ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਦ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਆਪਸੀ ਖਾਨਾ ਜੰਗੀ ’ਚ ਉਲਝਦਾ ਹੋਇਆ ਪਤਨ ਵੱਲ ਵੱਧ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਪਿਸ਼ੌਰਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਦੁਖਦਾਈ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਪਸਰ ਰਹੀਆਂ ਹਿਰਦੇ-ਵੇਦਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਮੋੜ ਦਿੱਤਾ। ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਪਿਸ਼ੌਰਾ ਸਿੰਘ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਾਣੀ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਜੰਮਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਕਸ਼ਮੀਰਾ ਸਿੰਘ ਉਸ ਦਾ ਸੱਕਾ ਭਰਾ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਅਤੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦੀ ਜਿੱਤ ਉੱਪਰ ਰੱਖੇ ਸਨ। ਪਿਸ਼ੌਰਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਕਸ਼ਮੀਰਾ ਸਿੰਘ ਵਜ਼ੀਰ ਰਾਜਾ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਡੋਗਰਾ ਵੱਲੋਂ ਬਾਬਾ ਬੀਰ ਸਿੰਘ ਨੌਰੰਗਾਬਾਦ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਚਾੜ੍ਹੀ ਗਈ ਫ਼ੌਜੀ ਮੁਹਿੰਮ ਸਮੇਂ ਸਰਦਾਰ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ ਸਮੇਤ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਪਿਸ਼ੌਰਾ ਸਿੰਘ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲੇ ਉੱਥੋਂ ਨਿਕਲ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਬਚ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਇਸੇ ਖਾਨਾਜੰਗੀ ’ਚ ਵਜ਼ੀਰ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਵੀ ਆਪਣੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਪੰਡਿਤ ਜਲ੍ਹਾ ਸਮੇਤ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਖਾਨਾਜੰਗੀ ਦੇ ਪੂਰੇ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮ ’ਚ ਡੋਗਰਿਆਂ ਦਾ ਹੱਥ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਹ ਵੀ ਬਚ ਨਾ ਸਕੇ ਅਤੇ ਹੁਣ ਸਿਰਫ ਰਾਜਾ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਜੋ ਜੰਮੂ ਦਾ ਸੂਬੇਦਾਰ ਸੀ, ਹੀ ਬਾਕੀ ਬਚਿਆ ਰਹਿ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਤਾਕਤਵਰ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੇ ਅਸਲੀ ਮਿਸ਼ਨ ਵੱਲ ਜੋ ਕਿ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਤਬਾਹੀ ਅਤੇ ਜੰਮੂ ਸਮੇਤ ਪਹਾੜੀ ਖੇਤਰ ਦਾ ਖ਼ੁਦਮੁਖ਼ਤਿਆਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਣਨ ਵੱਲ ਵਧਣ ਲਈ ਤਰਲੋ-ਮੱਛੀ ਹੋਇਆ ਬੈਠਾ ਸੀ। ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ ਪਿਸ਼ੌਰਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਤਲ ਵਿਚ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਹੀ ਹੱਥ ਸੀ ਜਿਸ ਹੇਠ ਉਹ ਇਕ ਤੀਰ ਰਾਹੀਂ ਦੋ ਨਿਸ਼ਾਨੇ, ਭਾਵ ਪਿਸ਼ੌਰਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਵਿਰੋਧੀ ਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਵਜ਼ੀਰ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਜੋ ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦ ਕੌਰ ਦਾ ਭਰਾ ਸੀ, ਦਾ ਵੀ ਕਤਲ ਕਰਵਾਉਣ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ; ਜਿਸ ਨੇ ਖਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਬਰਬਾਦੀ ਦਾ ਇਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਕਾਸ਼! ਜੇਕਰ ਹੋਣਹਾਰ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ ਦਾ ਕਤਲ ਨਾ ਹੁੰਦਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਰਵਾਉਣ ਵਿਚ ਜ਼ਾਹਰਾ ਤੌਰ ’ਚ ਵਜ਼ੀਰ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸੀ, ਤਾਂ ਖਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਆਪਣੇ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਤੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਰਧਾ-ਪੂਰਵਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਭਰੇ ਸੰਬੰਧ ਬਣੇ ਰਹਿਣੇ ਸਨ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਨ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਲੜਾਈਆਂ ਸਮੇਂ ਜਰਨੈਲਾਂ ਤੇ ਕਮਾਂਡਰਾਂ ਨੇ ਦਿਲੋਂ ਖਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਨਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰਿਹਾ ਜੋ ਫ਼ੌਜਾਂ ਇਹ ਲੜਾਈਆਂ ਜਿੱਤ ਕੇ ਵੀ ਹਾਰ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਦੂਸਰਾ ਜੇਕਰ ਵਜ਼ੀਰ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਆਪਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਸਮੇਂ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿਰਦਾਰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦਾ ਹੋਇਆ ਜਿਊਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਤੇ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਪਿਸ਼ੌਰਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਕਤਲ ਨਾ ਕਰਵਾਉਂਦਾ, ਤਾਂ ਖਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਅਸਰ ਰਸੂਖ਼ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਰੋਧੀ ਦੁਸ਼ਮਣ, ਆਖਰੀ ਡੋਗਰਾ ਹਾਕਮ ਰਾਜਾ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦਾ ਖਾਤਮਾ ਕਰ ਦੇਣਾ ਸੀ ਜੋ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦਾ ਕੱਟੜ ਦੁਸ਼ਮਣ ਬਣ ਰਿਹਾ ਸੀ।

ਇਸ ਦੁਖਦਾਈ ਘਟਨਾ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ ’ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰਨੀ ਪਵੇਗੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿਆਲਕੋਟ ਦੀ ਜਗੀਰ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਸੋਹਨ ਲਾਲ ਸੂਰੀ ਮੁਤਾਬਕ 25 ਅਕਤੂਬਰ, 1834 ਈ. ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਆਲਕੋਟ ਵਿਖੇ ਮਿਲਿਆ ਜਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਿਆਂ ਕਸ਼ਮੀਰਾ ਸਿੰਘ ਤੇ ਪਿਸ਼ੌਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕੀਮਤੀ ਘੋੜਾ ਅਤੇ 1100 ਰੁਪਏ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਭੇਟ ਕੀਤੀ।2 ਜਦ ਵੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਜੰਮੂ ਦੀ ਤਰਫ਼ ਨਿਕਲਦੇ ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਮਿਲਦੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦ ਮਹਾਰਾਜਾ 28 ਅਕਤੂਬਰ, 1838 ਨੂੰ ਦਰਿਆ ਚਨਾਬ ਨਜ਼ਦੀਕ ਮਨਾਵਰ ਵਿਖੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਬੰਦੂਕ ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਸਹੀ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਉੱਪਰ ਅਭਿਆਸ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਕਸ਼ਮੀਰਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਉੱਪਰ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਤੇ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਪਿਸ਼ੌਰਾ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਕਿਲ੍ਹੇ ਅੰਦਰ ਰਹਿ ਕੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਉੱਪਰ ਕਬਜ਼ਾ ਜਮਾਈ ਰੱਖਣ ਦਾ ਫ਼ੌਜੀ ਅਭਿਆਸ ਕਰਵਾਇਆ।3 ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ ਸਿਆਲਕੋਟ ਹੀ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਵਾਨ ਚੜ੍ਹੇ, ਪਰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਤਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਜਾ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵਜ਼ੀਰ ਬਣਨ ਨਾਲ ਸਥਿਤੀਆਂ ਬਦਲ ਗਈਆਂ। ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਆਪਣੇ ਪਰਵਾਰ, ਚਾਚਾ ਰਾਜਾ ਸੁਚੇਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਤਾਇਆ ਰਾਜਾ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਅਣਬਣ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਖਾਲਸਾ ਪੰਚਾਇਤ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਜ਼ੀਰੀ ਸਮੇਂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕੰਮਾਂ ਤੋਂ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਰਾਜਾ ਸੁਚੇਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵਜ਼ੀਰੀ ਦਾ ਅਹੁਦਾ ਸੌਂਪਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਪਰ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਰੁਪਏ ਪੈਸੇ ਦਾ ਲਾਲਚ ਦੇ ਕੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਚਾਚੇ ਨੂੰ ਫ਼ੌਜ ਤੋਂ ਮਰਵਾ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਬਹਾਦਰ ਸੀ। ਰਾਜਾ ਸੁਚੇਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਾਮਨਗਰ ਵਾਲੀ ਜਗੀਰ ਤੇ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਉੱਪਰ ਰਾਜਾ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲੈਣ ਕਾਰਨ, ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਤਾਏ ਤੋਂ ਵੀ ਔਖਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਵਿਰੁੱਧ ਜੰਮੂ ਫ਼ੌਜ ਚਾੜ ਦਿੱਤੀ। ਜੰਮੂ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਸਿਆਲਕੋਟ ਦੀ ਜਗੀਰ ਨਾਲ ਪੈਂਦਾ ਸੀ, ਇਸ ਕਾਰਨ ਜੰਮੂ ਵਾਲੇ ਡੋਗਰੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸੁਰ-ਸਾਂਝ ਜਾਂ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਰੱਖਣ ਲੱਗ ਪਏ। ‘ਏ ਸ਼ੋਰਟ ਹਿਸਟਰੀ ਆਫ ਦੀ ਸਿਖਜ਼’ ਦਾ ਲਿਖਾਰੀ ਸੀ. ਐਚ. ਪੇਅਨ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਨ 1844 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਰਾਜਾ ਸੁਚੇਤ ਸਿੰਘ ਡੋਗਰਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਤੀਜੇ ਰਾਜਾ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਵਜ਼ੀਰ ਦੀ ਸਰਦਾਰੀ ਰੋਕਣ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਗੱਦੀ ਦੇ ਵਾਰਿਸ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਬਗ਼ਾਵਤ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਈ ਸਿੱਖ ਰਜਮੈਂਟਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਆ ਮਿਲੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨ ਲਈ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਫ਼ੌਜ ਭੇਜੀ ਗਈ। ਜਦ ਇਹ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਭੇਜੀ ਗਈ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਅਸਮਰੱਥ ਹੋ ਗਏ ਤਾਂ ਖਾਲਸਾ ਪੰਚਾਇਤ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਪਾਏ ਜਾਣ ਉੱਪਰ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਜਗ੍ਹਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਪਰਵਾਰ ਸਮੇਤ ਕਿਲ੍ਹੇ ’ਚੋਂ ਨਿਕਲਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ ਬਾਬਾ ਬੀਰ ਸਿੰਘ ਪਾਸ ਨੌਰੰਗਾਬਾਦ ਪਹੁੰਚ ਗਏ4 ਪਰ ਉੱਧਰ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਕੈਦ ’ਚ ਰੱਖ ਕੇ ਕੀਮਤ ਵਸੂਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਤੇ ਇਸੀ ਕਾਰਨ ਖਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ ਰਾਜਾ ਸੁਚੇਤ ਸਿੰਘ ਵੱਲ ਝੁਕ ਗਈ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।5 ‘ਗੁਲਸ਼ਨ-ਏ-ਪੰਜਾਬ’ ਦਾ ਲਿਖਾਰੀ ਪੰਡਿਤ ਦੇਬੀ ਪ੍ਰਸਾਦ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰਨ ਲਈ ਜਾਅਲੀ ਖ਼ਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਹੇਠ ਲਾਹੌਰ ਭੇਜ ਦਿੱਤੇ, ਜੋ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਹ ਰਾਜਾ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਤਲ ਲਈ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ ਵੱਲੋਂ ਰਚੀ ਗਈ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ’ਚ ਭਾਗੀਦਾਰ ਸਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਫ਼ੌਜ ਭੇਜੀ ਸੀ।6 ਉਹ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਾਸ 300 ਸਵਾਰ ਤੇ 500 ਪੈਦਲ ਫ਼ੌਜੀ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਦੀ 9000 ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਕੇਵਲ 30 ਜਾਂ 40 ਸਵਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਦੂਰ ਤਕ ਸ਼ਿਕਾਰ ਖੇਡਣ ਲਈ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪੈਂਦੀ ਜੋ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਇਤਨੇ ਬਹਾਦਰ ਸਨ।7 ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ 2 ਪਲਟਨਾਂ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਤੇ 1 ਪਹਾੜੀ ਫ਼ੌਜੀ ਪਲਟਨ ਭੇਜੀ ਗਈ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਲਟਨਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜੀ ਦੇ ਡਰ ਕਾਰਨ ਲੜਨ ਤੋਂ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਜਿਸ ਤੇ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ 2 ਪਲਟਨਾਂ, 500 ਸਵਾਰ ਤੇ 6 ਤੋਪਾਂ ਭੇਜੀਆਂ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਤੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਉੱਪਰ ਗੋਲਾਬਾਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਪਰਵਾਰ ਸਮੇਤ ਨਿਕਲਣਾ ਪਿਆ ਸੀ।8 ਜਦ ਖਾਲਸਾ ਪੰਚਾਇਤ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਤਾੜਨਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦਾ ਕੋਈ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਪਰ ਪੰਚਾਇਤ ਦੇ ਕਹੇ ਤੇ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਖ਼ਤ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਹੀ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ ਕਿਲ੍ਹਾ ਖਾਲੀ ਕਰ ਕੇ ਬਾਬਾ ਬੀਰ ਸਿੰਘ ਪਾਸ ਨੌਰੰਗਾਬਾਦ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਸਨ। ਸੋਹਨ ਲਾਲ ਸੂਰੀ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਪਿਸ਼ੌਰਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਬਾਬਾ ਬੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਡੇਰੇ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਨ ਲਈ 6 ਮਈ, 1844 ਨੂੰ 10 ਪਲਟਨਾਂ, ਤੋਪਖ਼ਾਨਾ ਤੇ ਘੋੜਸਵਾਰ ਫ਼ੌਜ ਭੇਜੀ ਜਾ ਚੁੱਕੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਲਾਹੌਰ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ਸਿਆਲਕੋਟ ਦੀ ਜਗੀਰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।9.1 ਪਰ ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਿਸ਼ੌਰਾ ਸਿੰਘ ਇਸ ਸਮੇਂ ਬਾਬਾ ਬੀਰ ਸਿੰਘ ਪਾਸ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬਲਕਿ ਲੁਧਿਆਣੇ ਵਿਖੇ ਸੀ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਪਹੁੰਚਣ ’ਤੇ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਲਾਮੀ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਉਣ ਲਈ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਿਆਲਕੋਟ ਦੀ ਜਗੀਰ ਫਿਰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।9.2 ਪੰਡਿਤ ਦੇਬੀ ਪ੍ਰਸਾਦ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਇਕ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਪਿਸ਼ੌਰਾ ਸਿੰਘ ਲਾਹੌਰ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਸ਼ਮੀਰਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਫ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।10 ਜਦ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਪਿਸ਼ੌਰਾ ਸਿੰਘ ਆਪਣੀ ਜਗੀਰ ਵਿਚ ਫਿਰ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਤਾਂ ਸੰਨ 1845 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਰੜਕ ਕੱਢਣ ਲਈ (ਜੋ ਉਸ ਵਿਰੁੱਧ ਬਕਾਇਆ ਰਾਜ ਵਸੂਲਣ ਲਈ ਫ਼ੌਜ ਭੇਜਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ) ਪਿਸ਼ੌਰਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਵਾਗਡੋਰ ਸੰਭਾਲਣ ਖਾਤਰ ਫਿਰ ਮਦਦ ਦੇਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਫ਼ੌਜ ਭਰਤੀ ਕਰੇ, ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਮਾਲੀ ਮਦਦ ਕਰੇਗਾ। ਇਸ ’ਤੇ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ ਨੇ 2000 ਫ਼ੌਜੀ ਭਰਤੀ ਕਰ ਲਏ, ਪਰ ਜਦ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਤਨਖਾਹ ਦੇਣ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਮਾਲੀ ਮਦਦ ਮੰਗੀ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਕਿਉਂਕਿ ਤਦ ਉਸ ਦੀ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਸੁਲਾਹ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਇਸ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਨੌਕਰੀ ਤੋਂ ਕੱਢ ਦੇਵੇ ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਨੇ ਖ਼ੁਦ 15000 ਫ਼ੌਜ ਨੌਕਰੀ ਤੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।11 ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਹ ਫ਼ੌਜ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਬਾਗ਼ੀ ਹੋ ਕੇ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ ਭਰਤੀ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਫ਼ੌਜੀ ਮੁਹਿੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਸੀ।

ਪੈਅਨ ਮੁਤਾਬਕ ਜਦ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਦੀ, ਰਾਜਾ ਸੁਚੇਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਦੀ ਵੰਡੀ ਕਾਰਨ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਸੁਲਾਹ ਹੋ ਗਈ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ (ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ ਪਿਸ਼ੌਰਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਫਿਰ ਨਕਾਰ ਦਿੱਤਾ। 12 ਪੰਡਿਤ ਦੇਬੀ ਪ੍ਰਸਾਦ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ ਨੇ ਗੁਲਾਬ
ਸਿੰਘ ਦੀ ਮਾਲੀ ਮਦਦ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਚਿੱਠੀ ਆਪਣੀ ਨਵੀਂ ਭਰਤੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਵਿਖਾ ਦਿੱਤੀ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਤੈਸ਼ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਇਸ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ‘ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਦੀ ਗੁਜਰਾਤ ਵਿਚ ਤਾਇਨਾਤ ਇਕ ਪਲਟਨ ਮਾਰ ਕੇ ਭਜਾ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਗੁਜਰਾਤ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਲੁੱਟ ਲਿਆ।13 ਪਰ ਇਹ ਸਭ ਪਿਸ਼ੌਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਹੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ।

ਮਹਾਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਵਜ਼ੀਰ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਤਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਖਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਬੇਟੇ ਰਾਜਾ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ, ਜੋ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਚਹੇਤਾ ਸੀ, ਵਜ਼ੀਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਇਸ ਵਜ਼ੀਰ ਨੇ ਪੰਡਿਤ ਜੱਲਾ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਲਾਹਕਾਰ ਰੱਖ ਲਿਆ ਜਿਸ ਦਾ ਵਤੀਰਾ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਣੀ ਨਾਲ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਮੁਕਾਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਰਵਾਉਣ ’ਚ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਵੀ ਸਰਗਰਮ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਵਜ਼ੀਰ ਬਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਸੋਹਨ ਲਾਲ ਸੂਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਜੋ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਤਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਜ਼ੀਰ ਦਾ ਅਹੁਦਾ ਸੰਭਾਲ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਨੇ ਪਿਸ਼ੌਰਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜਗੀਰ ਜ਼ਬਤ ਕਰਨ ਲਈ ਫ਼ੌਜ ਭੇਜ ਦਿੱਤੀ। ਜਿਸ ਤੇ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਲੁਧਿਆਣੇ ਤੇ ਅੰਬਾਲੇ ਵੱਲ ਨਿਕਲ ਗਿਆ ਸੀ।14 ਪਰ ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਤੋਂ ਤੰਗ ਆ ਕੇ ਇਸ ਦੇ ਫ਼ੌਜ ਭੇਜਣ ਉੱਪਰ ਭੇਸ ਬਦਲ ਕੇ ਅਕਾਲੀਆਂ ਦੇ ਭੇਸ ਵਿਚ ਕਿਤੇ ਨਿਕਲ ਗਿਆ ਸੀ।15(1) ਸੋਹਲ ਲਾਲ ਸੂਰੀ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਉਹ ਲੁਧਿਆਣੇ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਅੰਬਾਲੇ ਜਾ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਿੱਥੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਦਾ ਕੋਈ ਖਾਸ ਹੁੰਗਾਰਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਭਰਿਆ।15(2) ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਉਹ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਆ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਰਵਾਰ ਨੂੰ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਅਤੇ ਮਦਦ ਲਈ ਹਾਂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਵਜ਼ੀਰ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਡਰ ਸੀ ਕਿ ਕਿਤੇ ਫ਼ੌਜ ਉਸ ਦੇ ਭਾਣਜੇ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਪਿਸ਼ੌਰਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗੱਦੀ ਉੱਪਰ ਨਾ ਬਿਠਾ ਦੇਵੇ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਪੈਅਨ ਅਤੇ ਅਗਿਆਤ ਲਿਖਾਰੀ (ਕਰਤਾ ਹਿਸਟਰੀ ਆਫ਼ ਦੀ ਪੰਜਾਬ) ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਖਾਲਸਾ ਪੰਚਾਇਤ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਲਹਿਣਾ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ ਨੂੰ ਬਨਾਰਸ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਲਾਹੌਰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਮੁੱਖ ਵਜ਼ੀਰ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਪਿਸ਼ੌਰਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਤੋਂ ਲਾਹੌਰ ਆ ਕੇ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੇ ਕਮਾਂਡਰ-ਇਨ-ਚੀਫ਼ ਦਾ ਅਹੁਦਾ ਸੰਭਾਲਣ ਲਈ ਕਿਹਾ, ਜਿਸ ’ਤੇ ਉਹ (ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਇਕ ਵਾਰ ਫਿਰ 1 ਜਨਵਰੀ, 1845 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦ ਕੌਰ ਅੱਗੇ ਆਪਣੀ ਤਲਵਾਰ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ।16 ਪੰਡਿਤ ਦੇਬੀ ਪ੍ਰਸਾਦ ਮੁਤਾਬਿਕ ਸਾਰੀ ਫ਼ੌਜ ਵੱਲੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਸਨਮਾਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਫ਼ੌਜ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੈ, ਪਰ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜਗੀਰ ਸਿਆਲਕੋਟ ਜਾਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਗਟਾਈ ਅਤੇ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਮੁਨਾਸਬ ਮੌਕੇ ਦੇ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਲਈ ਆਖਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਪਹੁੰਚਣ ਉਪਰੰਤ ਵਜ਼ੀਰ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਪੂਰਾ ਇੱਜ਼ਤ ਮਾਣ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ ਸੀ।17
ਇਸ ਨਾਜ਼ੁਕ ਸਮੇਂ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਤਰਫ਼ ਕਰਨ ਅਤੇ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦਾ ਰਾਜ ਬਚਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦਾ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਯਤਨਾਂ ਦਾ ਖ਼ੁਲਾਸਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਐਮ. ਐਲ. ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ‘ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦ ਕੌਰ’ ਵਿਚ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦ ਪੰਚਾਇਤ ਪਿਸ਼ੌਰਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਡਟੀ ਹੋਈ ਸੀ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਮਹਾਰਾਣੀ ਉਸ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਿਚ ਸਫਲ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ ਦੇ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਸਲਾਹਕਾਰ ਭਾਈ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਨੂੰ 5000 ਰੁਪਏ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਮਨਾ ਲਿਆ ਕਿ ਉਹ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਜਗੀਰ (40000 ਰੁਪਏ ਸਾਲਾਨਾ ਦੀ) ਸਿਆਲਕੋਟ ਜਾਣ ਲਈ ਰਾਜ਼ੀ ਕਰ ਲਏ। ਉਹ 4 ਜਨਵਰੀ, 1845 ਦੇ ਦਿਨ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਤਕ ਸਰਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਪੰਚਾਂ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਮਸ਼ਵਰਾ ਕਰਦੀ ਰਹੀ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਆਖ਼ਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਨਾਉਣ ਵਿਚ ਸਫਲ ਹੋ ਸਕੀ ਕਿ ਉਹ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ ਪਿਸ਼ੌਰਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਛੱਡ ਦੇਣ ਜੋ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਏਜੰਟ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਜਨਰਲ ਮੇਵਾ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ ਨੇ ਮਹਾਰਾਣੀ ਦੀ ਹਿਫ਼ਾਜ਼ਤ ਤੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਅਹਿਮ ਰੋਲ ਨਿਭਾਇਆ ਸੀ।18 ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ ਨੇ ਸਿਆਲਕੋਟ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਆਪਣੀ ਮੁਹਿੰਮ ਦੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਲਈ ਅੰਦਰਖਾਤੇ ਖਾਲਸਾ ਪੰਚਾਇਤ ਨਾਲ ਰਾਬਤਾ ਕਾਇਮ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਫ਼ੌਜ ਭਰਤੀ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਜਿਸ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਹਿਸਟੋਰੀਅਨ ਵੱਲੋਂ ਸੰਭਾਲੇ ਗਏ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੇ ਰੋਜ਼ਨਾਮਚਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਕ ਰੋਜ਼ਨਾਮਚੇ ਮਿਤੀ 26 ਵੈਸਾਖ ਸੰਮਤ 1902 ਜੋ ਕਿ 6 ਮਈ, 1845 ਮੁਤਾਬਿਕ “ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਪਿਸ਼ੌਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਸ਼ੋਰ-ਸ਼ਰਾਬਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਗੁਜਰਾਤ ਉੱਪਰ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਅਫ਼ਸਰ ਅਤੇ ਪੰਚ ਸਾਰੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਤੇ ਆਪਸ ਵਿਚ ਸਲਾਹ ਕਰ ਕੇ ਗੁਜਰਾਤ ਨੂੰ ਤੁਰ ਪਏ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ ਨੂੰ ਗੁਜਰਾਤ ਤੋਂ ਲਾਹੌਰ ਲੈ ਆਈਏ। ਉੱਧਰ ਵਜ਼ੀਰ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸ਼ਾਲੀਮਾਰ ਬਾਗ਼ ਵਿਚ ਪਲਟਨਾਂ ਦੇ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਗੁਜਰਾਤ ਵੱਲ ਪਿਸ਼ੌਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸ਼ੋਰ-ਸ਼ਰਾਬਾ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਤੁਸੀਂ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆਵੋ ਤੇ ਸਰਕਾਰੇ ਹਾਜ਼ਰ ਕਰੋ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਤੇ ਕੁੰਮੇਦਾਨਾਂ ਨੇ ਸਾਫ਼ ਜਵਾਬ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਾਡੇ ਭਾਣੇ ਤਾਂ ਦੋਵੇਂ ਅੱਖਾਂ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀਆਂ ਹਨ। ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ ਸਾਡੇ ਲਈ ਤਾਂ ਚੰਦ ਸੂਰਜ ਹਨ।19

ਅਗਿਆਤ ਲਿਖਾਰੀ (ਹਿਸਟਰੀ ਆਫ਼ ਦੀ ਪੰਜਾਬ) ਮੁਤਾਬਿਕ ਜੂਨ 1845 ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ ਨੇ ਬਗ਼ਾਵਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ 6 ਲੱਖ ਦਾ ਸਰਕਾਰੀ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਲੁੱਟ ਲਿਆ ਜਿਸ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਫੜਨ ਲਈ ਸਿਆਲਕੋਟ ਫ਼ੌਜ ਭੇਜੀ ਗਈ। ਪਰ ਫ਼ੌਜ ਹਾਰ ਗਈ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ ਨੇ ਅਟਕ ’ਤੇ ਵੀ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ।20 ਪੰਡਿਤ ਦੇਬੀ ਪ੍ਰਸਾਦ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ ਦੇ ਕਤਲ ਲਈ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹੀ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਵਜ਼ੀਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ ਦੇ ਕਤਲ ਦਾ ਬਦਲਾ ਫ਼ੌਜ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਲਵੇਗੀ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇਵੇਗੀ, ਜਿਸ ਤੇ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਵਿਚ ਹਕੂਮਤ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਅਖ਼ਤਿਆਰ ਮਿਲ ਜਾਣਗੇ ਕਿਉਂਕਿ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੁਸ਼ਮਣ ਸੀ।21 ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਘਿਣਾਉਣੇ ਕਿਰਦਾਰ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਮਿ. ਪੈਅਨ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ ਗੁਪਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇਵੇ ਤੇ ਫ਼ੌਜ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਕਤਲ ਕਰ ਦੇਵੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕ ਪਾਸੇ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ ਨੂੰ ਬਗ਼ਾਵਤ ਲਈ ਹੱਲਾ-ਸ਼ੇਰੀ ਦੇ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਆਪਣੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਇਤਬਾਰੀ ਆਦਮੀ ਫ਼ਤਿਹ ਖ਼ਾਨ ਟਿਵਾਣਾ ਤੇ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀ ਵਾਲਾ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ ਨੂੰ ਮਰਵਾਉਣ ਵਿਚ ਵਜ਼ੀਰ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।22 ਸੋਹਨ ਲਾਲ ਸੂਰੀ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਦ ਉਹ ਲਾਹੌਰ ਸੀ, 24 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1845 ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਣੀ ਅਤੇ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਕੜਿਆਂ ਵਾਲੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਉੱਪਰ ਫ਼ੌਜ ਚਾੜ੍ਹਨ ਲਈ ਆਖਿਆ ਸੀ।23 ਅਗਿਆਤ ਲਿਖਾਰੀ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ ਨੂੰ ਫੜਨ ਲਈ ਅਗਸਤ 1845 ਨੂੰ ਅਟਕ ਫ਼ੌਜ ਭੇਜੀ ਗਈ, ਪਰ ਇਹ ਫ਼ੌਜ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ ਨਾਲ ਜਾ ਰਲੀ,24 ਇੱਥੋਂ ਫਿਰ ਇੱਕ ਦੁਖਦਾਈ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ ਦੀ ਮਦਦ ਉੱਪਰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਤੇ ਪਠਾਨ ਵੀ ਆ ਮਿਲੇ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋਸਤ ਮੁਹੰਮਦ ਖ਼ਾਨ ਨਾਲ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ ਦਾ ਚਿੱਠੀ-ਪੱਤਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ।25 ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਭੇਜੀ ਫ਼ੌਜ ਅਤੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਵਾਲੀ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ ਦੀ ਮਦਦ ’ਤੇ ਆ ਗਈ। ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰੋੜਤਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਪ੍ਰਸ਼ੀਆ ਵਿਚ ਜਨਰਲ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਉੱਪਰ ਨੌਕਰੀ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਇੱਕ ਫ੍ਰਾਂਸੀਸੀ ਅਫ਼ਸਰ ਜੇ. ਪੀ. ਫੈਰੀਅਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਿਖਦਾ ਹੈ- Pishora Singh a prince of the family of Ranjit supported by Gulab Singh, had succeeded in possessing himself Sealkot Attock and Peshawar and in drawing to his standard a great part of the army. He entered into a negotiation with Dost Mohamed promising to cede Peshawar to him if he would assist him in dethrowing Duleep singh He readily accepted which plan altered of his alliance with Sikhs on account of the death of Peshora Singh26
(From the book of ‘Caravan Journey’ p 351)

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਗਿਆਤ ਲਿਖਾਰੀ, ਪੰਡਿਤ ਦੇਬੀ ਪ੍ਰਸਾਦ, ਪੈਅਨ, ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ, ਸੋਹਨ ਲਾਲ ਸੂਰੀ ਅਤੇ ਫੈਰੀਅਰ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਲਾਹ ਉੱਪਰ ਅਮਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਡੇਰਾ ਇਸਮਾਈਲ ਖਾਂ ਤੋਂ ਫ਼ਤਿਹ ਖਾਂ ਟਿਵਾਣਾ ਅਤੇ ਨੌਸ਼ਹਿਰੇ ਤੋਂ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀ ਵਾਲਾ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ, ਪਰ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਵੀ ਸਹੇੜ ਲਈ। ਜਦ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਸਰਦਾਰ ਆਪਣੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਸਮੇਤ ਅਟਕ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਨਾਲੋਂ ਕਿੱਤੇ ਵੱਧ ਪਿਸ਼ੌਰਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਤਾਕਤਵਰ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਵਜ਼ੀਰ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਧੋਖੇ ਤੇ ਫ਼ਰੇਬ ਨਾਲ ਕਾਬੂ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਉਂਤ ਬਣਾਈ। ਇਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਸੋਹਨ ਲਾਲ ਸੂਰੀ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਝਾਂਸੇ ਵਿਚ ਨਾ ਆਇਆ ਅਤੇ ਲਿਖਤੀ ਇਕਰਾਰਨਾਮੇ ਲਈ ਜ਼ਿੱਦ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਜਿਸ ’ਤੇ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਹ ਕਾਗਜ਼ ਆਪਣੇ ਇਕ ਇਤਬਾਰੀ ਆਦਮੀ ਰਾਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤੇ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਾਰ ਬੁਲਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ।27 ਮਿ. ਗ੍ਰਿਿਫਨ ਅਤੇ ਪੰਡਿਤ ਦੇਬੀ ਪ੍ਰਸਾਦ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀ ਵਾਲਾ ਹਰ ਕੰਮ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਲਾਹ ਨਾਲ ਹੀ ਕਰਦਾ ਸੀ।28 ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਮਿ. ਪੈਅਨ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ ਨੂੰ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਦੇ ਭਰੋਸੇ ਉੱਪਰ ਅਟਕ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਖਾਲੀ ਕਰਵਾਉਣ ’ਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਗਏ ਸਨ।29 ਜਰਨਲ ਫੈਰੀਅਰ ਵੀ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਤੇ ਮਹਾਰਾਣੀ ਦੇ ਨਾਂ ਅਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤਾਂ ਹੇਠ ਸ਼ਾਹੀ ਫੁਰਮਾਨ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਪਾਸ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਲਾਹੌਰ ਪਹੁੰਚਣ ਉੱਪਰ ਰਾਜ ਭਾਗ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਉਹ ਲਾਹੌਰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਹਕੂਮਤ ਦੀ ਵਾਂਗਡੋਰ ਸੰਭਾਲ ਲਵੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀ ਵਾਲਾ ਨੇ ਵੀ ਨੂੰ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਮੋਹਰ ਹੇਠ ਇਕ ਨਕਲੀ ਫੁਰਮਾਨ ਪਿਸ਼ੌਰਾ ਸਿੰਘ ਪਾਸ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਸੰਭਾਲ ਲਵੇ।30 ਫੈਰੀਅਰ ਅੱਗੇ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਝਾਂਸੇ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਡਰੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ’ਚੋਂ ਨਿਕਲਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੀ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਹੀ ਛੱਡਦੇ ਹੋਏ ਕੁਝ ਸਵਾਰਾਂ ਸਮੇਤ-ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਲਾਹੌਰ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ।31 ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਸਰਦਾਰ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ ਨਾਲ ਬੜੀ ਇੱਜ਼ਤ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਆ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਰੋਸੇ ਤੇ ਸੁਗੰਧਾਂ, ਉੱਪਰ ਉਸ ਨੇ 30 ਅਗਸਤ, 1845 ਨੂੰ ਕਿਲ੍ਹਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ ਨਾਲ ਘੁਲ-ਮਿਲ ਗਏ ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਖੇਡਦੇ ਹੋਏ ਲਾਹੌਰ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਏ।32 ਜਦ ਉਹ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਕੁਝ ਹੀ ਮੀਲ ਦੂਰ ਸਨ, ਤਾਂ ਫੇਰੀਅਰ ਮੁਤਾਬਿਕ 13 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਰਾਤ ਸਮੇਂ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਸਰਦਾਰ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ ਦੇ ਤੰਬੂ ਅੰਦਰ ਗਏ ਅਤੇ ਉਸ ਸੁੱਤੇ ਪਏ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।33 ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਅਫ਼ਵਾਹ ਲਾਹੌਰ ਛਾਉਣੀ ਵਿਚ ਵੀ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਖਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜ ਅੰਦਰ ਰੋਸ ਜਾਗ ਪਿਆ। ਫ਼ੌਜ ਅੰਦਰ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਲਗਾਤਾਰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਅਤੇ ਘੋਖ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ ਕਿ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ ਨਾਲ ਅਜਿਹਾ ਹਾਦਸਾ ਕਿਵੇਂ ਵਾਪਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਕਿ ਸਾਰੀ ਫ਼ੌਜ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਸੀ। ਫੈਰੀਅਰ ਮੁਤਾਬਕ 16 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਪੰਚਾਇਤ ਨੇ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਜਾਂ ਤਾਂ ਪਿਸ਼ੌਰਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕੈਦ ’ਚੋਂ ਰਿਹਾਅ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਸਜ਼ਾ ਭੁਗਤਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਰਹੇ। ਪਰ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਹੁੰਆਂ ਚੁੱਕ ਕੇ ਖਹਿੜਾ ਛੁਡਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਕਿ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਜ਼ਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਲਾਹੌਰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵੇਗਾ।34 ਉਸ ਉੱਪਰ ਕੋਈ ਯਕੀਨ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਜਿਸ ਤੇ ਪੰਚਾਇਤ ਅਤੇ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਦਾ ਇਕ ਵਫ਼ਦ 17 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਣੀ ਪਾਸ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤਾਂ ਕਿ ਸਚਾਈ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ; ਪਰ ਮਹਾਰਾਣੀ ਵੱਲੋਂ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਨਾਂਹ ਕਰਨ ਉੱਪਰ ਵਫ਼ਦ ਨੇ ਮਹਾਰਾਣੀ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਹੀ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਦੀ ਧਮਕੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ।35 ਮਹਾਰਾਣੀ ਨੇ 19 ਸਤੰਬਰ, 1845 ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਤਿੰਨ ਦਰਬਾਰੀ ਪੰਡਿਤ ਦੀਨਾ ਨਾਥ, ਫ਼ਕੀਰ, ਨੂਰ-ਉ- ਦੀਨ ਤੇ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਕਾਲਿਆਂ ਵਾਲਾ, ਇਕ ਵਫ਼ਦ ਹੇਠ ਆਪਣੇ ਬਚਾਅ ਤੇ ਤਰਫ਼ਦਾਰੀ ਲਈ ਪੰਚਾਇਤ ਪਾਸ ਛਾਉਣੀ ਭੇਜ ਦਿੱਤੇ। ਇਸ ਵਫ਼ਦ ਦੇ ਮੈਂਬਰ, ਫ਼ੌਜ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ ਦੇ ਜ਼ਿੰਦਾ ਹੋਣ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛੇ ਜਾ ਰਹੇ ਅਨੇਕਾਂ ਸਵਾਲਾਂ ਦਾ ਸਹੀ ਜਵਾਬ ਨਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਉਲਝ ਗਏ ਅਤੇ ਪੰਚਾਂ ਦੀ ਤਸੱਲੀ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ, ਮਹਾਰਾਣੀ ਵੱਲੋਂ ਤਨਖਾਹਾਂ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਅਤੇ ਕੀਮਤੀ ਨਜ਼ਰਾਨੇ ਤੇ ਸੌਗਾਤਾਂ ਦਾ ਲਾਲਚ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਖ਼ੁਦ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮੁਸ਼ਕਲ ਵਿਚ ਪਾ ਬੈਠੇ ਅਤੇ ਖਹਿੜਾ ਛਡਾਉਣ ਲਈ ਕਹਿਣ ਲੱਗ ਪਏ ਕਿ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਜ਼ਿੰਦਾ ਹੈ। ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਪਿਸ਼ੌਰਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜ਼ਿੰਦਾ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਤਕ ਇਸ ਵਫ਼ਦ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਹੀ ਰੁਕਣ ਲਈ ਕਿਹਾ, ਪਰ ਜਦ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਪਿਸ਼ੌਰਾ ਸਿੰਘ ਹਾਜ਼ਰ ਨਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਤੂਫਾਨ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ।36 ਪੰਚਾਇਤ ਨੇ ਸਚਾਈ ਜਾਣਨ ਲਈ ਫ਼ਕੀਰ ਨੂਰ-ਉ-ਦੀਨ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਣੀ ਵੱਲ ਭੇਜਿਆ, ਇਸ ਤੇ ਮਹਾਰਾਣੀ ਨੇ ਧਮਕੀ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਇਸ ਵਫ਼ਦ ਨੂੰ ਫ਼ੌਜ ਪਾਸ ਸਚਾਈ ਬੋਲਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਮਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਜਦ ਇਸ ਵਫ਼ਦ ਨੇ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਹਿੰਮਤ ਕਰ ਕੇ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਸੱਚ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਕਹਿਰ ਟੁੱਟ ਪਿਆ ਅਤੇ ਤਿੰਨੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਏ ਗਏ। ਸਾਰੀ ਫ਼ੌਜ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ’ਚ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਈ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਣੀ ਤੇ ਵਜ਼ੀਰ ਨੂੰ ਧਮਕੀਆਂ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਬੋਲਦੇ ਰਹੇ ਕਿ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਕੇ ਸਫਾਈ ਦੇਣ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਫ਼ੌਜ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਗੱਦੀ ਉੱਪਰ ਬਿਠਾ ਦੇਵੇਗੀ।37 ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਰਾਣੀ ਨਾਲ ਪੰਚਾਇਤ ਦੀ 20 ਸਤੰਬਰ ਤਕ ਗੱਲਬਾਤ ਚੱਲਦੀ ਰਹੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਫੇਰੀਅਰ ਮੁਤਾਬਿਕ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਫ਼ੌਜ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਲ੍ਹੇ ਅੰਦਰ ਤਿਆਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਕ ਹੋਰ ਜੁਰਮ ਜੋ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਬਾਲਕ ਪੁੱਤਰ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਤਖਤ ਉੱਪਰ ਬਿਠਾਉਣ ਦੀ ਧਮਕੀ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਜੋ ਕਿਲ੍ਹੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਸੀ, ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਕਰ ਲਿਆ; ਪਰ ਐਨ ਉਸੀ ਸਮੇਂ 19 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਫ਼ਕੀਰ ਨੂਰ-ਉ-ਦੀਨ ਦੇ ਆ ਪਹੁੰਚਣ ਕਾਰਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੰਚਾਇਤ ਨੇ ਸੁਲਾਹ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਸ਼ਰਤਾਂ ਸਮੇਤ ਕਿਲ੍ਹੇ ਅੰਦਰ ਭੇਜਿਆ ਸੀ, ਦੇ ਮਹਾਰਾਣੀ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਉੱਪਰ ਕਿ ਉਹ ਇਕ ਹੋਰ ਜੁਰਮ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਬੇਟੇ ਦੀ ਮੌਤ ਵੀ ਸਹੇੜ ਲਵੇਗੀ, ਇਹ ਕਾਰਾ ਟੱਲ ਗਿਆ।38 ਸੂਰੀ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਚਾਇਤ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਸੁਣ ਕੇ ਮਹਾਰਾਣੀ ਕੰਬ ਉੱਠੀ ਸੀ। 20 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਪੰਚਾਇਤੀ ਵਫ਼ਦ ਮਹਾਰਾਣੀ ਪਾਸ ਪਹੁੰਚਿਆ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਸਫਾਈ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਹਾ।39 ਸੋਹਨ ਲਾਲ ਸੂਰੀ ਇਕ ਹੋਰ ਰਾਜ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਬਿਪਤਾ ਸਮੇਂ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ ਆਪਣਾ ਖਾਸ ਆਦਮੀ ਮੀਆਂ ਪ੍ਰਿਥੀ ਸਿੰਘ ਲਾਹੌਰ ਰਵਾਨਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਤਾਂ ਕਿ ਉਹ ਪੰਚਾਂ ਅਤੇ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਉਸ ਵਿਰੁੱਧ ਭੜਕਾਉਣ।40 ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਰਾਣੀ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਸਮੇਤ 21 ਸਤੰਬਰ, 1845 ਨੂੰ ਕਿਲ੍ਹੇ ’ਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਫ਼ੌਜ ਅੱਗੇ ਪੇਸ਼ ਹੋਣ ਲਈ ਚੱਲ ਪਈ, ਜਿਸ ’ਤੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਮਾਤਮ ਛਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਬੰਦ ਹੋ ਗਏ। ਮਹਾਰਾਣੀ ਦੇ ਦੇਰ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਕਾਰਨ, ਉਧਰੋਂ ਫ਼ੌਜੀ ਵੀ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵੱਲ ਆ ਰਹੇ ਸਨ ਜੋ ਮਹਾਰਾਣੀ ਨੂੰ ਰਾਹ ਵਿਚ ਹੀ ਮਿਲ ਗਏ ਅਤੇ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਛਾਉਣੀ ਲੈ ਗਏ; ਜਿੱਥੇ ਮਹਾਰਾਣੀ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਾ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੰਬੂ ਵਿਚ ਉਤਾਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।41 ਪਰ ਮਹਾਰਾਣੀ ਦੇ ਲੱਖ ਸਮਝਾਉਣ, ਵਾਸਤੇ ਪਾਉਣ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਗਲਤੀ ਨੂੰ ਮਾਫ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੇ ਗਏ ਤਰਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾ ਗੋਲਿਆ ਗਿਆ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੀ ਵਜ਼ੀਰ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੇ ਘਾਟ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਹਵਾਲੇ ਅਤੇ ਟਿੱਪਣੀਆਂ

1. ਅਗਿਆਤ ਲਿਖਾਰੀ: ਹਿਸਟਰੀ ਆਫ ਦੀ ਸਿੱਖਜ਼ ਹਿੱਸਾ ਦੂਜਾ, ਪੰਨਾ 235 ਅਤੇ ਸੋਹਨ ਲਾਲ ਸੂਰੀ ਉਮਦਤ- ਉਤ-ਤਵਾਰੀਖ ਹਿੱਸਾ ਚਾਰ, ਪੰਨਾ 291
2. ਉਹੀ, ਸੂਰੀ: ਉਮਦਤ-ਉਤ-ਤਵਾਰੀਖ ਹਿੱਸਾ ਤਿੰਨ, ਸਫਾ 198
3. ਉਹੀ, : ਉਹੀ, ਪੰਨਾ 384
4. ਸੀ. ਐਚ. ਪੈਅਨ: ਏ ਸ਼ੋਰਟ ਹਿਸਟਰੀ ਆਫ ਦੀ ਸਿੱਖਜ਼, ਪੰਨਾ 138
5. ਉਹੀ: ਪੰਨਾ 139
6. ਪੰਡਿਤ ਦੇਬੀ ਪ੍ਰਸਾਦ: ਗੁਲਸ਼ਨ-ਏ-ਪੰਜਾਬ ਪੰਨਾ 66
ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ: ਤਵਾਰੀਖ ਗੁਰੂ ਖਾਲਸਾ ਭਾਗ ਦੂਜਾ, ਪੰਨਾ 425
7. ਪੰਡਿਤ ਦੇਬੀ ਪ੍ਰਸਾਦ: ਗੁਲਸ਼ਨ-ਏ-ਪੰਜਾਬ ਪੰਨਾ 67
ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ: ਤਵਾਰੀਖ ਗੁਰੂ ਖਾਲਸਾ ਭਾਗ ਦੂਜਾ, ਪੰਨਾ 426
8. ਪੰਡਿਤ ਦੇਬੀ ਪ੍ਰਸਾਦ: ਗੁਲਸ਼ਨ-ਏ-ਪੰਜਾਬ ਪੰਨਾ 67-68
9.1 ਸੋਹਨ ਲਾਲ ਸੂਰੀ: ਉਮਦਤ-ਉਤ-ਤਵਾਰੀਖ ਹਿੱਸਾ ਚਾਰ, ਪੰਨਾ 291
9.2 ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ: ਤਵਾਰੀਖ ਗੁਰੂ ਖਾਲਸਾ ਭਾਗ ਦੂਜਾ, ਪੰਨਾ 431
10. ਪੰਡਿਤ ਦੇਬੀ ਪ੍ਰਸਾਦ: ਗੁਲਸ਼ਨ-ਏ-ਪੰਜਾਬ ਪੰਨਾ 75
11. ਉਹੀ : ਪੰਨਾ 77
12. ਸੀ. ਐਚ. ਪੈਅਨ: ਏ ਸ਼ੋਰਟ ਹਿਸਟਰੀ ਆਫ ਦੀ ਸਿੱਖਜ਼, ਪੰਨਾ 144
13. ਪੰਡਿਤ ਦੇਬੀ ਪ੍ਰਸਾਦ: ਗੁਲਸ਼ਨ-ਏ-ਪੰਜਾਬ ਪੰਨਾ 77
14. ਸੋਹਨ ਲਾਲ ਸੂਰੀ: ਉਮਦਤ-ਉਤ-ਤਵਾਰੀਖ ਭਾਗ ਚਾਰ, ਪੰਨਾ 328
15.1 ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ: ਤਵਾਰੀਖ ਗੁਰੂ ਖਾਲਸਾ ਭਾਗ ਦੂਜਾ, ਪੰਨਾ 433
15.2 ਸੋਹਨ ਲਾਲ ਸੂਰੀ: ਉਮਦਤ-ਉਤ-ਤਵਾਰੀਖ ਭਾਗ ਚਾਰ ਪੰਨਾ 328
16. ਅਗਿਆਤ ਲਿਖਾਰੀ: ਹਿਸਟਰੀ ਆਫ ਦੀ ਸਿੱਖਜ਼ ਭਾਗ ਦੂਜਾ, ਪੰਨਾ 235 ਅਤੇ ਸੀ. ਐਚ. ਪੈਅਨ: ਏ ਸ਼ੋਰਟ ਹਿਸਟਰੀ ਆਫ ਦੀ ਸਿੱਖਜ਼, ਪੰਨਾ 147
17. ਪੰਡਿਤ ਦੇਬੀ ਪ੍ਰਸਾਦ: ਗੁਲਸ਼ਨ-ਏ-ਪੰਜਾਬ ਪੰਨਾ 86
18. ਐਮ. ਐਲ. ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ: ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦ ਕੌਰ ਪੰਨਾ 31
19. ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਹਿਸਟੋਰੀਅਨ: ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਖੋਜ ਭਾਗ ਦੂਜਾ, ਪੰਨਾ 184
20. ਅਗਿਆਤ ਲਿਖਾਰੀ: ਹਿਸਟਰੀ ਆਫ ਦੀ ਸਿੱਖਜ਼ ਭਾਗ ਦੂਜਾ, ਪੰਨਾ 253
21. ਪੰਡਿਤ ਦੇਬੀ ਪ੍ਰਸਾਦ: ਗੁਲਸ਼ਨ-ਏ-ਪੰਜਾਬ ਪੰਨਾ 86 ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ: ਤਵਾਰੀਖ ਗੁਰੂ ਖਾਲਸਾ
ਭਾਗ ਦੂਜਾ, ਪੰਨਾ 436
22. ਸੀ. ਐਚ. ਪੈਅਨ: ਏ ਸ਼ੋਰਟ ਹਿਸਟਰੀ ਆਫ ਦੀ ਸਿੱਖਜ਼, ਪੰਨਾ 147
23. ਸੋਹਨ ਲਾਲ ਸੂਰੀ: ਉਮਦਤ-ਉਤ-ਤਵਾਰੀਖ ਭਾਗ ਚਾਰ, ਪੰਨਾ 323
24. ਅਗਿਆਤ ਲਿਖਾਰੀ: ਹਿਸਟਰੀ ਆਫ ਦੀ ਸਿੱਖਜ਼ ਭਾਗ ਦੂਜਾ, ਪੰਨਾ 254
25. ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ: ਤਵਾਰੀਖ ਗੁਰੂ ਖਾਲਸਾ ਭਾਗ ਦੂਜਾ, ਪੰਨਾ 436-37
26. ਜੇ.ਪੀ. ਫੈਰੀਅਰ ਜਰਨਲ: ਕਾਰਵਾਂ ਜਰਨੀ ਪੰਨਾ 351
27. ਸੋਹਨ ਲਾਲ ਸੂਰੀ: ਉਮਦਤ-ਉਤ-ਤਵਾਰੀਖ ਭਾਗ ਚਾਰ, ਪੰਨਾ 328
28. ਪੰਡਿਤ ਦੇਬੀ ਪ੍ਰਸਾਦ: ਗੁਲਸ਼ਨ-ਏ-ਪੰਜਾਬ ਪੰਨਾ 87 ਅਤੇ ਲੈਪਲ ਗ੍ਰਿਿਫਿਨ: ਦੀ ਪੰਜਾਬ ਚੀਫ਼ਜ਼ ਐਂਡ ਫੈਮਿਲੀ ਆਫ ਨੋਟ ਇਨ ਦੀ ਪੰਜਾਬ ਪੰਨਾ 503 ਤੋਂ 511
29. ਸੀ. ਐਚ. ਪੈਅਨ: ਏ ਸ਼ੋਰਟ ਹਿਸਟਰੀ ਆਫ ਦੀ ਸਿੱਖਜ਼, ਪੰਨਾ 147
30. ਜੇ.ਪੀ. ਫੈਰੀਅਰ ਜਰਨਲ: ਕਾਰਵਾਂ ਜਰਨੀ ਪੰਨਾ 351
32. ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ: ਤਵਾਰੀਖ ਗੁਰੂ ਖਾਲਸਾ ਭਾਗ ਦੂਜਾ, ਪੰਨਾ 437
33. ਜੇ.ਪੀ. ਫੈਰੀਅਰ ਜਰਨਲ: ਕਾਰਵਾਂ ਜਰਨੀ ਪੰਨਾ 351 ਅਤੇ ਅਗਿਆਤ ਲਿਖਾਰੀ: ਹਿਸਟਰੀ ਆਫ ਦੀ ਸਿੱਖਜ਼ ਭਾਗ ਦੂਜਾ, ਪੰਨਾ 254
34. ਜੇ.ਪੀ. ਫੈਰੀਅਰ ਜਰਨਲ: ਕਾਰਵਾਂ ਜਰਨੀ ਪੰਨਾ 352
35. ਉਹੀ,: ਪੰਨਾ 352
36. ਉਹੀ: ਪੰਨਾ 352 ਅਤੇ ਅਗਿਆਤ ਲਿਖਾਰੀ: ਹਿਸਟੀ ਆਫ ਦੀ ਸਿੱਖਜ਼ ਭਾਗ ਦੂਜਾ, ਪੰਨਾ 254
37. ਜੇ.ਪੀ. ਫੈਰੀਅਰ ਜਰਨਲ: ਕਾਰਵਾਂ ਜਰਨੀ ਪੰਨਾ 352
38. ਉਹੀ,: ਪੰਨਾ 353
39. ਸੋਹਨ ਲਾਲ ਸੂਰੀ: ਉਮਦਤ-ਉਤ-ਤਵਾਰੀਖ ਭਾਗ ਚਾਰ, ਪੰਨਾ 331
40. ਉਹੀ: ਪੰਨਾ 331
41. ਉਹੀ: ਪੰਨਾ 332