ਦਸੂਹਾ ਸ਼ਹਿਰ (ਮੌਜੂਦਾ ਤਹਿਸੀਲ ਮੁਕਾਮ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ, ਜੋ ਜਲੰਧਰਪਠਾਨਕੋਟ ਨੈਸ਼ਨਲ ਹਾਈਵੇ ਮਾਰਗ ਉੱਪਰ ਸਥਿਤ ਹੈ) ਕਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੋਇਆ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਚਰਨ-ਛੋਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਲੋਕ ਭੁੱਲੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਹ ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਕਦੇ ਰਾਜੇ ਵੈਰਾਟ ਦਾ ਰਾਜ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਪਾਸ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਨਵਾਸ ਦਾ ਆਖਰੀ ਵਰ੍ਹਾ ਅਗਿਆਤਵਾਸ ਰਹਿ ਕੇ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਪਾਸ ਗੁਜ਼ਾਰਿਆ ਸੀ। ਜਦ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਚਰਨ-ਛੋਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਤਾਂ ਉਦੋਂ ਦਸੂਹੇ ਰਾਜਾ ਸੁਧਰ ਸੈਣ ਦਾ ਰਾਜ ਸੀ ਜੋ ਕਲਸੀ ਗੋਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਰਾਜ ਇੱਥੇ ਸਤ ਪੁਸ਼ਤਾਂ ਤੋਂ ਚੱਲਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਇਕ ਪੱਕਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਅਤੇ ਛੋਟੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤਲਾਬ ਅੱਜ ਵੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਮਾਰਕਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਲੋਕ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਵਰਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਇੱਟਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਰਸਾਇਣਿਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਮੁਤਾਬਿਕ 600 ਤੋਂ 700 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਹੈ। ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਸਮੇਂ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਦੀ ਕੁੰਜੀ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਲਾਹੌਰ ਸੂਬੇ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਜਿਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ‘ਆਈਨ-ਏ-ਅਕਬਰੀ” ਵਿਚ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਸੁਧਾਰ ਸੈਣ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਕਹਿਣ ’ਤੇ ਰਾਜਭਾਗ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਸੂਹਾ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦੇ ਹੀ ਪਰਵਾਰ ਦਾ ਇੱਥੇ ਰਾਜ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਕਦੇ ਕਲਸੀਆਂ ਅਤੇ ਕਦੇ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆਂ ਦਾ। ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਉਸ ਦੇ ਬੇਟੇ ਸਰਦਾਰ ਜੋਧ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਪਾਸ ਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬਹੁਤ ਇੱਜ਼ਤ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਪਾਸ ਹੀ ਬਿਠਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਸੰਨ 1816 ਵਿਚ ਸਰਦਾਰ ਜੋਧ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਸੂਹੇ ਦਾ ਪਰਗਨਾ ਸਰਦਾਰ ਜੋਧ ਸਿੰਘ ਕਲਸੀਆਂ (ਜੋ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਮੁਲਤਾਨ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੰਨ 1818 ਨੂੰ ਉੱਥੋਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਗਵਰਨਰ ਥਾਪਿਆ ਗਿਆ ਸੀ) ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਪਰ 1817 ਈ. ਵਿਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਦਸੂਹੇ ਦਾ ਪਰਗਨਾ ਸਿੱਧਾ ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰ ਹੇਠ ਲੈ ਲਿਆ ਜੋ 1826 ਈ. ਤਕ ਉਸ ਦੇ ਰਾਜ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੇਠ ਰਿਹਾ।

ਦਸੂਹੇ ਦੇ ਪਾਸ ਮੁਕੇਰੀਆਂ ਦਾ ਪਰਗਨਾ ਕਨ੍ਹਈਆ ਮਿਸਲ ਦੀ ਮਾਲਕ ਸਰਦਾਰਨੀ ਸਦਾ ਕੌਰ (ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੱਸ) ਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜਾਗੀਰ ਵਿਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਰਦਾਰਨੀ ਸਦਾ ਕੌਰ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜੁੜਵਾਂ ਭਾਈ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਲਈ ਵੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਪਾਸ ਜਾਗੀਰ ਲਈ ਮੰਗ ਰੱਖੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਅਮਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦਸੂਹੇ ਦਾ ਇਹ ਤਲੁਅਕਾ (ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਆਲੇਦੁਆਲੇ ਦੇ 26 ਪਿੰਡਾਂ ਸਮੇਤ) ਜਾਗੀਰ ਵਜੋਂ 1826 ਈ. ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਜੋ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦੀ ਇਕ ਰਿਪੋਰਟ ਮੁਤਾਬਿਕ ਸੰਨ 1844 ਤਕ ਉਸੇ ਦੇ ਕੰਟਰੋਲ ਹੇਠ ਰਿਹਾ। ਪੰਡਤ ਦੇਬੀ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨੇ ਇਸ ਜਾਗੀਰ ਦੀ ਸਾਲਾਨਾ ਆਮਦਨ 20,000 ਰੁਪਏ ਦੱਸੀ ਸੀ। ਫਿਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਦ ਲੜਾਈ ਦੇ ਹਰਜਾਨੇ ਵਜੋਂ ਜਲੰਧਰ ਦੁਆਬ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਸੂਹੇ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਤੋਪਾਂ ਨਾਲ ਢਹਿ-ਢੇਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਬਚਿਆ ਬੁਰਜ ਹੁਣ ਵੀ ਇਸ ਬਰਬਾਦੀ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਭਰਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਹਾਨ ਦੇਸ਼-ਭਗਤ ਭਾਈ ਮਹਾਰਾਜ ਸਿੰਘ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦੀਆਂ ਫ਼ਿਜ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਜੱਦੋਜਹਿਦ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਸੀ ਜੋ ਇਹ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਫੈਲਣ ਲੱਗ ਪਈ ਸੀ। ਇਹੋ ਹੈ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਜੋ ਅਸੀਂ ਭੁੱਲ ਚੁੱਕੇ ਹਾਂ।

ਉਪਰੋਕਤ ਤੱਥਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਪੰਨਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਦੇਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਡਾ. ਕੁਲਤਾਰ ਦੇਵ ਕਲਸੀ ਮੌਜੂਦਾ ਗੱਦੀਨਸ਼ੀਨ ਡੇਰਾ ਮੇਘੋਵਾਲ, ਨਜ਼ਦੀਕ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ 380 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੇ ਇਕ ਹੱਥਲਿਖਤ ਖਰੜੇ ਮੁਤਾਬਿਕ, ਜੋ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇਵ ਪੋਤਰਾ ਬਾਬਾ ਰੂਪ ਦੇਵ (ਪਹਿਲਾ ਨਾਂ ਰਾਜਾ ਸੁਧਰ ਸੈਣ) ਦਾ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦਸੂਹੇ ਆਏ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਸੈਣ ਨੂੰ ਮਿਲੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਹੁਕਮ ਮੰਨ ਕੇ ਰਾਜ-ਭਾਗ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਦਾਸੀ ਵੇਸ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਦਸੂਹੇ ਆਉਣ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਪੁਰਾਤਨ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਖਰੜੇ ਅਤੇ ਭਾਈ ਬਾਲੇ ਦੀ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ (ਜੁਲਾਈ ਅੰਕ 2008) ‘ਤਵਾਰੀਖ ਗੁਰੂ ਖਾਲਸਾ' ਭਾਗ ਪਹਿਲਾ (ਰਚਿਤ ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ), ਹਿਸਟਰੀ ਆਫ ਦ ਸਿੱਖ, (ਲਿਖਤ ਖਜ਼ਾਨ ਸਿੰਘ) ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ (ਰਚਿਤ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ) ਆਦਿ ਪੁਸਤਕਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਰਚਿਤ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਅਨੁਸਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੀ ਤੀਸਰੀ ਉਦਾਸੀ ਦੌਰਾਨ 1514 ਈ. ਨੂੰ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਤੋਂ ਚੱਲ ਕੇ ਦਰਿਆ ਬਿਆਸ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ ਦਸੂਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਮੁਕੇਰੀਆਂ-ਹਾਜੀਪੁਰ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹ ਗਏ ਅਤੇ ਕੋਟਲਾ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਨਾਥ, ਪਾਲਮਪੁਰ-ਕਾਂਗੜਾ ਰਾਹੀਂ ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ ਪਹੁੰਚੇ ਸਨ। ਆਪਣੀ ਦਸੂਹਾ ' ਫੇਰੀ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਤਲਾਬ ਦੇ ਕੰਢੇ ਡੇਰਾ ਲਾ ਲਿਆ ਜਿਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ‘ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ' ਵਿਚ ਛਪੇ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੇਖ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਰਾਜਾ ਸੁਧਰ ਸੈਣ ਆਪਣੇ ਭਤੀਜੇ ਇੰਦਰ ਸੈਣ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਆਏ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਰਾਜਾ ਸੁਧਰ ਸੈਣ ਨੂੰ ਜਿਸ ਦਾ ਰਾਜ ਸਤ ਪੁਸ਼ਤਾਂ ਤੋਂ ਚੱਲਿਆ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਰਾਜਭਾਗ ਤਿਆਗ ਕੇ ਜੀਵਨ ਪ੍ਰਭੂ-ਭਗਤੀ ਵਿਚ ਬਿਤਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਜਾ ਸੁਧਰ ਸੈਣ ਨੇ ਸਤਿ ਬਚਨ ਕਹਿ ਕੇ ਰਾਜਭਾਗ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਦਸੂਹਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਆਪਣੀ ਫੇਰੀ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ' ਜੀ ਦੀ ਚਰਨ-ਛੋਹ ਦਸੂਹੇ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਅਤੇ ਤਲਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਹੁਕਮ ਮੰਨ ਕੇ ਸੁਧਰ ਸੈਣ ਜੀ ਸ਼ਾਮ ਸਮੇਂ ਪਰਵਾਰ ਸਮੇਤ ਕਿਲ੍ਹੇ 'ਚੋਂ ਨਿਕਲ ਪਏ ਤੇ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਚੱਲਦੇ ਹੋਏ, ਦਿਨ ਚੜੇ ਹੁਸ਼ਿਆਪੁਰ ਨਜ਼ਦੀਕ, ਆਜ਼ਮਗੜ੍ਹ ਪਾਸ ਰੁਕੇ ਜੋ ਹੁਣ ਦਰਬਾਰ ਮੇਘੋਵਾਲ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਰਾਜਾ ਸੁਧਰ ਸੈਣ ਨੇ ਬਹੁਤ ਭਾਰੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਦੁਖੀਆਂ ਦੇ ਦੁਖ-ਦਰਦ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਸਮਾਂ ਬੀਤਣ ਨਾਲ ਜਦ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀਆਂ ਚਾਰੇ ਉਦਾਸੀਆਂ ਸੰਪੂਰਨ ਹੋ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਉਹ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵੱਸ ਗਏ। ਇਕ ਦਿਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਸੁਧਰ ਸੈਣ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਜਾਗੀ ਤਾਂ ਉਹ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਚੱਲ ਪਏ। ਮੇਘੋਵਾਲ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਸੁਧਰ ' ਸੈਣ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਬੁੱਕਲ ਵਿਚ ਲੈ ਕੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਨਿਵਾਜਿਆ।

ਮੌਜੂਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਅਤੇ ਤਲਾਬ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਇਕ ਪ੍ਰਚੱਲਿਤ ਮਿੱਥ ਮੁਤਾਬਿਕ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਹੈ, ਦਰੁੱਸਤ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਲੱਗੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਰਤੋਂ ਵਿਚ ਆਈਆਂ ਸਨ। ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕੋਈ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਮੌਜੂਦਾ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ‘ਆਈਨ-ਏ-ਅਕਬਰੀ’ ਅਤੇ ‘ਇੰਪੀਰੀਅਲ ਗਜ਼ਟੀਅਰ ਆਫ ਇੰਡੀਆ' ਮੁਤਾਬਿਕ ਅਕਬਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਹੀ ਜੁੜਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕਿਸੇ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ (ਕਲਸੀਆ) ਰਾਜੇ ਦਾ ਰਾਜ ਸੀ। ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਸਾਰਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਥੇਹ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਸਿਵਾਏ ਇਕ ਬੁਰਜ ਦੇ ਅਤੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਵੱਸੋਂ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਪਰ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਵਾਸੀ ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਮਹੱਤਤਾ ਤੋਂ ਬੇਖ਼ਬਰ ਹਨ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਲੇਪਲ ਫ਼ਨ ਮੁਤਾਬਿਕ ਜਲੰਧਰ ਦੁਆਬ ਦਾ ਦਸੂਹੇ ਦਾ ਪਰਗਨਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਮਦਨ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਹਾਜੀਪੁਰ ਦੀ ਸਾਲਾਨਾ ਆਮਦਨ 15000 ਰੁਪਏ, ਮਿਆਣੀ ਦੀ 11500 ਰੁਪਏ, ਜ਼ਰੂਹਾ ਦੀ 41100 ਰੁਪਏ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਦੀ 75000 ਰੁਪਏ ਜਦਕਿ ਦਸੂਹੇ ਦੀ 2,21,000 ਰੁਪਏ ਸੀ।

ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਬਣ ਗਿਆ, ਪਰ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸਫਿਆਂ ’ਚ ਗੁੰਮ ਹੁੰਦਾ ਗਿਆ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਮਸਤ ਰਹਿਣ ਦਾ ਆਦੀ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਰਾਜਨੀਤੀ ਅਤੇ ਖ਼ਾਨਾਜੰਗੀ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਿਹਾ। ਪਰ ਉਹ ਬਦਨਸੀਬ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਦਸੂਹੇ ਹੀ ਪ੍ਰਵਾਨ ਚੜ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਹੀ ਸੰਨ 1854 ਵਿਚ ਗੁਜਰਿਆ। ਉਸ ਦਾ ਅੰਤਮ-ਸਸਕਾਰ ਤਲਾਬ ਕੰਢੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਸਮਾਧ ਅਤੇ ਉਸ ਉੱਪਰ ਗੁੰਬਦ ਵੀ ਉਸਾਰਿਆ ਗਿਆ ਜੋ ਖਸਤਾ ਹਾਲ ਵਿਚ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਤਕ ਵੀ ਕਾਇਮ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਨਿਸ਼ਾਨ ਬਾਕੀ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਵੀ ਬਹੁਤ ਵਿਵਰਣ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿਚ ਕਿਤੇ ਨਾ ਕਿਤੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਜ਼ਰੂਰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਕਿੰਨੀ ਹੈਰਾਨੀ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਇਸ ਲੜਕੇ ਬਾਰੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਚੁੱਪ ਧਾਰੀ ਬੈਠੇ ਹਨ, ਜਦ ਕਿ ਦਸੂਹੇ ਦਾ ਅਹਿਮ ਪਰਗਨਾ ਉਸ ਦੀ ਜਾਗੀਰ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਕਈ ਸਾਲ ਕਾਬਜ਼ ਰਿਹਾ। ‘ਈਵੈਂਟਸ ਐਟ ਦੀ ਕੋਰਟ ਆਫ਼ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ’ (ਲਿਖਤ ਗੈਰਟ ਅਤੇ ਚੋਪੜਾ) ਅਨੁਸਾਰ ਸਰਦਾਰਨੀ ਸਦਾ ਕੌਰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜਾਗੀਰਾਂ ਦੇਣ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਉੱਪਰ ਭੇਜਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਈ ਵਾਰ ਕਰਦੀ ਰਹੀ ਸੀ ਜੋ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਮਿਤੀ 20 ਸਤੰਬਰ, 1813 'ਤੇ ਦਰਜ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਛੋਟੀ ਹੀ ਸੀ (ਜਨਮ 4 ਦਸੰਬਰ, 1807)। ਇਸੇ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਮੁਤਾਬਕ ਦਰਬਾਰ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਮਿਤੀ 17 ਸਤੰਬਰ, 1814 ਅਸਥਾਨ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹੈ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਛੇਤੀ ਹੀ ਜਾਗੀਰਾਂ ਦੇਣ ਲਈ ਹਾਂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਦਰਬਾਰ ਦੀ 18 ਨਵੰਬਰ, 1814 ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਮੁਤਾਬਕ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਲਾਹੌਰ ਭੇਜਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਸੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰਬਾਰ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਮਿਤੀ 5 ਫਰਵਰੀ, 1816 ਵਿਚ ਦਰਜ ਹੈ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬੇਟੇ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਕ ਕੀਮਤੀ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਸ਼ਾਲ ਭੇਂਟ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਕੁਝ ਫੌਜ ਰਾਜਾ ਜਸਵਾਲ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਖਾਲੀ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਭੇਜੇ। ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦਾ ਦਰਬਾਰੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਸੋਹਨ ਲਾਲ ਸੂਰੀ ਵੀ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਫੌਜੀ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ 28 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1818 ਈ. ਨੂੰ ਅਟਕ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇਦਾਰ ਹੁਕਮਾ ਸਿੰਘ ਚਿਮਨੀ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਉੱਪਰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸੋਧਣ ਲਈ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਤੇ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਸਮੇਤ ਕਿਲ੍ਹੇਦਾਰ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਸੀ। ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ ਪਾਸ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਕੋਈ ਜਾਗੀਰ ਮਿਲਣ ਉਪਰੰਤ ਉਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧ ਗਈ ਹੋਵੇਗੀ। ਚਾਰਲਸ ਮੈਸਨ ਦੀ ਲਿਖਤ ਮੁਤਾਬਕ ਸੰਨ 1828 ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਪਾਸ ਫੌਜ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 1500 ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੇ ਤੋਸ਼ੇਖਾਨੇ ਦੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਜਰਨੈਲ ਅਲੈਗ਼ਜ਼ੈਂਡਰ ਗਾਰਡਨਰ ਦੀ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ‘ਸੋਲਜ਼ਰ ਐਂਡ ਟ੍ਰੈਵਲਰ' ਤੋਂ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਬੰਨੁ ਦੀ ਲੜਾਈ ਸੰਨ 1832-33 ਵਿਚ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਹੇਠ ਲੜੀ ਸੀ ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਲਿਖਤ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ:- “He was approved colonel of artillery and was deputed on various a campaign like Sabzelkot, Rajan under General Ventura on right side of Indus below Mittankot; Bannu under Tara Singh 6(®)” fæð 3gi fammal famo ਸਿੰਘ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਹਜ਼ਾਰੇ(ਅ) ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਫ਼ਤਿਹ ਲਈ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸੰਨ 1820 ਵਿਚ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਹੇਠ ਲੜੀ ਗਈ ਸੀ। ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਹਿਸਟੋਰੀਅਨ ਦੀ ਰਚਿਤ ਕਿਤਾਬ ‘ਇਤਿਹਾਸਕ ਖੋਜ’ ਮੁਤਾਬਿਕ ਨਵੰਬਰ 1844 ਵਿਚ ਵਜ਼ੀਰ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਡੋਗਰਾ ਨੇ ਜਲੰਧਰ ਦੁਆਬ ਦੇ ਸੂਬੇਦਾਰ ਸ਼ੇਖ ਇਮਾਮ-ਉ-ਦੀਨ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਦਸੂਹੇ ਦੀ ਜਾਗੀਰ ਜ਼ਬਤ ਕਰ ਲਵੇ। ਜਦ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲੇ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਲੰਧਰ ਦੁਆਬ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਵਿਚ ਮਿਲਾ ਲਿਆ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦਸੂਹੇ ਦੀ ਜਾਗੀਰ ਦੇ ਬਦਲੇ 6000 ਰੁਪਏ ਸਾਲਾਨਾ ਦੀ ਪੈਨਸ਼ਨ ਲਾ ਦਿੱਤੀ ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਤਕ ਮਿਲਦੀ ਰਹੀ ਸੀ। ਦਸੂਹੇ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਇਕ ਉੱਚੀ ਵੱਡੀ ਪਹਾੜੀ ਧਰਾਤਲ ਨੂੰ ਪੱਧਰਾ ਕਰਕੇ ਉਸਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਬਾਹਰ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਇਕ ਡੂੰਘੀ ਖੱਡ ਸੀ ਜੋ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਨਦੀ ਦਾ ਵਹਿਣ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਦੂਸਰੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਪਾਸੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਮੈਦਾਨ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਫੌਜਾਂ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਅੱਜਕਲ ਲੜਕੀਆਂ ਦਾ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਦਸੂਹੇ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਸਿਵਲ ਹਸਪਤਾਲ ਹੈ ਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਹੋਰ ਵਸੋਂ ਵੱਸ ਗਈ ਹੈ। ਸਦੀਆਂ ਪਹਿਲੇ ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇਗਾ ਜੋ ਹੁਣ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਦਸੂਹੇ ਤੋਂ ਕਈ ਮੀਲਾਂ ਤਕ ਅਲੋਪ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ। ਦਰਬਾਰ ਮੇਘੋਵਾਲ ਵਿਖੇ ਮੌਜੂਦ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਖਰੜਾ ਵੀ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦਸੂਹੇ ਤੋਂ ਹੀ ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਇਹ ਕਿਲ੍ਹਾ ਪੂਰੇ ਜੋਬਨ ਉੱਪਰ ਸੀ, ਜਿੱਥੋਂ ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਲਈ ਫੌਜੀ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਕੂਚ ਕਰਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦੀ ਇਕ ਹੋਰ ਰਿਪੋਰਟ ਮਿਤੀ 11 ਜਨਵਰੀ, 1817 ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ’ਚੋਂ ਤਿਆਰ ਹੋ ਕੇ ਗੋਲਾ-ਬਾਰੂਦ ਦੇ ਲੱਦੇ ਹੋਏ ਚਾਰ ਗੱਡੇ ਅਤੇ ਪੰਜਾਹ ਊਠ ਜਦ ਲਾਹੌਰ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਹੁਕਮ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੋਪਖਾਨੇ ਦੇ ਕਮਾਂਡਰ ਗੌਂਸ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਦਸੂਹੇ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਬਰਬਾਦੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ‘ਗਜ਼ਟੀਆਰ ਆਫ਼ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ' ਸੰਨ 1904 ਵਿਚ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ: “Fort of Dasuya was demolished in great part in 1848 by English as only one tower is left. Dasuya pargana remained under Ramgaria till 1817 when in that year it was taken over by Maharaja Ranjit Singh after the death of Jodh Singh Ramgaria, remained under direct control of Maharaja till 1826 when it was handed over to Tara Singh alongwith adjoining villages.”10 ਲਾਲਾ ਸੋਹਨ ਲਾਲ ਸੂਰੀ ਮੁਤਾਬਿਕ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਲਾਰਡ ਆਕਲੈਂਦ ਦਾ ਇਕ ਉੱਚ-ਪੱਧਰੀ ਵਫਦ ਸ਼ਿਮਲਾ ਤੋਂ ਚੱਲ ਕੇ ਫ਼ਕੀਰ ਅਜ਼ੀਜ਼-ਉ-ਦੀਨ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਹੇਠ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦੀਨਾ ਨਗਰ ਵਿਖੇ ਮਿਲਣ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਹੋਏ ਦਸੂਹੇ ਰੁਕਿਆ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੀ ਤਰਫੋਂ 27 ਮਈ, 1838 ਨੂੰ ਸਰਦਾਰ ਅਰਜਨ ਸਿੰਘ ਪੁੱਤਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੁਆਗਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਇਸ ਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਸੈਕਟਰੀ ਮਿਸਟਰ ਮੈਕਨਾਟਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।

ਸੰਨ 1846 ਵਿਚ ਜਦ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਜਲੰਧਰ ਦੁਆਬ ਉੱਪਰ ਕਬਜ਼ਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਦਸੂਹਾ ਮੁਕੇਰੀਆਂ ਦੀ ਥਾਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਦੇ ਹੇਠ ਤਹਿਸੀਲ ਮੁਕਾਮ ਬਣ ਗਿਆ। ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਸੀ. ਐਲ. ਰਸਟ ਬਣਿਆ ਜੋ ਸੰਨ 1849 ਈ. ਤਕ ਇਸ ਅਹੁਦੇ ਉੱਪਰ ਰਿਹਾ। ਜਦ ਦੂਸਰੇ ਐਂਗਲੋਸਿੱਖ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1849 ਈ. ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਉੱਪਰ ਕਬਜ਼ਾ ਹੋ ਗਿਆ ਤਾਂ ਪੂਰੀ ਫੌਜ ਨੇ ਹਥਿਆਰ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੇ, ਪਰ ਭਾਈ ਮਹਾਰਾਜ ਸਿੰਘ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ’ਚੋਂ ਬਚ ਕੇ ਨਿਕਲ ਗਏ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸਨ ਸੁੱਟੇ। ਉਸ ਦਾ ਅਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਕੁਝ ਚਿਰ ਦਸੂਹੇ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਦੂਸਰੇ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਯੁੱਧ ਸਮੇਂ ਦੁਆਬੇ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਊਨਾ ਵਿਖੇ ਬਾਬਾ ਬਿਕਰਮ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ ਨੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਪਾਸ 74 ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਜਾਗੀਰ ਸੀ ਇਕ ਰਿਪੋਰਟ ਮੁਤਾਬਿਕ ਪੰਝੀ ਹਜ਼ਾਰ ਫੌਜ ਧਰਮ-ਯੁੱਧ ਲਈ ਇਕੱਠੀ ਕਰ ਲਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਡਰ ਕਾਰਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਸਾਰੇ ਦੁਆਬੇ ਦੀਆਂ ਗੜ੍ਹੀਆਂ ਤੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਢਾਹ ਦਿੱਤੇ ਸਨ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਦਸੂਹੇ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ ਵੀਲਰ ਨੇ ਢਾਹ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਭਾਈ ਮਹਾਰਾਜ ਸਿੰਘ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੰਨ 1947 ਈ. ਤਕ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਅੰਦੋਲਨ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ, ਕਦੇ ਬਾਬਾ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਕੂਕਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ, ਕਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਹੇਠ, ਕਦੇ ਅਕਾਲੀ ਮੋਰਚਿਆਂ ਹੇਠ, ਕਦੇ ਗ਼ਦਰੀ ਬਾਬਿਆਂ, ਕਦੇ ਬੱਬਰ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਅਤੇ ਕਦੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੁਰੂ, ਸੁਖਦੇਵ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਹੇਠ। ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿਚ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਾਰਟੀਆਂ ਜਿਵੇਂ: ਪਰਜਾਤੰਤਰ ਅਤੇ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਸੱਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਹੀ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ।