13 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1919 ਈ. ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਵੈਸਾਖੀ ਸਮੇਂ ਜਲਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼ ’ਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਇਕੱਤਰ ਹੋਏ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਹਕੂਮਤ ਦੀ ਇਕ ਸੋਚੀ ਸਮਝੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਹੇਠ ਜਨਰਲ ਡਾਇਰ ਵੱਲੋਂ ਕਤਲ-ਏ-ਆਮ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਨਿਹੱਥੇ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਬੈਠੇ ਭਾਸ਼ਣ ਸੁਣ ਰਹੇ ਲੋਕਾਂ ਉੱਪਰ ਮੌਕੇ ’ਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਚਿਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੇ 50 ਫੌਜੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਲੀ-ਇੰਨਫੀਲਡ ਮਾਰਕ 303 ਰਾਈਫ਼ਲਾਂ ਨਾਲ 50 ਤੋਂ 100 ਫੁੱਟ ਦੂਰ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਇਕਦਮ ਪਹੁੰਚਣ ਸਾਰ ਹੀ ਗੋਲੀਆਂ ਦੀ ਬੁਛਾੜ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਮਰਦੇ-ਡਿੱਗਦੇ ਤੇ ਜਾਨ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਭੱਜ ਰਹੇ ਲੋਕਾਂ ਉੱਪਰ ਲਗਾਤਾਰ 10 ਮਿੰਟ ਫਾਇਰਿੰਗ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ ਜਦ ਤਕ ਸਾਰਾ ਬਾਗ਼ ਜਿਉਂਦਿਆਂ ਬੰਦਿਆਂ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਨਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਡਾਇਰ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਉਸ ਦਾ ਸਹਾਇਕ ਕੈਪਟਨ ਬਰਿਗਸ (Briggs) ਵੀ ਨਿਹੱਥਿਆਂ ਦੀ ਪੀੜ ਨਾ ਸਹਾਰਦਾ ਹੋਇਆ ਉਸ ਦੀ ਕੂਹਣੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਨਾਲ ਟਟੋਲਦਾ ਹੋਇਆ ਇਹ ਦਰਸਾਅ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਲੋਕ ਭੱਜ ਉੱਠੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਗੋਲੀ-ਬਾਰੀ ਰੋਕ ਲਈ ਜਾਵੇ, ਪਰ ਡਾਇਰ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਸੀ।1(ੳ) ਸਾਰਾ ਬਾਗ਼, ਖੂਹ ਤੇ ਨਾਲ ਲਗਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਅਤੇ ਬਜ਼ਾਰ ਲੋਥਾਂ ਤੇ ਜ਼ਖ਼ਮੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ ਸਨ। ਅਜਿਹਾ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦਾ ਕਤਲ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਨਿਹੱਥੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਕਿਤੇ ਵਾਪਰਿਆ ਹੋਵੇ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਹੀ ਮੁਢਲੇ ਅੰਕੜੇ 1000 ਮਰਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਤੇ 1800 ਜ਼ਖ਼ਮੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੱਸ ਰਹੇ ਸਨ। ਖ਼ੁਦ ਜਨਰਲ ਡਾਇਰ ਦਾ ਮਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ 400 ਤੋਂ 500 ਦੇ ਵਿਚ ਸੀ।1(ਬ) ਇਹ ਕਾਰਾ 5:15 (ਸਵਾ ਪੰਜ) ਵਜੇ ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਹੋਇਆ ਤੇ ਰਾਤ 8 ਵਜੇ ਕਰਫਿਊ ਲੱਗ ਗਿਆ। ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਜੋ ਕੁਰਲਾਅ ਰਹੇ ਸਨ, ਨੂੰ ਕੋਈ ਸਾਂਭਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਵੇਰ ਕਰਫਿਊ ਖੁੱਲ੍ਹਣ ਤਕ। ਕੁੱਲ 1650 ਗੋਲੀਆਂ ਦਾਗੀਆਂ ਗਈਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਰ 3000 ਗਜ਼ ਤਕ ਸੀ, ਪਰ ਨੀਗੇਲ (Nigel Collett) ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੋਲੀਆਂ ਦੀ ਬੁਛਾੜ ਮਾਤਰ 8 ਤੋਂ 9 ਗਜ਼ ਦੀ ਦੂਰੀ ’ਤੇ ਬੈਠੇ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜੋ ਸਰੀਰਾਂ ’ਚ ਆਰ- ਪਾਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਵਿੰਨ੍ਹ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਹਰ ਪਾਸੇ ਖ਼ੂਨ ਨਾਲ ਲਥ- ਪੱਥ ਲੋਕ ਮਰੇ ਜਾਂ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਪਏ ਸਨ।1

ਇਹ ਸਭ ਕਿਉਂ ਵਾਪਰਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਰੌਲਟ ਐਕਟ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਮਾਨ ਤੇ ਸਿੱਖ ਸਾਰੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਲਾਮਬੰਦ ਹੋ ਗਏ ਸਨ; ਉਹ ਇਕ ਘੜੇ ’ਚ ਪਾਣੀ ਪੀ ਰਹੇ ਸਨ ਤੇ ਇਕੱਠੇ ਲੰਗਰ ਛਕ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇਕ- ਦੂਜੇ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨਾਂ, ਕਦੇ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿਚ ਜਾਂ ਫਿਰ ਕਦੇ ਮਸਜਿਦਾਂ ਵਿਚ ਬੈਠਕਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਜੋ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਪਾਲਿਸੀ ਤੇ ਮੁਢਲੇ ਸਿਧਾਂਤ ‘ਪਾੜੋ ਤੇ ਰਾਜ ਕਰੋ’ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਡਰ ਲੱਗਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਕਿਤੇ 1857 ਵਾਂਗ ਫਿਰ ਲਾਮਬੰਦ ਨਾ ਹੋ ਜਾਣ।2(ੳ) ਅੰਗਰੇਜ਼ ਹਕੂਮਤ ਨੇ ਪਹਿਲੇ ਸੰਸਾਰ ਯੁੱਧ (1914-19) ਦੇ ਆਗ਼ਾਜ਼ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਸਾਮਰਾਜ ਬਚਾਈ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਲਈ ਮਾਇਕ, ਫ਼ੌਜੀ ਸਾਜ-ਓ-ਸਾਮਾਨ ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਲੋੜਾਂ (Finance, War Material and Human Resources) ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਲਈ, ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਰੱਖਣ ਖਾਤਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਅਰੰਭੇ ਗਏ ਸਰਕਾਰ ਵਿਚ ਭਾਗੀਦਾਰੀ (Home Rule or Self-government) ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਨਾਲ ਕਾਂਗਰਸ ਅਤੇ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਨੇ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਸਮਰਥਨ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਦਿੱਤਾ। ਆਰਥਿਕ ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਲੋੜਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ’ਚ ਪੰਜਾਬ ਸਭ ਤੋਂ ਮੋਹਰੀ ਰਿਹਾ। ਕੋਈ 5 ਲੱਖ ਪੰਜਾਬੀ ਨੌਜਵਾਨ, ਫ਼ੌਜ ਵਿਚ ਭਰਤੀ ਹੋਏ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਕਾਰੋਬਾਰੀਆਂ ਤੇ ਸ਼ਾਹੂਕਾਰਾਂ ਨੇ 41 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਕਰਜ਼ੇ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਮਾਲੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕਾਰਖ਼ਾਨੇਦਾਰ ਤੇ ਵਣਜ-ਵਪਾਰੀ ਫ਼ੌਜ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ’ਚ ਲੱਗ ਗਏ ਸਨ। ਅਨਾਜ, ਖਾਣ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ, ਕੱਪੜੇ ਤੇ ਫ਼ੌਜੀ ਸਾਜ-ਓ-ਸਾਮਾਨ, ਫ਼ੌਜ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ’ਚ ਰੇਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਮੁੰਦਰੀ ਬੰਦਰਗਾਹਾਂ ਤੋਂ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਅਨ, ਯੂਰਪੀਅਨ ਤੇ ਅਫ਼ਰੀਕਨ ਮੁਲਕਾਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਕਿੱਲਤ ਹੋਣ ਨਾਲ ਕੀਮਤਾਂ ਵਿਚ ਭਾਰੀ ਵਾਧਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਆਦਮੀ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਕਸ਼ਮੀਰੀ; ਜੋ ਸ਼ਾਲਾਂ ਤੇ ਗਲੀਚਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਵਿਹਲੇ ਹੋ ਗਏ, ਕਿਉਂਕਿ ਵਪਾਰੀ ਤੇ ਕਾਰਖ਼ਾਨੇਦਾਰ ਵੱਧ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਕਮਾਉਣ ਲਈ ਫ਼ੌਜੀ ਵਸਤਾਂ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਲੱਗ ਗਏ, ਪਰ ਸੰਸਾਰ ਯੁੱਧ ਦੇ ਖਾਤਮੇ ਨਾਲ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚੋਂ ਨਾਂ ਕੱਟਣ ਕਾਰਨ ਜਾਂ ਅਪੰਗ ਹੋ ਕੇ ਜਦ ਵਾਪਸ ਪਰਤੇ ਤਾਂ ਉਹ, ਮਾਯੂਸ ਹੋਣ ਲੱਗੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਬਰੀ ਭਰਤੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਆਰਥਿਕ ਵਾਅਦੇ ਪੂਰੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੁਰਕੀ ਸਾਮਰਾਜ (Ottoman Empire) ਦੇ ਟੁੱਟਣ ਕਾਰਨ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਕਾਂ ਖਾਤਰ ‘ਖ਼ਿਲਾਫ਼ਤ’ ਮੁਹਿੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਵਕਤੀ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਜੋ ਮਹਿੰਗਾਈ, ਫ਼ਿਰਕੂ ਚੋਣਾਂ, (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਮਿਊਂਸੀਪਲਟੀ ਦੀਆਂ ਜਿੱਥੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਅਬਾਦੀ 45%, ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੀ 40% ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ 13% ਸੀ, ਕੁੱਲ ਅਬਾਦੀ 1,51,830) ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਤੇ ਤੁਰਕਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਖਾਤਮੇ ਕਾਰਨ ਅਰੰਭੀ ਗਈ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ਤ ਮੁਹਿੰਮ ਤੇ ਮਸਲਿਆਂ ਆਦਿ ਤੋਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਲਾਂਭੇ ਕਰਨ ਲਈ ਹਕੂਮਤ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੂਬਾਈ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰੀ (Provincial Autonomy) ਦੇ ਰਾਹ ਪਾ ਦਿੱਤਾ। ਨਾਲ ਹੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ’ਚ ਰੱਖਣ ਖਾਤਰ ਰੌਲਟ ਐਕਟ ਜਿਹੇ ਸਖ਼ਤ ਕਾਨੂੰਨ ਵੀ ਘੜਨ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ। ਪਰ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉੱਠ ਰਹੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੇ ਨਿਜ਼ਾਤ ਲਈ ਆਪਣੇ ਲੀਡਰਾਂ ਡਾ. ਕਿਚਲਯੂ ਤੇ ਡਾ. ਸਤਿਆਪਾਲ ਹੇਠ ਅੰਦੋਲਨ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਵੱਲੋਂ ਰੌਲਟ ਐਕਟ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਅਰੰਭੇ ਗਏ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਅੰਦੋਲਨ ਕਾਰਨ ਹੋਰ ਬਲ ਮਿਲ ਗਿਆ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਾਮਬੰਦ ਹੋਏ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਮਾਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲੇ ਐਂਗਲੋ ਸਿੱਖ- ਯੁੱਧ ਸਮੇਂ ਵੇਖ ਲਈ ਸੀ। ਪਰ ਇਹ ਮਾਤਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਡਰ ਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਮੁਜ਼ਹਿਰਾ, 30 ਮਾਰਚ, 1919 ਈ. ਨੂੰ, 6 ਤੇ 9 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1919 ਈ. ਨੂੰ ਰਾਮਨੌਮੀ ਦੇ ਦਿਨ ਵੀ ਵੇਖ ਲਿਆ ਸੀ। ਫਿਰ ਵੀ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਠੋਸ ਕਾਰਨ ਜਾਂ ਵਜ੍ਹਾ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 10 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਲੋਕਾਈ ਦੇ ਹਰਮਨ-ਪਿਆਰੇ ਲੀਡਰਾਂ— ਡਾ. ਸੈਫ਼ਉਦੀਨ ਕਿਚਲਯੂ ਤੇ ਡਾ. ਸਤਿਆਪਾਲ ਨੂੰ ਧੋਖੇ ਨਾਲ ਡੀ.ਸੀ. ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ-ਨਿਕਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਰਵਾਨਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਕਿਸ਼ਵਰ ਦੇਸਾਈ ਮੁਤਾਬਿਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ’ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨਿਕਾਸੀ ਦੇ ਆਰਡਰ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਨੂੰ 9 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮ 7 ਵਜੇ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਲੈਫ਼ਟੀਨੈਂਟ ਉਡਵਾਇਰ ਦੇ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮਿਲ ਚੁੱਕੇ ਸਨ।3(ੳ) ਕੰਨੋ-ਕੰਨੀ ਜਦ ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਲੋਕਾਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚੀ ਤਾਂ ਸਾਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਬੰਦ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਤੇ ਲੋਕ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਹੋਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਲੀਡਰਾਂ ਦੀ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਹੇਠ ਇਹ ਫ਼ੈਸਲਾ ਹੋਇਆ ਕਿ ਤੁਰੰਤ ਰਿਹਾਈ ਲਈ ਇਕ ਮੰਗ- ਪੱਤਰ ਰੇਲਵੇ ਲਾਈਨਾਂ ਪਾਰ ਸਿਵਲ ਲਾਈਨ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਡੀ.ਸੀ. ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਜਾਂ ਘਰ ਜਾਂ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿਚ। ਲਾਈਨਾਂ ਪਾਰ ਜਾਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਮੌਜੂਦਾ ਭੰਡਾਰੀ ਪੁਲ਼ ਰਾਹੀਂ ਸੀ ਜਾਂ ਲੱਕੜ ਦਾ ਪੁਲ਼। ਜਦ ਭੀੜ ਜੋ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਮੰਗ-ਪੱਤਰ ਸੌਂਪਣ ਖਾਤਰ, ‘ਰੌਲਟ ਐਕਟ ਵਾਪਸ ਲਉ’ ਦੇ ਨਾਅਰੇ ਲਾਉਂਦੀ ਪੁਲ਼ਾਂ ਵੱਲ ਵਧੀ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਤੇ ਫ਼ੌਜ ਵੱਲੋਂ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਚਾਹੀਦਾ ਤਾਂ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਉੱਥੇ ਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਜਾਂ ਡੀ.ਸੀ. ਖ਼ੁਦ ਆਪ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਮੰਗ-ਪੱਤਰ ਵਸੂਲ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਅਤੇ ਹੌਂਸਲੇ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਲੀਡਰਾਂ ਦੀ ਜਲਦੀ ਰਿਹਾਈ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਵਾਪਸ ਪਰਤਣ ਲਈ ਮੰਨਵਾ ਲੈਂਦੇ, ਪਰ ਅਜਿਹਾ ਨਾ ਹੋਇਆ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਆਪਣੇ ਭਾਰ ਹੇਠ ਪੁਲ਼ ਉੱਪਰੋਂ ਸਰਕਦੀ ਹੋਈ ਰੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਧੱਕਣ ਲੱਗ ਪਈ, ਜਿਸ ਤੇ ਹੋਰ ਪੁਲਿਸ ਤੇ ਫ਼ੌਜੀ ਜਵਾਨ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਅਤੇ ਗੋਲੀ ਚਲਾਉਣ ਦੀ ਨੌਬਤ ਆ ਗਈ। ਇਸ ਨਾਜ਼ੁਕ ਘੜੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਦ (13 ਅਪ੍ਰੈਲ) ਸਵੇਰ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ’ਚ ਸਾਰਾ ਜੀਵਨ ਆਮ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਸਰਕਾਰੀ ਦਫ਼ਤਰ, ਬੈਂਕ, ਡਾਕਖ਼ਾਨੇ, ਗੱਡੀਆਂ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ, ਹਸਪਤਾਲ, ਤਾਰ ਘਰ, ਕੋਤਵਾਲੀ ਤੇ ਸਕੂਲ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਹੋਏ ਸਨ; ਕਚਹਿਰੀਆਂ ਦੇ ਕੁਝ ਵਕੀਲਾਂ, ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਸਲਾਰੀਆ ਤੇ ਮਕਬੂਲ ਅਹਿਮਦ ਨੇ ਪੁਲ਼ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਤੇ ਵਾਪਸ ਚਲੇ ਜਾਣ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਖ਼ਬਰਦਾਰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਹੋਰ ਗੋਲੀ ਨਾ ਚਲਾਈ ਜਾਵੇ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਲੱਕੜ ਦੇ ਪੁਲ਼ ਉੱਪਰ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਹੜ ਰੋਕਣ ਖਾਤਰ ਜਾਣੇ ਜਾਂ ਅਣਜਾਣੇ ਗੋਲੀ ਚਲਾਈ ਗਈ ਅਤੇ ਵਕੀਲ, ਜੋ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਰੱਖਣ ਤੇ ਵਾਪਸ ਪਰਤਣ ਲਈ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ’ਤੇ ਪਾਣੀ ਫਿਰ ਗਿਆ।3(ਬ) ਇਸ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਦੌਰਾਨ 12 ਆਦਮੀ ਮਾਰੇ ਗਏ ਤੇ 20 ਤੋਂ 30 ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਗਏ ਸਨ, ਪਰ ਵਕੀਲ ਮਕਬੂਲ ਅਹਿਮਦ ਅਨੁਸਾਰ ਮਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 20 ਤੋਂ 30 ਤਕ ਸੀ।4 ਜਦ ਮਰਿਆਂ ਤੇ ਜ਼ਖ਼ਮੀਆਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਸ਼ਹਿਰ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਇਹ ਦੁਖਦਾਈ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵੇਖ ਕੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਭੀੜ (ਕੋਈ 30,000 ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ) ਬੇਕਾਬੂ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਡਿਊਟੀ ਕਰ ਰਹੇ 5 ਜਾਂ 6 ਸਿਵਲੀਅਨ ਯੂਰਪੀਅਨ ਅਫ਼ਸਰ ਭੜਕੀ ਭੀੜ ਵੱਲੋਂ ਕੁੱਟ-ਕੁੱਟ ਕੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਅਤੇ ਇਕ ਮਿਸ਼ਨ ਸਕੂਲ ਅਧਿਕਾਰੀ ਮਿਸ ਸ਼ੇਰਵੂਡ ਵੀ ਆਪਣੀ ਡਿਊਟੀ ਲਈ ਸਾਈਕਲ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰੀ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਭੀੜ ਦੇ ਕਾਬੂ ਆ ਗਈ ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਕੁੱਟ-ਮਾਰ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਰਿਆ ਸਮਝ ਕੇ ਛੱਡ ਗਈ ਸੀ। ਬੈਂਕ, ਡਾਕਖ਼ਾਨੇ, ਤਾਰ ਘਰ, ਮਾਲ ਗੋਦਾਮ ਤੇ ਹੋਰ ਸਰਕਾਰੀ ਅਸਥਾਨ ਲੁੱਟ ਕੇ ਅੱਗ ਦੀ ਭੇਂਟ ਹੁੰਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਪਰ ਸਵੇਰ ਨੂੰ ਜਦ ਇਹ ਭੀੜ ਪੁਲ਼ਾਂ ਵੱਲ ਮੰਗ-ਪੱਤਰ ਦੇਣ ਲਈ ਵਧ ਰਹੀ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਹਾਲ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿਚ ਮਿਊਂਸੀਪਲ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਮਿ. ਜਰਮਨ ਆਪਣੇ ਸਾਈਕਲ ਉੱਪਰ ਆਪਣੇ ਦਫ਼ਤਰ ਟਾਊਨ ਹਾਲ ਵੱਲ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਪਰ ਭੀੜ ਉਸ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਰੁਕਾਵਟ ਰਸਤਾ ਦੇ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਡਮ ਲੇਵਿਸ ਜੋ ਲੜਕੀਆਂ ਦੇ ਸਕੂਲ ਦੀ ਹੈੱਡਮਿਸਟ੍ਰੇਸ ਸੀ, ਵੀ ਆਪਣੇ ਟਾਂਗੇ ਉੱਪਰ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਭੀੜ ਉਸ ਦੇ ਟਾਂਗੇ ਲਈ ਰਾਹ ਦੇ ਰਹੀ ਸੀ।5 ਪਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਜ਼ੋਰ-ਜਬਰ ਕਾਰਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਭੀੜ ਆਪਣੇ ਹਿੰਦੂ-ਮੁਸਲਮਾਨ-ਸਿੱਖ ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਯੂਰਪੀਅਨਾਂ ਤੋਂ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ ਉਤਾਰੂ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਜੇਕਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਰਮਨ-ਪਿਆਰੇ ਲੀਡਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦੇ ਤਾਂ ਇਹ ਭਾਣਾ ਨਾ ਵਾਪਰਦਾ।

ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਕਾਮੀ ਤੇ ਫ਼ੇਲ੍ਹ ਹੋਣ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਇਹ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਜਦ ਹਾਲਾਤ ਵਿਗੜਨ ਲੱਗ ਪਏ, ਆਪਣੇ ਗਲ਼ੋਂ ਲਾਹ ਕੇ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਮੁੱਖ ਦੋਸ਼ੀ ਡੀ. ਸੀ. ਇਰਵਿੰਗ (D.C. Irving) ਤੇ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਲਾਹੌਰ ਡਵੀਜ਼ਨ ਕਿਚਿਨ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸਨ। ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਡੀ.ਸੀ. ਦੀ ਨਾਕਾਮੀ ਬਾਰੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ‘ਮਾਰਸ਼ਲ ਲਾ ਕਮਿਸ਼ਨ’ ਦੇ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਕਰਨਲ ਏ. ਇਰਵਿਨ (Col. A. Irvine) ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਿਖਿਆ ਸੀ:

“If the mob had been tackled in the earlier stages, the out-break might have been quelled without loss of life and with little damage to property.”6

ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿਵਲ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ ਜਨਰਲ ਡਾਇਰ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਇਹ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਬਗ਼ਾਵਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹਾਲਾਤ 1857 ਈ. ਦੇ ਗ਼ਦਰ ਵਾਲੇ ਹਨ। C.I.D. ਮਹਿਕਮਾ ਵੀ ਫੇਲ੍ਹ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਡਾਇਰ ਨੂੰ 13 ਅਪ੍ਰੈਲ ਦੁਪਹਿਰ ਬਾਅਦ ਕੋਈ 4:00 ਵਜੇ ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਕੋਈ 1000 ਆਦਮੀਆਂ ਦਾ ਇਕੱਠ ਬਾਗ਼ ਵਿਚ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 13 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਹੀ ਡਾਇਰ ਨੇ ਫ਼ੌਜ ਨਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਕੋਈ 19 ਜਗ੍ਹਾ ਡੌਂਡੀ ਪਿਟਵਾ ਕੇ ਨਾਇਬ ਤਹਿਸੀਲਦਾਰ ਫਤਿਹ ਖ਼ਾਨ ਰਾਹੀਂ, ਆਪਣੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿਚ ਇਹ ਐਲਾਨ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ ਕਿ ਦਫ਼ਾ-144 ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਕੋਈ ਇਕੱਠ ਜਾਂ ਮੁਜ਼ਹਿਰਾ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੇਗਾ ਤਾਂ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਪਰ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਐਲਾਨ ਨੂੰ ਨਕਾਰਦੇ ਹੋਏ ਬਾਅਦ ਦੁਪਹਿਰ 4:30 (ਸਾਢੇ ਚਾਰ) ਵਜੇ ਜਲਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ ਵਿਚ ਇਕੱਠ ਕਰਨ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਪਹਿਲਾਂ ਲੀਡਰ ਇਹ ਇਕੱਠ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਸਰਦਾਰ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ ਤੋਂ ਵਰਜ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਵਿਚ ਅਨਰਥ ਹੋਣੋਂ ਬਚ ਗਿਆ ਸੀ।7(ੳ) ਜਦ ਇਸ 1000 ਆਦਮੀਆਂ ਦੇ ਇਕੱਠ ਹੋਣ ਦੀ ਇਤਲਾਹ ਡਾਇਰ ਨੂੰ ਮਿਲੀ ਤਾਂ ਉਹ ਤਿਲਮਿਲਾ ਉੱਠਿਆ ਅਤੇ ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਆਪਣੇ ਨਾਲ 90 ਸੈਨਿਕ, ਗੋਰਖੇ ਤੇ ਬਲੌਚੀ ਲੈ ਕੇ ਕੋਈ 5 ਵਜੇ ਉੱਥੇ ਜਾ ਪਹੁੰਚਿਆ; ਪਰ 1000 ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਕੋਈ 15000 ਆਦਮੀਆਂ ਦਾ ਭਾਰੀ ਇਕੱਠ ਵੇਖ ਕੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਸਬਕ ਸਿਖਾਉਣ ਲਈ ਗੋਲੀ ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਅਜਿਹਾ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਦੁਖਦਾਈ ਭਾਣਾ ਵਾਪਰ ਗਿਆ ਸੀ। ਮਿ. ਟੀ. ਬਲੈਕਬਰਨ (T. Blackburn) ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬA Mis-cellany of Mutinies and Massacres in India’, APH Publishing Corporation, New Delhi, 2007 ਦੇ ਸਫ਼ਾ 172 ’ਤੇ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਡਵਾਇਰ ਦੀ ਡਾਇਰੀ ਤੋਂ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਹੀ ਜਨਰਲ ਡਾਇਰ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ 5 ਯੂਰਪੀਅਨਾਂ ਦੇ ਕਤਲ ਲਈ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਸਜ਼ਾ ਦੇਵੇ ਕਿ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਯਾਦ ਰੱਖਣ।

ਨੀਗੇਲ (Nigel) ਮੁਤਾਬਿਕ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਕਿਚਿਨ (Kitchin) ਜੋ 14 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਫਿਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਸੀ, ਨੇ ਜਨਰਲ ਡਾਇਰ ਨੂੰ ਉਡ ਰਹੀ ਅਫ਼ਵਾਹ ਕਿ ਪਿੰਡਾਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਲੋਕ ਅੱਜ (ਭਾਵ 14 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ) ਫਿਰ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਬਾਹਰ ਮੀਟਿੰਗ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਬਾਰੇ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਇਆ। ਡਾਇਰ ਇਸ ’ਤੇ ਇਕੱਠੀ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਭੀੜ ਉੱਪਰ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬੰਬਾਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਚਾਰਨ ਲੱਗ ਗਿਆ, ਪਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਦੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਗੇਰਾਰਡ (Gerard) ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਵਰਜਿਆ ਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ (Golden Temple) ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਕਦੇ ਵੀ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕਰਨਗੇ। ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਦੇ ਰੋਕਣ ’ਤੇ ਹੀ ਡਾਇਰ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਰਬਰਾਹ ਅਰੂੜ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਾਸ ਬੁਲਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਰੋਸਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਕੋਈ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਸੈਨਿਕ ਇਸ ਗੱਲ ’ਤੇ ਪਹਿਰਾ ਦੇਣਗੇ। ਪਰ ਇਕ ਅਫ਼ਵਾਹ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ’ਤੇ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹਮਲਾ ਹੋਇਆ, ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬ ’ਚ ਫ਼ੈਲ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਜਿਸ ’ਤੇ ਚੀਫ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਵੱਲੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਗੁਮਰਾਹ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ।7(ਬ) ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਡਾਇਰ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਲਿਖਣ ਵਾਲਾ ਕੋਲਵਿਨ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਇਕੱਠ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਘਟਨਾ ਜਲਿਆਂਵਾਲਾ ਕਾਂਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਗਲੇ ਦਿਨ 14 ਤਾਰੀਖ ਦੀ ਹੈ, ਜਦ ਮਿਸਟਰ ਡੋਨਾਲਡ (Donald), DIG ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਡਾਇਰ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਸੰਭਾਵਿਤ ਇਕੱਠ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਸੀ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਰੁਕਵਾਉਣ ਲਈ ਡਾਇਰ ਨੇ ਅਰੂੜ ਸਿੰਘ ਸਰਬਰਾਹ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਸਰਦਾਰ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ ਨੂੰ ਕੈਪਟਨ ਬਰਿਗਸ ਰਾਹੀਂ ਚਿੱਠੀ ਭੇਜ ਕੇ ਆਪਣੇ ਹੈਡਕੁਆਟਰ ਬੁਲਾਇਆ ਤੇ ਕਿਹਾ:-

“It is intended to hold a meeting by the Citizens round the Golden Temple.You should therefore come and see the Gen-eral immediately, on receipt of this order realising that troops will all be used to protect Golden Temple from any kind of indignity or harm.”7(c)

ਇਸ ਤੋਂ ਕੋਈ 16 ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ 19/20 ਜੁਲਾਈ, 1935 ਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਹੀ ਘਟਨਾ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਵੀ ਵਾਪਰਨ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਬਣ ਗਈ ਸੀ। ਜਿੱਥੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼ਹੀਦ ਗੰਜ ਦੇ ਲਾਗੇ (ਲਾਹੌਰ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਵੱਲੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਫ਼ੈਸਲੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ) ਸਿੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਖਸਤਾ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਢਾਹੀ ਗਈ ਮਸੀਤ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਵਿਦਰੋਹ ਕਰ ਰਹੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਇਕੱਠ 50,000 ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਉੱਥੇ ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸਿੱਖ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ (D.C.) ਰਾਮ ਪ੍ਰਸਾਦ ਸਿੰਘ (ਗਰੇਵਾਲ) ਤਾਇਨਾਤ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਤੇ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਵਾਗਡੋਰ ਖ਼ੁਦ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਦੇ SSP ਤੇ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸਖ਼ਤ ਤਾੜਨਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਸਾਰੇ ਉਸ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਗੋਲੀ ਉਸ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਤੇ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂ ਹੇਠ ਹੀ ਚੱਲੇਗੀ, ਜੇਕਰ ਉਸ ਨੇ ਜ਼ਰੂਰਤ ਸਮਝੀ। ਪਰ ਜਦ ਹਜੂਮ ਦਾ ਠਾਠਾਂ ਮਾਰਦਾ ਇਕੱਠ ਮੌਲਾਣਿਆਂ ਦੀ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਹੇਠ ਅੱਗੇ ਵੱਧਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਅਮਨ- ਸ਼ਾਂਤੀ ਰੱਖਣ ਦੇ ਯਤਨ ਫ਼ੇਲ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਸਿੱਖ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ (D.C.) ਨੇ ਪੁਲਿਸ ਅਤੇ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਗੋਲੀਆਂ ਦੀ ਵਾਛੜ ਭੀੜ ਦੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਪੈਰਾਂ ਉੱਪਰ ਹੀ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਜਦ ਤਕ ਲੋਕ ਪਿੱਛੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਭੱਜਦੇ। ਇਸ ਗੋਲੀ-ਬਾਰੀ ਕਾਰਨ ਸਾਰੀ ਭੀੜ ਭੱਜ ਉੱਠੀ। ਪਰ ਮਰਨ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਟਾਵਾਂ ਹੀ ਸੀ ਤੇ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਵਿਚ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਤਕ ਭੇਜਣ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ।8

ਸਾਕੇ ਸਮੇਂ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ

ਜਲਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ ਦੇ ਇਸ ਸਾਕੇ ਸਮੇਂ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਦੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਵਾਗਡੋਰ ਸ. ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਸੀ। ਇਸ ਕਾਲਜ ਦੇ ਸੰਨ 1902 ਸਮੇਂ ਉੱਠ ਰਹੇ ਮਾਲੀ ਸੰਕਟ ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਦੇ ਸੁਧਾਰ ਲਈ ਬਤੌਰ ਆਨਰੇਰੀ ਸੈਕ੍ਰੇਟਰੀ ਮਜੀਠੀਆ ਸਰਦਾਰ ਚੁਣੇ ਗਏ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਾਲੀ ਸੰਕਟ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਾਲਜ ਦੀ ਵਿੱਦਿਅਕ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਨੂੰ ਸਿਖਰਾਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

ਇਸ ਸਾਕੇ ਸਮੇਂ 1919 ਨੂੰ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਗੇਰਾਰਡ ਏ. ਵੈਥਨ (Gerard A.Wathen) ਅਧਿਆਪਕ ਵਰਗ ਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਉੱਪਰ ਸਰਦਾਰ ਮਜੀਠੀਆ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੇ ਕਾਰਜ-ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੀ, ਜੋ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਦੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਕਮੇਟੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਮਜੀਠੀਆ ਸਰਦਾਰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਚੀਫ਼ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਦੇ ਆਨਰੇਰੀ ਸੈਕ੍ਰੇਟਰੀ ਵੀ ਸਨ ਜੋ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸਿਰਮੌਰ ਸੰਸਥਾ ਸੀ। ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਦੀ ਆਪਣੇ ਹਮਵਤਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਨੇੜਤਾ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਗਵਰਨਰ (Lt. Governor) ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਨਾਲ ਵੀ ਤਾਲ-ਮੇਲ ਵਿਚ ਸਨ। ਉਸ ਦਾ ਆਪਣੇ ਪਤਨੀ ਮੈਲੀਸੈਂਟ (Melicent) ਤੇ ਤਿੰਨ ਬੱਚਿਆਂ ਸਮੇਤ ਕਾਲਜ ਵਿਖੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕੋਠੀ ਵਿਚ ਹੀ ਨਿਵਾਸ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਆਲੇ- ਦੁਆਲੇ ਵਾਪਰ ਰਹੀਆਂ ਅਹਿਮ ਘਟਨਾਵਾਂ ਆਪਣੀ ਨਿੱਜੀ ਡਾਇਰੀ ਵਿਚ ਲਿਖਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਮ ਏ. ਵੈਗਨਰ (Kim A. Wagner) ਨੇ ਹੀ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ Jallianwala Bagh’ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜੋ ਹੁਣੇ ਜਿਹੇ ਹੀ ਰੀਲੀਜ਼ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਸ ਕਾਲਜ ਵਿਚ 700 ਵਿਿਦਆਰਥੀ ਪੜ੍ਹਦੇ ਸਨ।9 ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਗੇਰਾਰਡ (Gerard) 1915 ਤੋਂ ਇਸ ਅਹੁਦੇ ਉੱਪਰ ਤਾਇਨਾਤ ਸੀ। (1857 ਦੇ ਗ਼ਦਰ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਉੱਪਰ ਈ. ਐਮ. ਫੋਰਸਟਰ E.M. Forster ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਾਵਲA Passage to India’ ਦੇ ਹੀਰੋ ਸਿਰਿਲ ਫੀਲਡਿੰਗ Cyril Fielding ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਇਸੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਗੇਰਾਰਡ (Gerard) ਦੇ ਵਿਅਕਤੀਤਵ ਉੱਪਰ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ।) ਮੈਲੀਸੈਂਟ ਮੁਤਾਬਿਕ ਰੌਲਟ ਐਕਟ ਦੇ ਖ਼ਬਰਾਂ ਵਿਚ ਆਉਣ ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ਹਿਰੀਆਂ ਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਹਲਚਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ।10 ਇਸ ਰੌਲਟ ਐਕਟ ਕਾਰਨ ਹੀ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਸਤਿਆਗ੍ਰਹਿ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਜਿਸ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ’ਚ ਹੁਕਮਰਾਨਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਨਫ਼ਰਤ, ਆਰਥਿਕ ਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਨਾ-ਬਰਾਬਰੀ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ, ਜਿਸ ’ਤੇ Melicent ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਡਾ.ਕਿਚਲਯੂ ਅਤੇ ਡਾ. ਸਤਿਆਪਾਲ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭੜਕਾਅ ਰਹੇ ਸਨ, ਜੋ ਹਕੂਮਤ ਲਈ ਬੁਰੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਹਨ।11 ਉਹ ਲਿਖਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨਾਲ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ ਤਿਉਹਾਰ ਵੇਖ ਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਬਜ਼ਾਰ ਗਈ ਤਾਂ ਉਹ ਦੁਕਾਨਦਾਰ ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉੱਠ ਕੇ ਸਲਾਮ ਕਰਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਬਦਲ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵੱਲੋਂ ਅਦਬ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਲਾਮ ਦਾ ਜਵਾਬ ਨਾ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਪਿੱਠ ਮੋੜ ਕੇ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਵੇਚੀ ਜਾ ਰਹੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਕੀ ਬਜ਼ਾਰ ’ਚ ਵੀ 30 ਮਾਰਚ, 1919 ਦੀ ਹੜਤਾਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਉਸ ਪ੍ਰਤੀ ਨਜ਼ਰੀਆ ਬਦਲ ਚੁੱਕਾ ਸੀ।12 10 ਅਪ੍ਰੈਲ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸਲਾਮਤੀ ਲਈ ਜਦ ਕੋਈ 400 ਦੇ ਲੱਗਭਗ ਯੂਰਪੀਅਨ ਪਰਵਾਰਾਂ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਗੋਬਿੰਦਗੜ੍ਹ ਕਿਲ੍ਹੇ ’ਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਹਾਲ-ਚਾਲ ਜਾਣਨ ਲਈ ਗਈ। ਉਹ ਲਿਖਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਤੇ ਬੱਚੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀਆਂ ਧੂੜ ਭਰੀਆਂ ਬੈਰਕਾਂ ਵਿਚ ਮਾੜੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਪਏ ਹੋਏ ਸਨ, ਨਾ ਕੋਈ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਜਾਂ ਸੌਣ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੀ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਆਦਮੀ, ਇਸਤਰੀਆਂ ਤੇ ਬੱਚੇ ਬੀਮਾਰ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕੋਈ ਸਹੂਲਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਕਾਲਜ ਵਿਖੇ ਰੁਕੇ ਰਹਿਣ ਉੱਤੇ ਗਰਵ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਦੁੱਖ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਸਹੂਲਤਾਂ ਮਿਲ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਿਫ਼ਾਜ਼ਤ ਲਈ ਕਾਲਜ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਪਹਿਰੇ ਉੱਪਰ ਸਨ। ਉਹ ਲਿਖਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਮਾਈਲਸ ਇਰਵਿਨ Miles Irving ਦੀ ਨਾਸਮਝੀ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਸੀ। So much for the foresight of our D.C. and yet he must have known. ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਉਹ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਦਾਸੀ ਮਹੰਤਾਂ ਦੇ ਕੰਟਰੋਲ ’ਚ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਪੰਜਾਬ ਉੱਪਰ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਤੋਂ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਨਹੀਂ ਸੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਕਿ ਸਿੱਖ ਆਪਣੀ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਅਨੁਸਾਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਸਪਿਰਟ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ, ਕਿਉਂਕਿ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਲੜਾਈਆਂ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਤੇ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਵੇਖ ਲਈ ਸੀ। ਦੇਸ਼ ਅੰਦਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਅਬਾਦੀ 1% ਤੇ ਪੰਜਾਬ ’ਚ 10.5% ਸੀ। ਅਸਲ ’ਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਇਸ ਧਰਮ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇਸੇ ਲਈ ਡਾ. ਅਰਨੈਸਟ ਟਰੰਪ (Dr. Ernest Trumpp) ਨੇ 1877 ’ਚ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਕਿ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਹੁਣ ਖਤਮ ਹੋਣ ਕਿਨਾਰੇ ਹੈ। Sikhism is a waning religion that wil soon belong to history.14 Waqf Act 1861 ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ਹੇਠ ਜਿੱਥੇ ਹਿੰਦੂ ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨ ਦੀ ਖੁੱਲ੍ਹ ਸੀ, ਉੱਤੇ ਇਸ ਕਾਨੂੰਨ ਮੁਤਾਬਿਕ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦਾ ਕੰਟਰੋਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਰੱਖਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ ਸਮੇਤ 7 ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਖੁਦ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਾਸ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਸਰਬਰਾਹ (Manager) ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਦੇ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂ ਹੇਠ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖ ਸਭਾਵਾਂ, ਸਿੱਖ ਸਕਾਲਰ, ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ, ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਆਦਿ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਈਆਂ ਤੇ ਬਾਅਦ ’ਚ ਚੀਫ਼ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਨਾਲ ਸਰਦਾਰ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ ਸਮੇਤ ਉਹ ਸਾਰੇ ਪੰਥਕ ਲੀਡਰ ਆਪਣੀ ਕੌਮ ਨੂੰ ਨਿਘਾਰ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਅੱਗੇ ਆਏ ਤੇ ਅੰਤ 15 ਨਵੰਬਰ, 1920 ’ਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸਿਰਮੌਰ ਸੰਸਥਾ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਰਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਈ, ਜਿਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵੀ ਸਰਦਾਰ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ ਜੀ ਸਨ।

ਗਾਂਧੀ ਵੱਲੋਂ ਰੌਲਟ ਐਕਟ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਅਰੰਭੇ ਗਏ ਸਤਿਆਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੀਡਰਾਂ ਨੇ ਵਿਰੋਧ ਵੀ ਕੀਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਮੰਨਦੇ ਸਨ ਕਿ ਸ਼ਰਾਰਤੀ ਅਨਸਰਾਂ (Anarchical Crimes)) ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਵਿਚ ਰੱਖਣ ਤੇ ਅਮਨ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਇਹ ਬਿਲ ਮਦਦਗਾਰ ਹੋਵੇਗਾ ਤੇ ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਹੜਤਾਲਾਂ ਜਾਇਜ਼ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੀਡਰਾਂ ਵਿਚ ਐਨੀ ਬੇਸੰਟ (Annie Besant), ਐਸ. ਐਨ. ਬੈਨਰਜੀ (S.N. Banerji), ਸੰਕਰਨ ਨਈਅਰ (Sankaran Nair) ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ ਵੀ ਸਨ।Annie Besant condemned the satyagraha movement as something drastic and unnecessary which was interfering with the administration of law.15

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬ ਲੈਜਿਸਲੇਟਿਵ ਅਸੈਂਬਲੀ ਦੇ ਸਿੱਖ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹਿੰਦੂ ਸਾਥੀਆਂ, ਐਸ.ਐਨ. ਬੈਨਰਜੀ, ਸ੍ਰੀਨਿਵਾਸਾ ਸ਼ਾਸਤਰੀ, ਡਾ. ਸਪਰੂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਅਵਾਜ਼ ਉਠਾਈ ਸੀ ਕਿ ਗਾਂਧੀ ਵੱਲੋਂ ਅਰੰਭੇ ਗਏ ‘ਸਤਿਆਗ੍ਰਹਿ’ ਅੰਦੋਲਨ ਸਮੇਂ ਹੜਤਾਲਾਂ, ਕਾਰੋਬਾਰ ਬੰਦ ਰੱਖਣ ਤੇ ਭੜਕਾਊ ਤਕਰੀਰਾਂ ਤੇ ਭਾਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਭੰਗ ਹੋਣ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਇਸ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਜਦ ਇਹ ਦੁਖਦਾਈ ਭਾਣਾ ਵਰਤ ਗਿਆ ਤਾਂ ਖ਼ੁਦ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਕਿ ਜੇਕਰ ਉਸ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਇਹ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਵਿਦਰੋਹ ਇਸ ਭਿਆਨਕ ਦੁਖਾਂਤ ਵਿਚ ਬਦਲ ਜਾਵੇਗਾ ਤਾਂ ਉਹ ਇਸ ਸਤਿਆਗ੍ਰਹਿ ਬਾਰੇ ਕਦੇ ਨਾ ਕਹਿੰਦਾ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਆਸ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਅੰਦੋਲਨ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਿਆ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।16

ਜਦ 10 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1919 ਈ. ਨੂੰ ਹੋਈਆਂ ਦਰਦਨਾਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਬੰਦੋਬਸਤ ਫ਼ੌਜ ਹਵਾਲੇ ਕਰਨ ਲਈ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਸਰਦਾਰ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ ਜੀ ਦੀ ਸੋਚ ਹੇਠ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਦੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਵੈਥਨ (Wathen) ਨੇ ਆਪਣੇ ਹਮਵਤਨਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ‘ਹਾਅ’ ਦਾ ਨਾਅਰਾ ਮਾਰਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ, ਸਿਵਲ ਜਾਂ ਸੈਨਾ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੌਕਿਆਂ ’ਤੇ ਸਖਤ ਕਦਮ ਉਠਾਉਣ ਤੋਂ ਵਰਜਿਆ ਸੀ। ਜਦ 10 ਅਪ੍ਰੈਲ ਦੀਆਂ ਕਤਲ-ਓ- ਗਾਰਤ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਲਾਹੌਰ ਪਹੁੰਚੀ ਤਾਂ ਉੱਥੋਂ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਲਾਹੌਰ ਡਵੀਜ਼ਨ ਮਿ. ਕਿਚਿਨ (Mr. Kitchin) ਕਾਰ ਰਾਹੀਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਲਈ ਨਿਕਲ ਪਿਆ ਅਤੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਲਿਆ। ਜਦ ਕਾਫੀ ਦੇਰ ਸ਼ਾਮ ਤਕ ਵੈਥਨ (Wathen) ਘਰ ਨਾ ਮੁੜਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ Melicent ਨੂੰ ਚਿੰਤਾ ਹੋਣ ਲੱਗੀ। ਆਖਰ ਜਦ ਉਹ ਮੁੜਿਆ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਯੂਰਪੀਅਨਾਂ ਨੂੰ ਕੁੱਟ-ਕੁੱਟ ਕੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਦਫ਼ਤਰਾਂ, ਬੈਂਕਾਂ, ਸਟੇਸ਼ਨ, ਤਾਰ ਘਰ, ਡਾਕ ਘਰਾਂ ਤੇ ਗਿਰਜਾ ਘਰ ਨੂੰ ਅੱਗ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਾਲਜ ਵੱਲੋਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਉੱਠ ਰਹੀਆਂ ਅਵਾਜ਼ਾਂ ਸੁਣੀਆਂ ਤਾਂ ਉਹ ਘਬਰਾ ਗਏ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਵੀ ਹੁਣ ਲਾਗੇ ਹੀ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਕਾਲਜ ’ਚ ਰਹਿੰਦੇ ਪਰਵਾਰ, ਅਧਿਆਪਕ ਤੇ ਹੋਸਟਲ ਵਾਲੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਨ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨ ਆਏ ਸਨ ਕਿ ਉਹ ਕਾਲਜ ਛੱਡ ਕੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ’ਚ ਨਾ ਜਾਣ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਿਫ਼ਾਜ਼ਤ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਜਿਤਾਇਆ।17 11 ਤਾਰੀਖ ਨੂੰ ਸਵੇਰੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਨੂੰ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਦਾ ਫਿਰ ਬੁਲਾਵਾ ਆ ਗਿਆ ਕਿ ਲੜਾਈ ਵਾਲਾ ਵਾਤਾਵਰਨ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਜਲਦੀ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦਾ ਖਿਆਲ ਛੱਡ ਕੇ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਪਹੁੰਚੋ।

ਸਟੇਸ਼ਨ ਵਿਖੇ ਹੀ ਆਰਜੀ ਹੈਡ-ਕੁਆਟਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਗੱਲਬਾਤ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਸੀ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਦਿਨੀਂ ਮਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਸਸਕਾਰ ਸਮੇਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਭਾਰੀ ਇਕੱਠ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਰੋਕਿਆ ਜਾਵੇ। ਮੀਟਿੰਗ ਵਿਚ ਡੀ.ਸੀ. Erving, ਕਮਿਸ਼ਨਰ Kitchin, ਸਿਵਲ ਸਰਜਨ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਕਰਨਲ ਸਮਿਥ (Lt. Col. Smith), ਮੇਜਰ ਮੈਕਡੋਨਲਡ (MacDonald) ਤੇ ਉਸ (ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ Gerard) ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਮਹਿਮੂਦ ਇਕਬਾਲ ਤੇ ਯਾਸੀਨ ਗੁਲਾਮ ਜਿਹੇ ਉੱਘੇ ਵਕੀਲ ਵੀ ਹਾਜ਼ਰ ਸਨ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਲਾਲ-ਪੀਲਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਡਾਕਟਰ ਸਮਿਥ (ਸਿਵਲ ਸਰਜਨ) ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਭੀੜ ਖਿੰਡਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬੰਬਾਰੀ ਕਰਨ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦੇ ਰਿਹਾ ਸੀ।(ਇਹ ਦੱਸਣਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ) 10 ਅਪ੍ਰੈਲ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿਵਲ ਐਡਮਨਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਨੇ ਸਰਕਾਰੀ ਬੰਦੋਬਸਤ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਮੇਜਰ ਮੈਕਡੋਨਲਡ ਕਮਾਂਡ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਜਨਰਲ ਡਾਇਰ ਅਜੇ ਤਕ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਪਰ ਉਸੇ ਸ਼ਾਮ ਡਾਇਰ ਨੇ ਜਲੰਧਰ ਤੋਂ ਆ ਕੇ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਸੀ।

ਇਸ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈ ਰਿਹਾ ਇਕ ਹੋਰ ਵਕੀਲ ਮੁਹੰਮਦ ਸਾਦਿਕ ਨੇ ਆਪਣੀ ਗਵਾਹੀ ਸਮੇਂ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼, ਖ਼ੂਨ ਦਾ ਬਦਲਾ ਖ਼ੂਨ ਨਾਲ ਲੈਣ ਲਈ ਬਜਿੱਦ ਸਨ, ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਖਾਤਰ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਵੀ ਵਰਤਣੇ ਪੈਣ... ਜਿਸ ਦੀ ਹਾਮੀ ਭਰਨ ਵਾਲਾ ਕਰਨਲ ਸਮਿਥ ਸਿਵਲ ਸਰਜਨ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਵਕੀਲਾਂ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ.... ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ’ਤੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ Wathen ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਬੋਲਿਆ ਤੇ ਅਜਿਹਾ ਸਖਤ ਐਕਸ਼ਨ ਲੈਣ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਸੀ।18 ਇਸ ਸਬੰਧ ’ਚ Melicent ਨੇ ਆਪਣੀ ਡਾਇਰੀ ’ਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਿਖਿਆ ਸੀ:

“Gerard (Wathen) eventually managed to convince Major MacDonald to allow the residents to form processions and conduct the funerals without interference. This was not to Kitchen's liking, but he had himself handed over the authority to the Army. Accordingly he could not complain when Officer Major MacDonald took a more lenient approach.”19

ਇਸ ਤੱਥ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ‘The Jallianwala Bagh Massarce’ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਵਾਥਨ ਮਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਦਾਹ-ਸਸਕਾਰ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਚੱਲ ਰਹੀ ਭੀੜ ਉੱਪਰ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਬੰਬਾਰੀ ਰੋਕਣ ਵਿਚ ਸਫਲ ਹੋਇਆ ਸੀ:-

He was very fair and sane towards public demand to advise the officials that they should not take such a harsh view of the situation, and should behave more calmly and soberly (p. 79).

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਗੇਰਾਰਡ Gerard ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਰਿਆਂ ਦਾ ਦਾਹ-ਸਸਕਾਰ 11 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ 2:00 ਵਜੇ ਦੁਪਹਿਰ ਤਕ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮਿਲ ਗਈ ਅਤੇ ਨਾਲ ਇਹ ਹੁਕਮ ਵੀ ਹੋਇਆ ਕਿ ਜੇਕਰ 15 ਮਿੰਟਾਂ ’ਚ ਲੋਕ ਘਰੋਂ-ਘਰੀਂ ਨਾ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਰਾਹੀਂ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇਗਾ। Gerard ਨੇ ਆਪਣੇ ਤੌਰ ਉੱਪਰ ਕੁਝ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਤੇ ਇਕ ਮੌਲਵੀ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ 2:15 (ਸਵਾ ਦੋ) ਵਜੇ ਦੁਪਹਿਰ ਤਕ ਘਰੋਂ-ਘਰ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨ। ਮੌਲਵੀ ਹਾਲ ਬਜ਼ਾਰ ਮਸਜਿਦ ਵਿਚ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੁਖ਼ਾਤਿਬ ਹੋਣ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਜਲਦੀ ਨਾਲ ਘਰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਣ। ਪੂਰੇ 2:00 ਵਜੇ ਕਈ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਸ਼ਹਿਰ ਉੱਪਰ ਉੱਡਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਏ ਸਨ, ਪਰ ਬੰਬਾਰੀ ਦੀ ਲੋੜ ਨਾ ਪਈ ਕਿਉਂਕਿ 2:15 ਵਜੇ ਤਕ ਸਭ ਆਪਣੋ-ਆਪਣੇ ਘਰ ਮੁੜ ਗਏ ਸਨ।20

ਡਾਇਰ ਨੇ 13 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਜਲਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ ’ਚ ਕੀਤੇ ਕਤਲ-ਏ-ਆਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਦੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਯੂਰਪੀਅਨ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੈਡ-ਕੁਆਟਰ ਰਾਮ ਬਾਗ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਬਗਾਵਤ ਦਾ ਡਰ ਸਤਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਗ੍ਹਾ ਖਿੱਲਰੇ ਹੋਏ ਯੂਰਪੀਅਨ ਪਰਵਾਰਾਂ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਬਾਕੀ ਪਰਵਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕਿਲ੍ਹੇ ਅੰਦਰ ਪਹੁੰਚੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਸ ਸਬੰਧ ’ਚ (Melicent ) ਲਿਖਦੀ ਹੈ ਕਿ (Gerard) ਜੋ ਖ਼ੂਨ- ਖਰਾਬਾ 10 ਤਾਰੀਖ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਚਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਡਾਇਰ (Dyer) ਵਲੋਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਮਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਉਸ ਦੇ ਕਾਲਜ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵੀ ਸਨ। ਰਾਮ ਬਾਗ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਨੇ ਰੋਸ ਵਜੋਂ ਡਾਇਰ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਹੀ ਸੁਣਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਇਸ ਕਤਲ-ਏ-ਆਮ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲੇਗਾ। ਇਸ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਦੀ ਪਤਨੀ (Melicent ) ਨੇ ਆਪਣੀ ਡਾਇਰੀ ਵਿਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਿਖਿਆ ਸੀ:

To Gerard the shooting appeared to be completely unwarranted and he criticised General Dyer to his face, saying that ‘India would never forget’. Dyer replied simply that ‘he had to make up his mind in a few seconds or his men would have been overpowered... He also said he meant to strike hard as a lesson.’21

13 ਅਪ੍ਰੈਲ ਦੀ ਰਾਤ ਜਦ ਜਨਰਲ ਡਾਇਰ ਦੀ ਸਿਵਲ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਅਫਸਰਾਂ ਨਾਲ ਮੀਟਿੰਗ ਖਤਮ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਡੀ.ਸੀ. ਨੇ ਇਕ ਆਮ ਜਿਹੀ ਛੋਟੀ ਤਾਰ ਲਾਹੌਰ ਭੇਜੀ ਕਿ 7 ਲੋਕ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਇਕੱਠ ਰੋਕਣ ਖਾਤਰ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਮੌਤਾਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ (Gerard) ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ’ਤੇ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ ਤੇ ਘਟਨਾ ਦੀ ਪੂਰੀ ਲਿਖਤੀ ਰਿਪੋਰਟ ਲਾਹੌਰ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਸੀ। ਇਸ ਕੰਮ ਲਈ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ (ਘੲਰੳਰਦ) ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਰਾਤੋ ਰਾਤ ਇਹ ਰਿਪੋਰਟ ਲਾਹੌਰ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਗਵਰਨਰ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਆਪਣੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਇਕ ਸਾਥੀ ਮਿ. ਜੈਕਬ (Mr. Jacob) (ਜੋ ਫੈਕਟਰੀ ਮੈਨੇਜਰ ਸੀ) ਨਾਲ ਰਾਤੋ-ਰਾਤ ਲਾਹੌਰ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਤੇ 3 ਵਜੇ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਗਵਰਨਰ (Lt. Governor) ਉਡਵਾਇਰ ਨੂੰ ਨੀਂਦ ’ਚ ਜਗਾ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਇੰਨੀ ਭਿਆਨਕ ਤਬਾਹੀ ਹੋਈ ਹੈ ਤੇ ਮੌਤਾਂ ਤੇ ਜ਼ਖਮੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿਚ ਹੈ।22(ੳ) ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ (Gerard) ਨੇ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਜਨਰਲ ਡਾਇਰ ਦੇ ਐਕਸ਼ਨ ਦੀ ਗਵਰਨਰ ਕੋਲ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਸਿਵਲ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਨਾਕਾਮੀ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ।

ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਉੱਪਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਦੀ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸਰਦਾਰ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ ਦੀ ਸੋਚ ਭਾਰੂ ਸੀ ਜੋ ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਿਿਦਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਦੁਖ-ਦਰਦ ਸਮਝਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਦੀ ਬੇਬਾਕ ਗੱਲਬਾਤ ਉਸੇ ਸੋਚ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਸੀ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗਵਰਨਰ ਨੇ ਘੲਰੳਰਦ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਉਲਟ ਜਾ ਕੇ ਕੀਤੀ ਬਿਆਨਬਾਜ਼ੀ ਦਾ ਬੁਰਾ ਮਨਾਇਆ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜਾਣ ਲਈ ਕਿਹਾ, ਨਾਲ ਹੀ ਲੈਫ਼ਟੀਨੈਂਟ ਗਵਰਨਰ ਨੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਉਲਟ ਦਿੱਤੇ ਬਿਆਨਾਂ ਤੋਂ ਵਰਜਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਾਲਜ ਦੇ ਕੰਮਾਂਕਾਰਾਂ ਤਕ ਹੀ ਸੀਮਤ/ਪਾਬੰਦ ਰਹਿਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਉਸ ਨਾਲ ਆਦਰ-ਸਤਿਕਾਰ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਗੱਲਬਾਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਿਹਾ।22(ਬ) ਗਵਰਨਰ ਨੇ ਕਮਿਸ਼ਨਰ (Kitchin) ਨੂੰ ਜੋ (Gerard) ਨਾਲ ਸਵੇਰੇ 3 ਵਜੇ ਹੋਈ ਗੱਲਬਾਤ ਸਮੇਂ ਹਾਜ਼ਰ ਸੀ, 6:00 ਵਜੇ ਸਵੇਰੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਉਹ ਡਾਇਰ ਤੋਂ ਸਾਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕੇ। ਗੇਰਾਰਡ (Gerard) ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਜੋ ਗਵਰਨਰ ਨਾਲ ਹੋਈ, ਬਾਰੇ ਮੈਲੀਸੈਂਟ (Melicent ) ਨੇ ਆਪਣੀ ਡਾਇਰੀ ਵਿਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਿਖਿਆ ਸੀ:-

“Then Gerard as was his way spoke his mind. He told Sir Michael that unless he wanted trouble in the future with the leaders and to stir up bitter political feeling both immediately and for years to come, he should immediately go to Amritsar himself.... have Dyer replaced.... and admit a mistake had been made.... not in the actual firing.... but in the amount that was done.”23

ਗੇਰਾਰਡ (Gerard) ਨੇ ਵਾਪਸ ਇੰਗਲੈਂਡ ਪਹੁੰਚ ਕੇ 1924 ਈ. ਨੂੰ ਫਿਰ ਦੁਹਰਾਇਆ ਸੀ ਕਿ 10 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1919 ਨੂੰ ਇਵੇਂ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਨਰਲ ਡਾਇਰ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਫਾਇਰਿੰਗ ਸਰਕਾਰੀ ਹੁਕਮਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸੀ। ਪਰ ਸਵਾਲ ਤਾਂ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਫਾਇਰਿੰਗ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਖਿੰਡਾਉਣ ਲਈ ਕਿਸ ਹੱਦ ਤਕ ਸਹੀ ਸੀ ਨਾ ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਤਕ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਇਕ ਚਿੱਠੀ ਵਿਚ ਮਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 1042 ਲਿਖੀ ਸੀ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਇਕੱਠ 20,000 ਦੇ ਲੱਗਭਗ ਲਿਖਿਆ ਸੀ।24

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਦਾ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਇਸ ਸਾਕੇ ਦਾ ਮੁੱਖ ਗਵਾਹ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਨਾ ਹੀ ਫ਼ੌਜ (GeneralDyer) ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਗਵਰਨਰ ਪੰਜਾਬ (O’Dwyer) ਨਾਲ ਕੋਈ ਹਮਦਰਦੀ ਸੀ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਸ ਲਈ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਗਵਾਹੀ ਲਈ ‘ਹੰਟਰ ਕਮੇਟੀ’ ਸਾਹਮਣੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ। ਜਦ ਸ਼ਹੀਦ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਨੇ 1940 ਨੂੰ ਲੰਡਨ ਵਿਖੇ ਜਨਰਲ ਡਾਇਰ ਦੇ ਹਮਾਇਤੀ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਗਵਰਨਰ ਉਡਵਾਇਰ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਇਸ ਸਾਕੇ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲਿਆ ਤਾਂ Gerard ਨੇ ਆਪਣੀ ਇਕ ਚਿੱਠੀ ਵਿਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਜੋ ਲੰਡਨ ਦੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ‘The Times’ ਮਿਤੀ 25 ਮਾਰਚ, 1940 ਈ. ਵਿਚ ਛਪੀ ਸੀ ਕਿ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਸਾਕੇ ਦੀ ਰਾਤ ਲਾਹੌਰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਡਵਾਇਰ ਨੂੰ ਇਸ ਬਰਬਰਤਾ ਬਾਰੇ ਖ਼ਬਰਦਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ:-

“It fell to me to be the first to tell Sir Michael O’Dwyer of the shooting in the Jallianwala Bagh. I reached Government House Lahore from Amritsar at 3 AM that night and urged Sir Michael to go at once to Amritsar and replace in the hands of the civil authorities the power being vested then under Martial Law in the hands of General Dyer. I told him that I feared in-tense bitterness among Sikhs and probably arising. He took a different view; said that shooting, however horrible, would mean an end of rioting, and besides, he added, I always trust the man upon the spot.”25

ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਗੇਰਾਰਡ ਵੱਲੋਂ ਨਿਭਾਏ ਗਏ ਕਿਰਦਾਰ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਡਾ. ਗੋਪਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਜਲਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ ਦੇ ਦੁਖਾਂਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਰਕਾਰੀ ਹਸਪਤਾਲ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਿਵਲ ਸਰਜਨ ਕਰਨਲ ਸਮਿਥ ਤੇ ਪਾਦਰੀ ਮੈਕੰਜੀ ਭੜਕੀ ਭੀੜ ਵੱਲੋਂ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਬਕ ਸਿਖਾਉਣ ਲਈ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬੰਬਾਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਜਨਰਲ ਡਾਇਰ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਤਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਡਾਇਰ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਕਾਰਵਾਈ ਤੋਂ ਵਰਜਨ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਗੇਰਾਰਡ ਏ ਵਾਥਨ ਹੀ ਸੀ। ਡਾ. ਗੋਪਾਲ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ:-

It was G.A. Wathen who protested that if any harm came to Golden Temple, the Sikh soldiers would rebel. It is this warn- ing that made Gen. Dyer desist from worse crime and his name is still cheristhed by his old student.26