ਦੇਸ਼-ਵਾਸੀ 1857 ਈ. ਦੇ ਵਿਦਰੋਹ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਖਾਤਰ ਲੜੀ ਗਈ ਪਹਿਲੀ ਜੰਗ ਸਮਝਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹੋ ਹੀ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦਰਸਾਅ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਜੰਗ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਤੋਂ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਅਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਅਰੰਭਿਆ ਗਿਆ ਵਿਦਰੋਹ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਈ ਰਜਵਾੜੇ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਪਰ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਤੇ ਮੱਧ ਭਾਰਤ ਤਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਦੇਸ਼-ਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਪੰਜਾਬ ਨੇ ਵਿਦਰੋਹੀਆਂ ਦਾ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਇਹ ਵਿਦਰੋਹ ਫੇਲ੍ਹ ਨਾ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਅਜ਼ਾਦੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ। ਦੇਸ਼-ਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਇਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਇਸ ਲਈ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਬਦਨਾਮ ਕਰਨ ਲਈ ਫੈਲਾਏ ਗਏ ਭਰਮ ਉੱਪਰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰੀ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿਦਰੋਹ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਚੀਫ਼ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਜੋਹਨ ਲਾਰੰਸ ਵੱਲੋਂ ਜੋ ਕੋਈ 100 ਰਜਮੈਂਟਾਂ ਵਿਦਰੋਹ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਭੇਜੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਸਿੱਖ ਰਜਮੈਂਟਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਦਕਿ ਅਸਲ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਇੱਕ ਵੀ ਸਿੱਖ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਮੁਸਲਮਾਨ, ਗੋਰਖੇ ਤੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸਿਪਾਹੀ ਸਨ, ਪਰ ਸਤਲੁਜ ਪਾਰ ਰਿਆਸਤਾਂ ਦੇ ਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀ ਜ਼ਰੂਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ ਜੋ ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਉਸ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਨਾਲ ਹੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜੋ ਬਤੌਰ ਮਜ਼ਦੂਰ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਆ ਰਹੇ ਸਨ, ਪਦ-ਉੱਨਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਪਾਇਨੀਅਰ ਅਤੇ ਸੈਪਰ ਭਰਤੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਤੱਥ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ ਜੋਹਨ ਲਾਰੰਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੱਤਰ ਮਿਤੀ 17 ਸਤੰਬਰ, 1857 ਰਾਹੀਂ ਲਿਿਖਆ ਸੀ ਕਿ ਸਾਡੀ ਹਰ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸਿੱਖ ਵਿਦਰੋਹੀਆਂ ਖਿਲਾਫ਼ ਲੜਨ ਲਈ ਫ਼ੌਜ ਵਿਚ ਭਰਤੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋ ਰਹੇ ਜਿਸ ਦਾ ਸਾਨੂੰ ਅਫਸੋਸ ਹੈ: It is much to be regretted that Sikhs could not be prevailed upon to secede from the cause of fighting for British India (Joginder Singh, ‘1857 Myth and Reality’, p. 239) ਜੇਕਰ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਝਰੋਖੇ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਗੁਪਤ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਾਂਭੇ ਪਏ ਰੀਕਾਰਡ ਨੂੰ ਫੋਲਿਆ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਪੰਜਾਬ ਉੱਪਰ ਇਹ ਦਾਗ ਨਾ ਲੱਗਦਾ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਆਨ ਸ਼ਾਨ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ। ਪੰਜਾਬੀ ਤਾਂ ਇਸ ਵਿਦਰੋਹ ਤੋਂ ਕੋਈ ਇਕ ਦਹਾਕਾ ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਨ 1845 ਤੋਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਗੁਲਾਮੀ ਤੋਂ ਨਿਜ਼ਾਤ ਦਿਵਾਉਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਦੋ ਜੰਗਾਂ ਲੜ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਆਗਾਜ਼ ਮੁੱਦਕੀ ਦੀ ਲੜਾਈ (18 ਦਸੰਬਰ, 1845) ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਲੜਾਈ ਇੰਨੀ ਘਾਤਕ ਸੀ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਉੱਚ ਅਫ਼ਸਰ (ਦੋ ਮੇਜਰ ਜਨਰਲ ਅਤੇ ਇਕ ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ) ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ।

ਅਗਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜੰਗਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪਿਛੋਕੜ ਵੱਲ ਜਾਈਏ ਤਾਂ ਇਹ ਦੋਸ਼ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀਆਂ ਉੱਪਰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜੰਗਾਂ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦਾ ਸਾਥ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦਿੱਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਭਰਮ-ਭੁਲੇਖਿਆਂ ਵਿਚ ਆ ਗਏ ਸਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਤਨਖਾਹ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਬਾਹਰਲੇ ਮੁਲਕ (Foreign Country War Allowance) ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਵਾਲਾ ਭੱਤਾ ਵੀ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੂਰਬੀਏ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਪੀਲ ਨੂੰ ਦਰ-ਕਿਨਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਹੀ ਮੁਲਕ ਦੇ ਇਕ ਅਜ਼ਾਦ ਅਤੇ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰ ਸੂਬੇ ਪੰਜਾਬ ਨਾਲ ਲੜਨਾ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਸਿਪਾਹੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਫ਼ੌਜੀ ਤਾਕਤ ਦਾ ਮੁੱਖ (75%) ਹਿੱਸਾ ਸਨ। ਨਾਲ ਹੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੂਰਬੀਏ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਤਨਖਾਹਾਂ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿਚ ਨੌਕਰੀ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੀ ਇਕ ਭਰਾ ਇਸ ਅਜ਼ਾਦ ਸੂਬੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਕਮਾਂਡਰ-ਇਨ-ਚੀਫ (ਤੇਜ ਸਿੰਘ) ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੂਰਬੀਆਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਸੀ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਮੁੱਦਕੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਵੱਲੋਂ ਗੁਪਤ ਤੌਰ ’ਤੇ ਭੇਜੇ ਗਏ ਧਾਰਮਿਕ ਨੁਮਾਇੰਦੇ (ਹਿੰਦੁ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ) ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਲੁਧਿਆਣਾ, ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ, ਕਰਨਾਲ, ਮੇਰਠ ਆਦਿ ਛਾਉਣੀਆਂ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਭਾਰਤ-ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਖਾਤਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਜੰਗਾਂ ਸਮੇਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਨਾ ਦੇਣ ਦੀਆਂ ਅਪੀਲਾਂ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਪੂਰਬੀਏ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਨੇ ਤਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ (ਜਿਸ ਵਿਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਿੱਖ ਹੋਣ ਕਾਰਨ, ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ) ਭਰੋਸਾ ਦਿਵਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਇਹ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਪੂਰਬੀਏ ਸਿਪਾਹੀ ਲੜਾਈਆਂ ਸਮੇਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਨਹੀਂ ਦੇਣਗੇ। (ਜਾਰਜ ਬਰੂਸ ਸਿਕਸ ਬੈਟਲ ਫਾਰ ਇੰਡੀਆ ਦੀ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਵਾਰਜ਼, ਸਫਾ 90)

ਅਗਰ ਹੋਰ ਇਤਿਹਾਸ ਵੱਲ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰੀਏ ਤਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਆਪਣੇ ਹੀ ਇਕ ਭਰੋਸੇਮੰਦ ਰਹੇ ਦੋਸਤ ਪੰਜਾਬ ਨਾਲ ਗੱਦਾਰੀ ਕਰਨ ਉੱਪਰ ਤੁਲੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ’ਚ ਹੋ ਰਹੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਤਲ-ਏ-ਆਮ ਸਮੇਂ (ਸੰਨ 1842 ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮੇਂ) ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਪਹਿਲੇ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ (1845-46) ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੰਜਾਬ ਉੱਪਰ ਹਮਲੇ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਨਾਲ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀਆਂ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿਚ ਛਪ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਵੀ ਪਹੁੰਚ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਇਕ ਅਜ਼ਾਦ ਮੁਲਕ ਕਿਵੇਂ ਚੁੱਪ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਵਧੀਕੀਆਂ ਉੱਪਰ ਹੈਰਾਨ ਵੀ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਸੇ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਖਾਲਸਾ ਪੰਚਾਇਤ ਵੱਲੋਂ ਜੋ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਦੋਸਤੀ ਉੱਪਰ ਯਕੀਨ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਇਹ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਲੁਧਿਆਣੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵੱਲ ਭੇਜਿਆ ਸੀ: “ਅਸੀਂ ਜੰਗ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ, ਸੁਲਾਹ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਜੇਕਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਪੂਰਬ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੀਆਂ ਲੁਧਿਆਣੇ ਅਤੇ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਸਥਿਤ ਛਾਉਣੀਆਂ ਵੱਲ ਵਧੇਗੀ, ਤਾਂ ਹੀ ਖਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜ ਸਤਲੁਜ ਵੱਲ ਵਧੇਗੀ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਨਹੀਂ।” (ਹਵਾਲਾ: ਕਰੀਅਰ ਆਫ਼ ਮੇਜਰ ਜਾਰਜ ਬ੍ਰਾਡਫੁਟ, ਸਫਾ 70) ਪਰ ਅੰਗਰੇਜ਼, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਲੰਡਨ ਸਥਿਤ ਡੀਉਕ ਆਫ਼ ਵਾਲੰਗਿਟਨ ਨਾਲ ਤਾਲ-ਮੇਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਪੰਜਾਬ ਉੱਪਰ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦਾ ਪਲਾਨ ਉਲੀਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਕਿਵੇਂ ਰੁਕਣ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਅਹਿਮ ਦਰਬਾਰੀਆਂ ਦੀ ਹਿਮਾਇਤ ਵੀ ਹਾਸਲ ਸੀ, ਜੋ (ਗੈਰ-ਪੰਜਾਬੀ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ) ਆਪਣੀ ਹੀ ਸਰਕਾਰ ਨਾਲ ਗੱਦਾਰੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਹਿਮਾਇਤੀ ਬਣੇ ਬੈਠੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇਸੇ ਗੱਦਾਰੀ ਹੇਠ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਮਾਰਨ ਅਤੇ ਲੁੱਟਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਪਰ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਦੋਸਤੀ ਉੱਪਰ ਯਕੀਨ ਰੱਖਦੀ ਹੋਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਰਬਾਰੀਆਂ (ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ, ਤੇਜ ਸਿੰਘ, ਲਾਲ ਸਿੰਘ, ਦੀਨਾ ਨਾਥ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਲੀਡਰ ਡੋਗਰਾ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ) ਦੀਆਂ ਦਲੀਲਾਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਦੀ ਆ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਸਫ਼ੀਰ ਕਨਿੰਘਮ ਜੋ ਮੌਕੇ ਦਾ ਗਵਾਹ ਸੀ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ਵਿਚ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਹਮਲੇ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਨਾ ਕੀਤੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਤਾਂ ਖਾਲਸਾ ਪੰਚਾਇਤ ਕਦੇ ਵੀ ਸਤਲੁਜ ਵੱਲ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਵਧਣ ਦੀ ਹਾਮੀ ਨਾ ਭਰਦੀ ਜਿਸ ਲਈ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਤੇਜ ਸਿੰਘ ਜਿਹੇ (ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਖਰੀਦੇ ਹੋਏ) ਗੈਰ-ਪੰਜਾਬੀ ਗੱਦਾਰ ਲੀਡਰ ਆਪਣੀਆਂ ਲਗਾਤਾਰ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗ ਵੱਲ ਧਕੇਲਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਆ ਰਹੇ ਸਨ (ਹਿਸਟਰੀ ਆਫ਼ ਦੀ ਸਿੱਖਜ਼, ਸਫਾ 293)

ਉਧਰ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੂੰ ਕਮਾਂਡਰ-ਇਨ-ਚੀਫ ਹੀਉ ਗਫ਼ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ 11 ਦਸੰਬਰ, 1845 ਈ. ਨੂੰ ਅੰਬਾਲਾ, ਮੇਰਠ ਤੇ ਬਾਕੀਆਂ ਛਾਉਣੀਆਂ ਤੋਂ ਸਤਲੁਜ ਵੱਲ ਵਧਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਜਾਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਹ ਜਾਣਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਕਿ 12 ਦਸੰਬਰ ਤਕ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦਰਿਆ ਸਤਲੁਜ ਪਾਰ ਕਰਨ ਜਾਂ ਸਤਲੁਜ ਵੱਲ ਵਧਣ ਦੀ ਕੋਈ ਹਲਚਲ ਨਹੀਂ ਹੋਈ, 13 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਝੂਠ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਉੱਪਰ ਇਕ-ਤਰਫਾ ਜੰਗ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸਤਲੁਜ ਪਾਰ ਪੂਰਬ ਵੱਲ 25 ਪ੍ਰਗਨਿਆਂ ਨੂੰ ਜਬਤ ਕਰਨ ਦਾ ਨੋਟੀਫਿਕੇਸ਼ਨ (ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ, ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਕੋਰਸਪਾਉਡੈਂਸ ਰੀਲੇਟਿੰਗ ਟੂ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਵਾਰਜ਼, ਇਨਟ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ, ਸਫਾ 83) ਇਹ ਖ਼ਬਰਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਿਲ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਫ਼ੌਜ ਹਮਲੇ ਲਈ ਕੂਚ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ, ਦੀਵਾਨ ਅਯੁੱਧਿਆ ਪ੍ਰਸਾਦ ਮੁਤਾਬਕ ਇਸ ਸਮੇਂ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਆਪਣੇ ਇਲਾਕੇ ਪਿੰਡ ਨਥੀਆਂਵਾਲਾ ਵਿਚ ਪੜਾਅ ਕਰੀ ਬੈਠੀ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਹੁਣ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪਾਰ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੀ ਹਿਫ਼ਾਜ਼ਤ ਲਈ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਹਮਲਾ ਰੋਕਣ ਲਈ ਮੋਰਚਾਬੰਦੀ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਦੀਵਾਨ ਦੀ ਲਿਖਤ ਮੁਤਾਬਕ ਰੈਗੂਲਰ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਪਹਿਲੇ 4 ਬ੍ਰਿਗੇਡ ਆਪਣੇ ਤੋਪਖਾਨੇ ਸਮੇਤ ਨਗਰਘਾਟ ਦੇ ਪੱਤਣ ਰਾਹੀਂ 14-15 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਪਾਸ ਆਪਣੇ ਪਾਰ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ’ਚ ਪੈਂਦੇ ਪਿੰਡ ਅਟਾਰੀ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ 3 ਹੋਰ ਬ੍ਰਿਗੇਡਾਂ ਨੇ 15-16 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਮਾਂਡਰ ਤੇਜ ਸਿੰਘ ਦੀ ਉਡੀਕ ਵਿਚ ਦਰਿਆ ਉੱਪਰ ਪੈਂਦੇ ਪਿੰਡ ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ ਪਾਸ ਰੁਕੇ ਰਹੇ। (ਹਵਾਲਾ: ਵਾਕਿਆਏ- ਜੰਗ-ਏ-ਸਿੱਖਾਂ, ਸਫਾ 25-26)

ਇਕ ਹੋਰ ਅਠਵਾਂ ਮੇਵਾ ਸਿੰਘ ਬ੍ਰਿਗੇਡ ਵੀ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਇਸ ਜੰਗ ਵਿਚ ਕੁੱਦਣ ਲਈ 16 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ (ਸਤਲੁਜ ਲਈ) ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੇਜ ਸਿੰਘ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਹੇਠ ਲਾਹੌਰ ਹੀ ਰੋਕੀ ਬੈਠਾ ਸੀ। ਤੇਜ ਸਿੰਘ ਆਪ ਵੀ ਆਨੇ-ਬਹਾਨੇ ਲਾਹੌਰ ਹੀ ਰੁਕਿਆ ਰਿਹਾ, ਪਰ ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਕਿ ਕਿਤੇ ਮੇਵਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਬ੍ਰਿਗੇਡ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਭੜਕਾ ਨਾ ਦੇਵੇ, ਖੁਦ ਵੀ 17 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ ਪਾਸ ਪੜਾਅ ਕਰ ਰਹੇ ਤਿੰਨ ਬ੍ਰਿਗੇਡਾਂ ਪਾਸ ਜਾ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਇੱਥੇ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਫ਼ਰੰਟ ਉੱਪਰ ਹੁਣ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੇ 8 ਬ੍ਰਿਗੇਡ (ਕੋਈ 30000 ਰੈਗੂਲਰ ਫ਼ੌਜ) ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਇਰੈਗੂਲਰ ਫ਼ੌਜ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਖੜੀ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਕਮਾਂਡਰ ਤੇਜ ਸਿੰਘ ਤੇ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਜੋ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਰਲ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਨਹੀਂ ਆਪਣੀ ਹੀ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਤਬਾਹੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਸਫ਼ਾਰਤੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ (ਕੈਪਟਨ ਨਿਕੋਲਸਨ ਅਤੇ ਮੇਜਰ ਬ੍ਰਾਡਫੁਟ) ਦੇ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂ ਉੱਪਰ ਚੱਲਦਿਆਂ ਆਪਣੀ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਇਕ ਜਗ੍ਹਾ ਰਹਿਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਖਿਲਾਰਣ ਦਾ ਪਲਾਨ ਉਲੀਕਿਆ। 17 ਦਸੰਬਰ ਦੀ ਰਾਤ, ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਪਹਿਲੇ ਪਾਰ ਹੋਏ 4 ਬ੍ਰਿਗੇਡਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਆਪਣੇ ਨਾਲ 3 ਬ੍ਰਿਗੇਡ ਲੈ ਕੇ ਸਵੇਰ ਤਕ ਫੇਰੂ ਸ਼ਹਿਰ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਕਿ ਅੱਗੇ ਵੱਧ ਕੇ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਨਾਲ ਆ ਰਹੀ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਰਾਹ ਰੋਕਿਆ ਜਾਵੇ। ਫ਼ੌਜ ਤਾਂ ਇਕ ਜਗ੍ਹਾ ਰਹਿ ਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਪੰਡਤ ਦੇਵੀ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨੇ ਲਿਿਖਆ ਹੈ, ਹੁਕਮ ਤਾਂ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਮਾਂਡਰਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ, ਜਿਧਰ ਉਹ ਹੁਕਮ ਕਰਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਫ਼ੌਜ ਤੁਰ ਪੈਂਦੀ ਸੀ। ਫੇਰੂ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਸਵੇਰੇ 18 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਪੈਦਲ ਫ਼ੌਜ (ਕਨਿੰਘਮ ਮੁਤਾਬਕ 2500 ਅਤੇ ਜਾਰਜ ਬਰੂਸ ਮੁਤਾਬਕ 2000) ਅਤੇ 22 ਹਲਕੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੀ ਘੋੜ-ਸਵਾਰ ਇਰੈਗੂਲਰ ਫ਼ੌਜ (ਕੋਈ 8,000 ਤੋਂ 10,000) ਸਮੇਤ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਮੁੱਦਕੀ ਵੱਲ ਪਹੁੰਚ ਰਹੀ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਸੂਹ ਲੈਣ ਦਾ ਬਹਾਨਾ ਬਣਾ ਕੇ ਨਿਕਲ ਪਿਆ ਤਾਂ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰੀ ਰੈਗੂਲਰ ਫ਼ੌਜ ਤਬਾਹ ਹੋ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਪਿੱਛੇ ਆ ਰਹੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਸਾਰੀ ਫ਼ੌਜ ਇਕੱਠੀ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਜਦ ਇਸ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਮੁੱਦਕੀ (ਜੋ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਸੀ) ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਡਟੇ ਹੋਣ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਉੱਪਰ ਹਮਲੇ ਲਈ ਜ਼ੋਰ ਪਾਇਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਰੈਗੂਲਰ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਬ੍ਰਿਗੇਡ ਕਮਾਂਡਰ ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ ਤੇ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਛਾਪੇਵਾਲਾ ਅਤੇ ਇਰੈਗੂਲਰ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਕਮਾਂਡਰ ਜਨਰਲ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਤੇ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਕਾਲਿਆਂਵਾਲਾ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਆ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੋਰਚਾ ਸੰਭਾਲ ਲਿਆ, 2000 ਪੈਦਲ ਫ਼ੌਜ ਵਿਚਕਾਰ ਅਤੇ ਇਰੈਗੂਲਰ ਘੋੜ ਸਵਾਰ ਫ਼ੌਜ ਆਸੇ ਪਾਸੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਪਹੁੰਚਣ ਕਾਰਨ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਹੁਣ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦੇ ਰਿਹਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਹੀ ਫ਼ੌਜ ਮਰਵਾਉਣ ਲਈ ਆਇਆ ਸੀ। ਪਰ ਆਖਰਕਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਹਮਲੇ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇਣਾ ਪਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਖੁਦ ਲੜਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੇ ਸਾਰ ਹੀ ਆਪਣੀ 5,000 ਘੋੜ-ਸਵਾਰ ਫ਼ੌਜ ਸਮੇਤ ਉੱਥੋਂ ਖਿਸਕ ਗਿਆ ਜੋ ਪੀਅਰਸਨ ਹੈਸਕਥ ਮੁਤਾਬਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਤੈਅਸ਼ੁਦਾ ਪਲਾਨ ਮੁਤਾਬਕ ਹੀ ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕਾਰਵਾਈ ਸੀ (ਹੀਰੋ ਆਫ਼ ਦਿੱਹਲੀ, ਸਫਾ 79)

ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਇਹ ਇਕ ਅਸਾਵੀਂ ਲੜਾਈ ਸੀ, 2000 ਪੈਦਲ (2 ਜਾਂ 3 ਬਟਾਲੀਅਨਾਂ) ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ 12000 ਪੈਦਲ ਫ਼ੌਜ (12 ਬਟਾਲੀਅਨਾਂ) 3850 ਯੂਰਪੀਅਨ ਅਤੇ 8500 ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸਿਪਾਹੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ 22 ਹਲਕੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀਆਂ 42 ਤੋਪਾਂ (30 ਹਲਕੀਆਂ ਅਤੇ 12 ਭਾਰੀਆਂ ਤੋਪਾਂ)। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਕਮਾਂਡਰ-ਇਨ- ਚੀਫ਼ ਜਨਰਲ ਗਫ਼, ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਹਾਰਡਿੰਗ ਸਮੇਤ ਆਪਣੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ’ਤੇ ਸਨ, ਪਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਕਮਾਂਡਰ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਭੱਜ ਗਿਆ ਸੀ। ਜਾਰਜ ਬਰੂਸ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ਸਿਕਸ ਬੈਟਲ ਫ਼ਾਰ ਇੰਡੀਆ ਦੀ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਵਾਰਜ਼ ਦੇ ਪੰਨਾ 117 ਉੱਪਰ ਲਿਖਦਾ ਹੈ“The British were having five to one infantry superiority over to Sikhs.” ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਸਫ਼ਾਰਤੀ ਅਧਿਕਾਰੀ ਮੌਕੇ ਦਾ ਗਵਾਹ ਕੈਪਟਨ ਨਿਕੋਲਸਨ ਇਸ ਮੁੱਦਕੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੀ ਕੁੱਲ ਗਿਣਤੀ (ਰੈਗੂਲਰ ਅਤੇ ਘੋੜ-ਸਵਾਰ) ਬਾਰੇ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ 3500 ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਨਲ ਮਾਲੇਸਨ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ 2000 ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਪੈਦਲ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ 11000 ਪੈਦਲ ਫ਼ੌਜ ਨਾਲ ਸੀ, ਜੋ ਕਿਵੇਂ ਸੰਭਵ ਸੀ? ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਸਿੱਖ ਉੱਚ ਹੌਸਲੇ ਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਮੁਜਾਹਿਰਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਡਟੇ ਰਹੇ। ਉਹ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਇੰਚ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਖਾਤਰ ਲੜਦੇ ਹੋਏ ਪਿੱਛੇ ਹਟਦੇ ਗਏ, ਪਰ ਜਦ ਵੀ ਮੌਕਾ ਮਿਲਦਾ ਦੁਸ਼ਮਣ ਉੱਪਰ ਟੁੱਟ ਪੈਂਦੇ ਸਨ। (ਹਵਾਲਾ: ਦੀ ਡੀਸੀਸਿਵ ਬੈਟਲ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ, ਸਫਾ 356-357) ਲੜਾਈ ਸਮੇਂ ਹਾਜ਼ਰ ਪਰੂਸ਼ੀਆ ਦੇ ਸਹਿਜ਼ਾਦੇ ਦਾ ਨਿੱਜੀ ਡਾਕਟਰ ਹੌਫਮੈਇਸਟਰ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਪੈਦਲ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹੋਏ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਖਦੇੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਰਾਤ 12 ਵਜੇ ਲੜਾਈ ਖਤਮ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੀਲਾਂ ਤਕ ਰੇਤਲੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿਚ ਵਰਦੀਆਂ ਸਮੇਤ ਭੁੱਖੇ-ਪਿਆਸੇ ਲੇਟੇ ਹੋਏ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਸੌਂ ਨਾ ਸਕੇ ਕਿ ਸਿੱਖ ਕਿਤੇ ਰਾਤ ਫਿਰ ਹਮਲਾ ਨਾ ਕਰ ਦੇਣ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ (ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ) ਤੋਪਾਂ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਭਿਆਨਕ ਮਾਰ ਅਜੇ ਤਕ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਲੜਦਿਆਂ ਕਿਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਵੇਖੀ। ਜਨਰਲ ਗਫ਼ ਦੀ ਫ਼ੌਜੀ ਸਮਝ ਤੇ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਜਵਾਬ ਦੇ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇੰਨੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਉੱਚ ਅਧਿਕਾਰੀ ਕਿਵੇਂ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਜਾਰਜ ਬਰੂਸ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਤੋਪਾਂ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਮਾਰ ਕਾਰਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਹਮਲਾ ਪਛਾੜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਮਨਚਲੇ ਅਫ਼ਸਰ ਤਾਂ ਕਹਿ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਲੜਨ ਲਈ ਇੰਨੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਇਸ ਲੜਾਈ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਸ ਦੇ ਉਲਟ ਭਾਣਾ ਵਾਪਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੈਦਲ ਤੇ ਘੋੜ-ਸਵਾਰ ਕੁੱਲ 18,500 ਫ਼ੌਜ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਕੋਈ 3,500 ਫ਼ੌਜ ਨਾਲ ਲੜਨ ਤੋਂ ਅਸਮਰੱਥ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਜਰਨੈਲਾਂ ਦੇ ਲੜਦਿਆਂ, ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਇਸ ਪਹਿਲੀ ਜੰਗ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਬਹਾਦਰੀ ਤੇ ਫ਼ੌਜੀ ਤਾਕਤ ਦੇ ਐਸੇ ਜੌਹਰ ਵਿਖਾਏ ਕਿ ਯੂਰਪੀਅਨ ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਏ ਸਨ।

ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਪੂਰਬੀਏ ਸਿਪਾਹੀ ਇਸ ਪਹਿਲੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਦੇਸ਼-ਭਗਤੀ, ਬਹਾਦਰੀ ਅਤੇ ਫ਼ੌਜੀ ਤਾਕਤ ਤੋਂ ਫਿਰ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਾ ਹੋਏ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਹੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਬਣੇ ਰਹੇ ਜੋ ਇਹ ਸਿਲਸਿਲਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਦੂਸਰੀ ਜੰਗ (1848-49 ਈ.) ਤਕ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਲਟਾ ਪੰਜਾਬ ਉੱਪਰ ਕਬਜ਼ੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੋ ਕੋਈ 40,000 ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸਿਪਾਹੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਅੰਦਰ ਤਾਇਨਾਤ ਕਰ ਰੱਖੇ ਸਨ, ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਚਿੜਾ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ ਹੈ, ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਨਹੀਂ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਨਵੇਂ ਬਣੇ ਕਮਾਂਡਰ-ਇਨ-ਚੀਫ਼ ਜਨਰਲ ਚਾਰਲਸ ਨੈਪੀਅਰ ਨੇ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਦੀ ਸਲਾਹ ਹੇਠ ਸੰਨ 1849 ਈ. ਨੂੰ ਕਮਾਂਡ ਸੰਭਾਲਣ ਸਮੇਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੀਆਂ ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਉੱਠਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬਾਗੀ ਸੁਰਾਂ ਪਹਿਚਾਣਦੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ 74 ਰਜਮੈਂਟਾਂ ਅੰਦਰ ਪਾੜੋ ਤੇ ਰਾਜ ਕਰੋ ਨੀਤੀ ਤਹਿਤ 80 ਤੋਂ 100 (ਖਾਲਸਾ) ਸਿੱਖ ਹਰੇਕ ਰਜਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਕਰ ਲਏ ਸਨ। 1856-57 ਈ. ਦੇ ਵਿਦਰੋਹ ਸਮੇਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ’ਚ 43 ਰਜਮੈਂਟਾਂ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਅਤੇ 31 ਪੰਜਾਬ ਅੰਦਰ ਤਾਇਨਾਤ ਸਨ, ਪਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀਆਂ ਦੀਆਂ ਰਾਵਾਂ ਦੇ ਉਲਟ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਵਿਦਰੋਹ ਸਮੇਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਆਪਣੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਭਰਾਵਾਂ ਦਾ ਸਿਰਫ਼ ਸਾਥ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦਿੱਤਾ, ਬਲਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਬਗਾਵਤ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਵੀ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਵਿਦਰੋਹ ਸਮੇਂ ਦਿੱਲੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਲੜਦਿਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਜਫ਼ਰ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਹੇਠ ਇਕ ਵੱਖਰਾ ਸਿੱਖ ਬ੍ਰਿਗੇਡ (3,000 ਪੈਦਲ) ਵੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ ਜੋ ਕਠਿਨ ਮੋਰਚਿਆਂ ਉੱਪਰ ਲੜਦਿਆਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਖਦੇੜਦਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। (ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ, ‘1857 ਮਿੱਥ ਐਂਡ ਰੀਐਲਟੀ’, ਸਫਾ 181) ਪੰਜਾਬ ਅੰਦਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਲੱਖ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸਿੱਖ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਵੀਆਂ ਖੜੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਕੋਈ 100 ਸਿੱਖ ਰਜਮੈਂਟਾਂ ਵਿਚ ਭਰਤੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਏ, ਜੋ ਗ਼ਦਰ ਸਮੇਂ ਵਿਦਰੋਹੀਆਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਜੋਹਨ ਲਾਰੰਸ ਚੀਫ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਪੰਜਾਬ ਦਿੱਲੀ ਭੇਜ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਪਰ ਇਹ ਨਵੀਆਂ ਸਿੱਖ ਰਜਮੈਂਟਾਂ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀ ਸਿੱਖ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਬਲਕਿ ਮੁਲਤਾਨ, ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ ਤੇ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਨਾਲ ਲਗਦੇ ਸਰਹੱਦੀ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਤੇ ਕੁਝ ਹਿੰਦੂ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਡਲਹੋਜੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਹੇਠ ਸਿੱਖ ਦਰਸਾਅ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ ਅੰਦਰ ਤਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸਭ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਥਿਆਰ ਜਬਤ ਕਰ ਲਏ ਸਨ, ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਾਤਰੇ ਵਾਲੀ ਛੋਟੀ ਕਿਰਪਾਨ ਪਹਿਨਣ ਉੱਪਰ ਵੀ ਪਾਬੰਦੀ ਸੀ। ਪਰ ਪੰਜਾਬੀ ਦਿਲੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਨਫ਼ਰਤ ਰੱਖਦੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਰਬੀ ਵਿਦਰੋਹੀਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਹੇਠ ਉਹ ਫਾਂਸੀ ਉੱਪਰ ਲਟਕਾਏ ਗਏ ਸਨ। ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਵਿਦਰੋਹ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਪੰਜਾਬ ਅੰਦਰ ਵੀ ਉੱਠਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ ਸਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਜੋਹਨ ਲਾਰੰਸ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਹੋਰ ਮਦਦ ਭੇਜਣ ਤੋਂ ਨਾਂਹ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਪਿਆ ਸੀ,“Unable to send further help, Punjab on the verge of being lost unless Delhi is conquered ਅਤੇ ਇਹੋ ਹੀ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਰੀਪੋਰਟ ਦਰਸਾ ਰਹੀ ਸੀ: Universal revolt in Punjab would have broken out if Delhi had not soon fallen into our hands.” (Joginder Singh, ‘1857 Myth and Reality’, p. 138-140) ਦੇਰ ਰਾਤ ਤਕ ਚਲੀ ਮੁੱਦਕੀ ਦੀ ਇਸ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਜਿੱਥੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ 16 ਉੱਚ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਸਮੇਤ ਕੁੱਲ 216 ਆਦਮੀ ਮਾਰੇ ਗਏ ਉੱਥੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਵੀ ਬਹੁਤ ਭਾਰੀ ਜਾਨੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ। ਜ਼ਖ਼ਮੀਆਂ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ 48 ਉੱਚ ਅਧਿਕਾਰੀ ਅਤੇ 609 ਸਿਪਾਹੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਮੁੱਦਕੀ ਅਤੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੇ ਪਿੰਡ ਖਾਲੀ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਦੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਉੱਥੇ ਹੀ ਰੁਲਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਸਾਂਭਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਮੁਰਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਅੰਤਮ ਰਸਮਾਂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਦੇਸ਼- ਭਗਤੀ ਖਾਤਰ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਕਿਸੇ ਸਾਰ ਨਾ ਲਈ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਿਵਲ ਅਧਿਕਾਰੀ ਰੋਬਰਟ ਕੱਸਟ, ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਦੇ ਕਾਫਲੇ ਨਾਲ ਵਾਪਸ ਪਰਤਦਾ ਹੋਇਆ 27 ਮਾਰਚ, 1846 ਈ. ਨੂੰ ਜਦ ਫੀਰੋਜਸ਼ਾਹ ਤੇ ਮੁੱਦਕੀ ਪਾਸੋਂ ਲੰਘਿਆ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗਲ-ਸੜ ਰਹੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੇ ਦਰਦਨਾਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੋਇਆ ਤੜਫ ਉੱਠਿਆ ਸੀ। (ਰੋਬਰਟ ਕੱਸਟ, ਦੀ ਹਿਸਟਰੀ ਆਫ਼ ਕੋਨਕੁਐਸਟ ਆਫ਼ ਦੀ ਪੰਜਾਬ, ਸਫਾ 47-48) ਕਈ ਮਹੀਨਿਆਂ ਬਾਅਦ ਜਦ ਮੁੱਦਕੀ ਦੇ ਲੋਕ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਪਰਤੇ ਤਾਂ ਬਿਰਧ ਬਾਬਾ ਮਸਤਾਨ ਸਿੰਘ ਜੈਲਦਾਰ ਪਿੰਡ ਮੁੱਦਕੀ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋ ਕੋਈ 400 ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜੀ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ, ਦੇ ਕਰੰਗਾਂ ਨੂੰ ਦੋ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਸਿਵਿਆਂ ਵਿਚ ਇਕੱਠੇ ਕਰ ਕੇ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। (ਹਵਾਲਾ: ਕਰਮ ਸਿੰਘ, ‘ਹਿਸਟੋਰੀਅਨ, ਇਤਿਹਾਸਕ ਖੋਜ’, ਭਾਗ ਦੂਜਾ, ਸਫਾ 38-39)। ਸ. ਅਮਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ਵਿਚ ਮਾਰੇ ਗਏ ਜਾਂ ਸਖਤ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 300 ਦੇ ਕਰੀਬ ਲਿਖਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੁਤਾਬਿਕ ਮਰ ਰਹੇ ਜਖ਼ਮੀਆਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਮਦਦ ਦੀ ਭੀਖ ਨਾ ਮੰਗੀ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਲੜਾਈ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਹੀ ਮੌਤ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਉਣਾ ਆਪਣੀ ਸ਼ਾਨ ਸਮਝਿਆ ਸੀ। (‘ਦੀ ਫਸਟ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਵਾਰ’, ਸਫਾ 54)

ਸਰੋਤ ਪੁਸਤਕਾਂ:

1. ਸਿਕਸ ਬੈਟਲ ਫਾਰ ਇੰਡੀਆ, ਦੀ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਵਾਰਜ਼: ਜਾਰਜ ਬਰੂਸ
2. ਕਰੀਅਰ ਆਫ਼ ਮੇਜਰ ਜੋਰਜ ਬ੍ਰਾਡਫੁਟ,: ਡਬਲਯੂ ਬ੍ਰਾਡਫੁਟ
3. ਦੀ ਪੰਜਾਬ ਪਾਇਨੀਅਰ ਫ੍ਰੀਡਮ ਫਾਈਟਰਜ਼,: ਐਮ.ਐਲ. ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਤੇ ਕ੍ਰਿਪਾਲ ਸਿੰਘ
4. ਜੰਗ ਹਿੰਦ ਪੰਜਾਬ ਦਾ,: ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ (ਚੀਮਾ)
5. ਏ ਹਿਸਟਰੀ ਆਫ਼ ਦੀ ਸਿੱਖਜ਼,: ਜੇ.ਡੀ. ਕਨਿੰਘਮ
6. ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਕੋਰਸਪਾਉਡੈਂਸ ਰੀਲੇਟਿੰਗ ਟੂ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਵਾਰਜ਼,: ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ
7. ਵਾਕਿਆਏ-ਜੰਗ-ਏ-ਸਿੱਖਾਂ,: ਦੀਵਾਨ ਅਯੁੱਧਿਆ ਪ੍ਰਸਾਦ
8. ਦੀ ਹੀਰੋ ਆਫ਼ ਦਿੱਹਲੀ,: ਪੀਅਰਸਨ ਹੈਸਕਥ
9. ਦੀ ਫਸਟ ਐਂਡ ਸੈਕੰਡ ਸਿੱਖ ਵਾਰਜ਼,: ਕਰਨਲ ਆਰ.ਜੀ. ਬਰਟਨ
10. ਗੁਲਸ਼ਨ-ਏ-ਪੰਜਾਬ,: ਪੰਡਤ ਦੇਵੀ ਪ੍ਰਸਾਦ
11. ਦੀ ਡੀਸੀਸਿਵ ਬੈਟਲ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ, ਕਰਨਲ ਜੀ.ਬੀ. ਮਾਲੇਸਨ
12. ਦੀ ਪੰਜਾਬ ਇਨ ਪੀਸ ਐਂਡ ਵਾਰਜ਼,: ਐਸ.ਐਸ. ਥੋਰਬਰਨ
13. 1857 ਮਿੱਥ ਐਂਡ ਰੀਐਲਟੀ,: ਸ. ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ
14. ਦੀ ਹਿਸਟਰੀ ਆਫ਼ ਦੀ ਕੋਨਕੁਐਸਟ ਆਫ਼ ਦੀ ਪੰਜਾਬ: ਰੋਬਰਟ ਕੱਸਟ
15. ਇਤਿਹਾਸਕ ਖੋਜ ਭਾਗ ਦੂਜਾ: ਸ. ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਹਿਸਟੋਰੀਅਨ
16. ਦੀ ਫਸਟ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਵਾਰ : ਸ. ਅਮਰਪਾਲ ਸਿੰਘ