅਤੇ ਜਲਾਲਾਬਾਦ ਤੇ ਕਾਬਲ ਤੇ ਖ਼ੁਦ ਕਾਬਜ਼ ਹੋਣਾ ਹੁਣ ਉਸ ਦੀ ਹਸਰਤ ਬਣ ਕੇ ਹੀ ਰਹਿ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਚੀਨ ਤੇ ਤਿੱਬਤ ਵੱਲ ਅੱਗੇ ਵਧਣਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਾਰਿਆਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਪਾਉਣਾ ਸੀ। ਉਧਰ ਨੇਪਾਲ ਨਾਲ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸੰਬੰਧ ਵਧਾਉਣੇ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੇ ਮਨ ਉੱਪਰ ਉੱਸਰ ਰਹੀਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਘ੍ਰਿਣਾ ਨੂੰ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਤਿੱਬਤ ਉੱਪਰ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲ ਗਿਆ ਸੀ। ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਉਸ ਨੇ ਖੂਤਨ ਦੇ ਕਈ ਇਲਾਕੇ ਵੀ ਸਰ ਕਰ ਲਏ ਸਨ, ਪਰ ਚੀਨ ਦੀ ਫੌਜ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਭਾਰੀ ਲੜਾਈ ਸਮੇਂ ਜੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਲੜਾਈ 18000 ਫੁੱਟ ਉੱਚੀਆਂ ਬਰਫੀਲੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੀ ਵਾਦੀ ਵਿਚ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਗ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮੇਂ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਚੀਨ, ਤਿੱਬਤ ਅਤੇ ਭੁਟਾਨ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਫਤਿਹ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਨੂੰ ਨੇਪਾਲ ਤਕ ਜਾ ਮਿਲਾਇਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਹਕੂਮਤ ਨੂੰ ਤਿੱਬਤ ਤੋਂ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ ਸ਼ਾਲ, ਉੱਨ ਤੇ ਚਾਹ ਆਉਣੀ ਬੰਦ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਿੱਤਾਂ ਨਾਲ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਹਕੂਮਤ ਅਤੇ ਚੀਨ ਦੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਚੀਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਅੱਗੇ ਕੁਝ ਸ਼ਰਤਾਂ ਸਮੇਤ ਹੱਦ-ਬੰਨਾ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਰੱਖਿਆ। ਉੱਧਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਉੱਪਰ ਸਫ਼ਾਰਤੀ ਦਬਾਅ ਪਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਸਿੱਖ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਤਿੱਬਤ (ਲਾਸਾ) ਵਾਪਸ ਪਰਤਣ ਲਈ ਜ਼ੋਰ ਪਾਇਆ, ਜਿਸਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਦੋਵੇਂ ਹਕੂਮਤਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਚੀਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਆਪਸ ਵਿਚ ਇਕ ਸੰਧੀ ਹੋਈ ਜਿਸ ਉੱਪਰ ਅਮਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸਿੱਖ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਲਾਸਾ ਅਤੇ ਗਾਰੋ ਉੱਪਰੋਂ ਆਪਣਾ ਅਧਿਕਾਰ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਸ 17 ਅਕਤੂਬਰ, 1842 ਈ. ਦੀ ਸੰਧੀ ਉੱਪਰ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦੀ ਤਰਫੋਂ ਗਵਰਨਰ ਕਸ਼ਮੀਰ ਅਤੇ ਚੀਨ ਦੀ ਤਰਫੋਂ ਲਾਸਾ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਦੀਆਂ ਮੋਹਰਾਂ ਲੱਗੀਆਂ ਸਨ।

ਜਨਰਲ ਜੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਨੇ 1840 ਈ. ਵਿਚ ਲੇਹ ਤੋਂ ਆਪਣਾ ਅਭਿਆਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸਿੰਧ ਦਰਿਆ ਦੀ ਪੂਰਬੀ ਸ਼ਾਖਾ ਦੀ ਵਾਦੀ ਵਿਚ ਅੱਗੇ ਵੱਧਦੇ ਹੋਏ ਰਾਹ ਵਿਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਇਲਾਕੇ ਤੇ ਥਾਂਵਾਂ, ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਚੀਨ ਦਾ ਸੂਬਾ ਖੂਤਨ, ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਗਾਰਦੁਖ, ਦੱਖਣ ’ਚ ਰੋਦਖੁਹ ਨੂੰ ਫ਼ਤਿਹ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਝੀਲ ਮਾਨਸਰੋਵਰ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਕਿਨਾਰੇ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਤਿੱਬਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸੂਬੇ ਕਨਚਨ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਵਪਾਰਕ ਸ਼ਹਿਰ ਤੁਕਲਾਹ ਉੱਪਰ ਵੀ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦਾ ਹੱਦ-ਬੰਨਾ ਨੇਪਾਲ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਗੜਵਾਲ ਅਤੇ ਕਮਾਉ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਨਾਲ ਜਾ ਲੱਗਿਆ ਸੀ ਜੋ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਹੇਠ ਸਨ। ਇੱਥੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਹਕੂਮਤ ਵਿਚ ਹਰਕਤ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਈ, ਪਰ ਸਦਭਾਵਨਾ ਹੇਠ ਸ਼ਿਮਲਾ ਤੋਂ ਸਫ਼ਾਰਤੀ ਅਧਿਕਾਰੀ ਮਿਸਟਰ ਇਸਕਾਈਨ ਅਤੇ ਕਮਾਉ ਤੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਦੀ ਜਨਰਲ ਜੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਤੁਕਲਾਹ ਵਿਖੇ ਮੁਲਾਕਾਤ ਹੋਈ, ਪਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਜਾਂ ਨੇਪਾਲ ਵੱਲੋਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫੌਜੀ ਵਿਰੋਧ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਨੇਪਾਲ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਚੰਗੇ ਸਫ਼ਾਰਤੀ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਸਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਚੇ ਪਹਾੜੀ ਤੇ ਬਰਫੀਲੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਦੋਸਤੀ ਤੇ ਸਫ਼ਾਰਤੀ ਸੰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲ ਦਿੱਤੀ। ਪਰ ਤਿੱਬਤ ਦੇ ਇਹ ਇਲਾਕੇ ਚੀਨੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਹਿਫ਼ਾਜ਼ਤ ਹੇਠ ਸਨ, ਜਿਸ ’ਤੇ ਲਾਸਾ ਤੋਂ ਚੀਨ ਦੀ 10000 ਫੌਜ ਜਿਸ ਵਿਚ ਗੋਰਖੇ, ਭੁਟੀ ਤੇ ਤਾਤਾਰ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਦੀ ਜਨਰਲ ਜੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਤੁਕਲਾਹ ਵਿਖੇ ਦਸੰਬਰ 1841 ਈ. ਨੂੰ ਖ਼ੂਨੀ ਝੜਪਾਂ ਹੋਈਆਂ, ਪਰ ਲੇਹ, ਜੰਮੂ ਜਾਂ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਸਰਦੀਆਂ ਕਾਰਨ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾ ਮਿਲ ਸਕਣ ਕਾਰਨ 12 ਦਸੰਬਰ, 1841 ਈ. ਨੂੰ ਝੀਲ ਮਾਨ ਸਰੋਵਰ ਪਾਸ ਦੁਸ਼ਮਣ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਆਉਣ ਉਪਰੰਤ ਲੜਦਾ ਹੋਇਆ ਜਨਰਲ ਜੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਹਾਰ ਨਾਲ ਚੀਨ ਨੇ ਸਾਰੇ ਤਿੱਬਤੀ ਇਲਾਕਿਆਂ (ਲੇਹ ਤੇ ਖੂਤਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ) ਜੋ ਜੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਿੱਤੇ ਸਨ, ਆਪਣਾ ਅਧਿਕਾਰ ਫਿਰ ਜਮਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਜਦ ਇਸ ਹਾਰ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਲਾਹੌਰ ਪਹੁੰਚੀ ਤਾਂ ਮਾਰਚ 1842 ਈ. ਵਿਚ ਫਿਰ ਇਕ ਵੱਡੀ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਗ਼ੁਲਾਬ ਸਿੰਘ, ਬਾਵਾ ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ, ਦੀਵਾਨ ਹਰੀ ਚੰਦ ਤੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਹੇਠ ਚੀਨ ਤੇ ਤਿੱਬਤ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਲਈ ਚਾੜੀ ਗਈ ਜਿਸ ਨੇ ਲਾਸਾ ਤੇ ਗਾਰੋ ਤਕ ਫਿਰ ਸਾਰਾ ਇਲਾਕਾ ਫ਼ਤਿਹ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਉੱਪਰ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਸੰਧੀ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਈ ਸੀ।

ਸ੍ਰੋਤ ਪੁਸਤਕਾਂ

1. ਉਮਦਾਤ-ਉਤ-ਤਵਾਰੀਖ ਦਫ਼ਤਰ ਤਿੰਨ: ਕਰਤਾ ਸੋਹਨ ਲਾਲ ਸੂਰੀ
2. ਮਹਾਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ: ਬਾਬਾ ਪੇ੍ਮ ਸਿੰਘ ਹੋਤੀ ਮਰਦਾਨ
3. ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ: ਫੌਜਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਏ. ਸੀ. ਅਰੋੜਾ
4. ਲੱਦਾਖ ਐਂਡ ਵੈਸਟਰਨ ਹਿਮਾਲੀਆ ਪਾਲਿਟਿਕਸ 1819-1848: ਸੀ. ਐਲ. ਦੱਤਾ