ਯੁੱਧ ਕਲਾ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਫ਼ੀਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਦੂਸਰੀ ਉਕਾਈ ਸੀ ਜਦ ਚੇਲਿਆਂਵਾਲਾ ਦੀ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਉਸੇ ਰਾਤ ਜਾਂ ਅਗਲੀ ਸਵੇਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਉੱਪਰ ਹਮਲਾ ਨਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਹਾਰ ਮੰਨ ਚੁੱਕੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰ ਸੁੱਟਣ ਲਈ ਲਲਕਾਰਿਆ ਨਾ ਗਿਆ। ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਆਪਣੇ ਮੁਰਦਿਆਂ ਅਤੇ ਜ਼ਖ਼ਮੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਵਾਪਸ ਆਪਣੇ ਕੈਂਪ ਹੇਅਲ੍ਹਾ ਆ ਗਏ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਸਲਾਮੀ ਵਿਚ ਚੱਲਣ ਤੋਂ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀਵਾਲਾ ਦੇ ਸਿੱਖ ਕੈਂਪ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਲੱਗਾ। ਸਿੱਖ ਚੇਲਿਆਂਵਾਲੀ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਖ਼ਾਲੀ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਸੂਲ ਵਾਲੇ ਪੱਕੇ ਮੋਰਚਿਆਂ ਵਿਚ ਚਲੇ ਗਏ। ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜਾਂ 14 ਫ਼ਰਵਰੀ, 1849 ਈ. ਤਕ ਇੱਥੇ ਹੀ ਟਿਕੀਆਂ ਰਹੀਆਂ, ਪਰ ਰਾਸ਼ਨ ਪਾਣੀ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਉੱਪਰ ਇੱਥੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਲੈਣ ਲਈ ਜ਼ੋਰ ਪਾਇਆ, ਪਰ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਰਸੂਲ ਛੱਡਣ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਧਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਬੇਸਬਰੀ ਨਾਲ ਮੁਲਤਾਨ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਦੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਦੇ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਵਿਚ ਸਨ, ਜਿੱਥੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਫ਼ੌਜੀ ਮਦਦ ਮਿਲਣ ਦੀ ਆਸ ਸੀ। ਪਰ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਸਿੱਖ ਆਪਣੇ ਮੋਰਚਿਆਂ ਨੂੰ ਖ਼ਾਲੀ ਕਰ ਗਏ ਅਤੇ ਰਸੂਲ ਨੂੰ ਅਲਵਿਦਾ ਕਹਿ ਗਏ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਕਲਾ ਦੇ ਮਾਹਿਰ ਇਹ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇਕਰ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਗੁਜਰਾਤ ਦੀ ਥਾਂ ਰਸੂਲ ਤੋਂ ਹੀ ਆਪਣੇ ਮੋਰਚਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੁਬਾਰਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਦੀ ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਜਿੱਤ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ। ਰਸੂਲ ਵਿਖੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਮੋਰਚਿਆਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦਰਿਆ ਜਿਹਲਮ ਸੀ ਅਤੇ ਦਰਿਆ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਹਾੜ ਸਨ। ਇੱਥੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮਿਲਣਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਅਤੇ ਤੋਪਖ਼ਾਨੇ ਦੀਆਂ ਬੈਟਰੀਆਂ ਵੀ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੀ ਓਟ ਵਿਚ ਸਨ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਦੀ ਜਵਾਬੀ ਮਾਰ ਤੋਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸਨ। ਇਹੋ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਤੋਪਖ਼ਾਨੇ ਦੇ ਜਨਰੈਲ ਇਲਾਹੀ ਬਖ਼ਸ਼ ਨੇ ਜਨਰਲ ਗਫ਼ ਸਾਹਮਣੇ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਰਸੂਲ ਵਿਚਲੇ ਮੋਰਚਿਆਂ ਵਿਚ ਹਰਾਉਣਾ ਨਾਮੁਮਕਿਨ ਹੈ, ਜਦ ਉਹ ਚੇਲਿਆਂਵਾਲਾ ਦੀ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਗ਼ੱਦਾਰੀ ਕਰ ਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਰਲ ਗਿਆ ਸੀ। ਰਸੂਲ ਦੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਮੋਰਚਿਆਂ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਵੀ ਸਮਝਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਲੜਾਈ ਲਈ ਉਕਸਾਇਆ ਵੀ ਪਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਜੋਸ਼ ਵਿਚ ਨਾ ਆਏ ਅਤੇ ਸੰਜਮ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਮੁਲਤਾਨ ਤੋਂ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਉਡੀਕ ਵਿਚ ਲੱਗ ਗਏ ਤਾਂ ਕਿ ਭਾਰੀ ਫ਼ੌਜੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਰਸੂਲ ਦੇ ਮੋਰਚਿਆਂ ’ਤੇ ਹੱਲਾ ਬੋਲਿਆ ਜਾਵੇ। ਪਰ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਰਦਾਰ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਅਤੇ ਦੋਸਤ ਮੁਹੰਮਦ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਲੜਕੇ ਅਕਰਮ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਹੇਠ ਪਠਾਨਾਂ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਆ ਰਲਣ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹੋਰ ਵਧ ਗਈ ਸੀ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੇ ਰਸੂਲ ਵਾਲੇ ਆਪਣੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਮੋਰਚਿਆਂ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਪਹਾੜੀ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਕੇ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਟੱਕਰ ਦੇਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ ਤਾਂ ਕਿ ਉਹ ਜਿੱਤਦਾ ਹੋਇਆ ਲਾਹੌਰ ਪਹੁੰਚ ਸਕੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 20 ਫ਼ਰਵਰੀ ਨੂੰ ਦੋਵੇਂ ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰਾਂ ਗੁਜਰਾਤ ਵਿਖੇ ਇਕਦੂਜੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਡੱਟੀਆਂ, ਸਿੱਖ ਗੁਜਰਾਤ ਸ਼ਹਿਰ ਪਾਸ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਮੀਲ ਦੂਰ ਉੱਤਰ ਵੱਲ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਇਲਾਕਾ ਪੱਧਰਾ ਅਤੇ ਖੇਤੀ ਅਧੀਨ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਪਿੰਡ ਕੂੰਜਾ, ਅਲ੍ਹਾਵਾਲਾ, ਕਾਲਰਾ ਤੇ ਕਾਲਰਾ ਕਲਾਂ ਦੇ ਕਣਕਾਂ ਤੇ ਜਵਾਂ ਦੇ ਲਹਿਲਹਾਉਂਦੇ ਖੇਤਾਂ ਦੇ ਪੱਧਰੇ ਮੈਦਾਨ ਸਨ ਅਤੇ ਪਿੱਛੇ ਦਰਿਆ ਚਨਾਬ ਸੀ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਅਗਲਾ 21 ਫ਼ਰਵਰੀ, 1849 ਈ. ਦਾ ਦਿਨ, ਲੜਾਈ ਦਾ ਦਿਨ ਸੀ ਜਿਸ ਦਿਨ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜਿੱਤ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਵੀ ਕਿਸਮਤ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਹੋਣਾ ਸੀ। ਪਰ ਇਹ ਉਸ ਲਈ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਸਮੂਹ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਲਈ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਸਾਬਿਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਖ਼ੁਦਮੁਖ਼ਤਿਆਰ ਰਾਜ ਦਾ ਸਦਾ ਲਈ ਅੰਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਕ ਹੋਰ ਯੁੱਧ ਕਲਾ ਪੱਖੋਂ ਭਾਰੀ ਗ਼ਲਤੀ, ਜੋ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਗੁਜਰਾਤ ਦੀ ਲੜਾਈ ਸਮੇਂ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਸੀ ਤੋਪਖ਼ਾਨੇ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰ ਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਨਾ। ਰਾਮ ਨਗਰ, ਸਦੁਲਾਪੁਰ ਅਤੇ ਚੇਲਿਆਂਵਾਲਾ ਦੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਤੋਪਖ਼ਾਨਾ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਬਰਾਬਰ ਜਾਂ ਵੱਧ ਤੋਪਾਂ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਭਾਰੂ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜੋ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਗੁਜਰਾਤ ਦੀ ਲੜਾਈ ਸਮੇਂ ਆਪਣੇ ਤੋਪਖ਼ਾਨੇ ਦੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਭਾਰੀ ਵਾਧਾ ਕਰ ਲਿਆ ਜਦ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਉਲਟਾ ਘੱਟ ਤੋਪਾਂ ਇਸ ਲੜਾਈ ਸਮੇਂ ਲਿਆਂਦੀਆਂ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁੱਲ 92 ਤੋਪਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ 60 ਤੋਪਾਂ ਹੀ ਸਨ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਜਾਰਜ ਬਰੂਸ ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 106 ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸਿਰਫ਼ 59 ਹੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇਹ ਵੀ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦਾ ਹਾਕਮ ਦੋਸਤ ਮੁਹੰਮਦ ਖ਼ਾਂ, ਜਿਸਨੇ ਆਪਣੀ 10,000 ਫ਼ੌਜ ਨਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਪਹੁੰਚਣਾ ਸੀ, ਵੀ ਧੋਖਾ ਦੇ ਗਿਆ। ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਕਰਮ ਖ਼ਾਂ ਸਿਰਫ਼ 1500 ਘੋੜ ਸਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿਖਾਵੇ ਖ਼ਾਤਰ ਹੀ ਆਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਲੜਾਈ ਦੌਰਾਨ ਭੱਜ ਗਿਆ। (ਹਵਾਲਾ ਪੁਸਤਕ : ਸਿਕਸ ਬੈਟਲਸ ਫ਼ਾਰ ਇੰਡੀਆ, ਦੀ ਐਂਗਲੋ ਸਿੱਖ ਵਾਰਜ਼’, ਸਫਾ 306)

ਜਨਰਲ ਵਿਸ਼ ਅਤੇ ਬੰਬਈ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਪੂਰੇ ਤਿੰਨ ਬ੍ਰਿਗੇਡਾਂ ਸਮੇਤ ਮੁਲਤਾਨ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੀਆਂ ਭਾਰੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਸਮੇਤ ਗੁਜਰਾਤ ਦੀ ਲੜਾਈ ਸਮੇਂ ਹਾਜ਼ਰ ਸੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਚਾਰ ਡਵੀਜ਼ਨਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਪੈਦਲ, ਇਕ ਘੋੜ ਸਵਾਰ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਅਤੇ ਤੋਪਖ਼ਾਨਾ ਬ੍ਰਿਗੇਡ ਸਮੇਤ ਕੋਈ ਤੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਸੈਨਿਕ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਸੈਨਿਕ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਗੁਜਰਾਤ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਝੋਂਕ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਮੋਰਚਾਬੰਦੀ ਦੇ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਬੰਬਈ ਡਵੀਜ਼ਨ ਮੇਜਰ ਜਨਰਲ ਦੰਦਾਸ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਹੇਠ, ਜਿਸ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਲੈਫ਼ਟੀਨੈਂਟ ਜਨਰਲ ਜੋਜਫ ਥੈਕਵੈਲ ਆਪਣੀ ਘੋੜਸਵਾਰ ਡਵੀਜ਼ਨ ਸਮੇਤ ਹਾਜ਼ਰ ਸੀ। ਬੰਬੇ ਡਵੀਜਨ ਦੇ ਨਾਲ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਮੇਜਰ ਜਨਰਲ ਕੈਂਬਲ ਦਾ ਡਵੀਜ਼ਨ ਤੇ ਤੋਪਖ਼ਾਨਾ ਸੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਮੋਰਚਿਆਂ ਦੇ ਖੱਬੇ ਮੇਜਰ ਜਨਰਲ ਗਿਲਬਰਟ ਦਾ ਡਵੀਜ਼ਨ ਸੀ ਜਿਸ ਹੇਠ ਭਾਰੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਫਿੱਟ ਸਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸੱਜੇ ਵੱਲ ਜੋ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਮੋਰਚਿਆਂ ਦੇ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਮੇਜਰ ਜਨਰਲ ਵਿਸ਼ ਦਾ ਡਵੀਜ਼ਨ ਸੀ ਜਿਸ ਦੀ ਮਦਦ ਤੇ ਘੋੜਸਵਾਰ ਬ੍ਰਿਗੇਡ ਤੇ ਲਾਈਟ ਫੀਲਡ ਬੈਟਰੀਆਂ ਸਨ। ਕੈਪਟਨ ਆਰਚਰਡ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ਵਿਚ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਮੁਤਾਬਿਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਇਸ ਲੜਾਈ ਸਮੇਂ ਗਿਣਤੀ 31431 ਸੀ, ਪਰ ਲਾਹੌਰ ਦੀਆਂ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਜੰਗ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਇਸ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਸੀ। (Commentaries on The Punjab Campaign 1848-49, p. 136-37) ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਪੈਦਲ ਫ਼ੌਜ, ਜੋ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਗੁਜਰਾਤ ਦੀ ਲੜਾਈ ਸਮੇਂ ਘੱਟ ਸੀ, ਵੀ ਹਾਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਮੱਧ ਦੇ ਮੋਰਚਿਆਂ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਤੇ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਛਾਪਾ ਪਾਸ ਸੀ। ਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਸੱਜੇ ਤੇ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਮੱਧ ਦੇ ਮੋਰਚਿਆਂ ਵਿਚ ਪਠਾਨ ਵੀ ਤਾਇਨਾਤ ਸਨ। ਮੱਧ ਦੇ ਮੋਰਚਿਆਂ ਦੇ ਦੋਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਸੂਰਤ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ ਤੇ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਸਨ, ਜਦ ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਬਾਹਰਵਾਰ ਸੱਜੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਹਸਨਵਾਲੀਆ ਤੇ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਮੋਰਚੇ ਸੰਭਾਲੀ ਬੈਠੇ ਸਨ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਪੈਦਲ ਫ਼ੌਜ ਦੀਆਂ 22 ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਤੇ 4 ਨਵੀਆਂ ਪੜਤਲਾਂ ਤਾਇਨਾਤ ਸਨ।

ਸਵੇਰ ਦੇ ਸਾਡੇ ਸੱਤ ਵਜੇ ਜਦ ਦੋਵੇਂ ਵਿਰੋਧੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੀ ਆਪਸ ਵਿਚ ਦੂਰੀ 2000 ਗਜ ਰਹਿ ਗਈ ਤਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੋਰਚਾਬੰਦੀ ਦੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਕਾਲੜਾ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਉੱਪਰ ਆਪਣੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਨਾਲ ਗੋਲਾਬਾਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਪਰ ਦੂਰੀ ਕਾਰਨ ਉਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵੱਧਣ ਤੋਂ ਰੋਕ ਨਾ ਸਕੇ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੀਆਂ ਭਾਰੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਾਲੜਾ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਆਪਣੀਆਂ ਹਲਕੀਆਂ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਖਿੱਚਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਲੈ ਆਏ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਮਾਰ ਨਾਲ ਕਾਲੜਾ ਪਿੰਡ ਦੇ ਅਗਲੇ ਮੋਰਚਿਆਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਪੈਦਲ ਫ਼ੌਜ ਪਿੱਛੇ ਹਟਦੀ ਗਈ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਲੜਾ ਪਿੰਡ ਖਾਲੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਜਨਰਲ ਗਫ਼ ਨੇ ਗਿਲਬਰਟ ਤੇ ਵਿਸ਼ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵੱਧਣ ਅਤੇ ਕਾਲੜਾ ਪਿੰਡ ਉੱਪਰ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ, ਪਰ ਸਿੱਖ ਪੈਦਲ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਬੰਦੂਕਾਂ ਦੀ ਮਾਰ ਕਾਰਨ ਉਹ ਅੱਗੇ ਵੱਧਣ ਵਿਚ ਸਫਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋ ਰਹੇ, ਅੰਤ ਹੱਥੋ-ਹੱਥ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਗਿਲਬਰਟ ਤੇ ਵਿਸ਼ ਦੀਆਂ ਡਵੀਜ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣਾ ਪਿਆ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਫਿਰ ਦੂਸਰੀ ਵਾਰ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਹਮਲਾ ਬੋਲਿਆ ਤੇ ਉਹ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਦੇ ਪਹਿਲੀ ਲਾਈਨ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਤੋੜਨ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਗਏ। ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ ਉਸੀ ਸਮੇਂ ਜਨਰਲ ਕੈਂਬਲ ਤੇ ਜਨਰਲ ਦੰਦਾਸ ਦੀਆਂ ਡਵੀਜਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਉੱਪਰ ਬੜੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਹਮਲੇ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਮੋਰਚਾਬੰਦੀ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਸੀ। ਜੇਕਰ ਇਸ ਪਾਸੇ ਵੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਕਾਲੜਾ ਪਿੰਡ ਵਾਂਗ ਇੱਧਰ ਪੈਂਦੇ ਲੂਣਪੁਰ ਤੇ ਜਮਨਾ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਮੋਰਚਾਬੰਦੀ ਕੀਤੀ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਉਹ ਇਸ ਪਾਸੇ ਦਾ ਹਮਲਾ ਵੀ ਕਾਲੜਾ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਵਾਂਗ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਰੋਕ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਇੱਧਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਆਪਣੀਆਂ ਤੋਪਾਂ 1000 ਗਜ ਪਹਿਲੇ ਹਮਲੇ ਵਿਚ ਹੀ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਲਿਆਉਣ ਵਿਚ ਸਫਲ ਹੋ ਗਏ ਸਨ, ਜਿਸ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ 800 ਗਜ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਤੇ ਪੈਦਲ ਫ਼ੌਜ ਉੱਪਰ ਭਿਆਨਕ ਅੱਗ ਵਰ੍ਹਾਉਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅੱਗੇ ਵੱਧਦੇ ਗਏ ਅਤੇ ਸਿੱ ਦੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਉੱਪਰ ਕਾਬਜ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪਹਿਲੀ ਕਤਾਰ ਦੇ ਮੋਰਚਿਆਂ ਉੱਪਰ ਪੂਰੇ ਲੜਾਈ ਦੇ ਫੌਂਟ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਪਰ ਜਦ ਜਨਰਲ ਗਫ਼ ਆਪਣੀ ਇਸ ਕਾਮਯਾਬੀ ਉੱਪਰ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਬੁਰਾ ਸਮਾਂ ਬੀਤ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਸਿੱਖ ਪੈਦਲ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਮੋਰਚਿਆਂ ਉੱਪਰ ਫਿਰ ਕਾਬਜ ਹੋਣ ਲਈ ਮੋੜਵਾਂ ਹਮਲਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸੀ ਸਮੇਂ ਜਦ ਇੱਧਰ ਤਾਇਨਾਤ ਦੰਦਾਸ ਤੇ ਕੈਂਬਲ ਡਵੀਜਨ ਦੀ ਕੁਝ ਫ਼ੌਜ ਇੱਧਰੋਂ ਹਟਦੀ ਹੋਈ ਆਪਣੀ ਸੱਜੀ ਕਾਲੜਾ ਪਿੰਡ ਵਾਲੀ ਬਾਹੀ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਮੱਦਦ ਵਾਸਤੇ ਵਲ਼ ਮਾਰਦੀ ਹੋਈ ਨਿਕਲੀ ਤਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅੱਗੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਘੋੜਚੜੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਦਾ ਗੋਲਾ ਬਾਰੂਦ ਖਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਠੀਕ ਉਸੀ ਸਮੇਂ ਕੈਂਬਲ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗਲਤੀ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਪਿੱਛੇ ਫਿੱਟ ਭਾਰੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਗੋਲਾਬਾਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣਾ ਪਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਤੋਂ ਕੋਈ ਮਦਦ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮਿਲ ਰਹੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕਾਬਜ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਪੈਦਲ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਪੈਰ-ਪੈਰ ਉੱਪਰ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣਾ ਪਿਆ। ਇਸ ਲੜਾਈ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖ ਪੈਦਲ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਜੋਜਫ਼ ਥੈਕਵੈਲ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਪੈਦਲ ਸਿੱਖ, ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਸਵਾਰਾਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘੋੜਸਵਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਨ। They fought like devils, singly sword in hand, receiving the thrust of lance on his shield, and rushing it, cut at the lancer or shivered the lance into atoms with his talwar (Narrative of the Second Sikh War, p. 119-20. ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਹਿਸਟੋਰੀਅਨ ਪਾਸ ਦਰਜ ਬ੍ਰਿਧ ਬਾਬਿਆਂ ਮਸਤਾਨ ਸਿੰਘ ਜ਼ੈਲਦਾਰ ਅਤੇ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਦੇ ਬਿਆਨਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਲੜਾਈ ਸਮੇਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਪਠਾਨ ਹੀ ਭੱਜੇ ਸਨ ਜੋ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਸਵਾਰ ਤੇ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਪੈਦਲ ਸਨ। ਜਦ ਲੜਾਈ ਜ਼ੋਰਾਂ ਉੱਪਰ ਸੀ ਤਾਂ ਇਕ ਗੋਰਾ ਪ੍ਰਵਾਨਾ ਲੈ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਾਸ ਆਇਆ, ਜਿਸ ਉਪਰ ਅਮਲ ਕਰਦੇ ਇਹ ਭੱਜ ਉੱਠੇ। ਇਸ ਗੋਰੇ ਨੂੰ ਜੋ ਪ੍ਰਵਾਨਾ ਦੇ ਕੇ ਮੁੜ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਸੂਰਤ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ ਨੇ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਕੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਢੇਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਪਠਾਨਾਂ ਦੇ ਭੱਜਣ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਵਿਚ ਘਬਰਾਹਟ ਫ਼ੈਲ ਗਈ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭੱਜਣ ਕਾਰਨ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਕਿਲ੍ਹੇਬੰਦੀ ਅੰਦਰ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਘੁਸਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲ ਗਿਆ। ਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਪਠਾਨਾਂ ਉੱਪਰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇਤਬਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਸ਼ੱਕ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਸਰਦਾਰ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀਵਾਲਾ ਨਾਲ ਵੀ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਪਠਾਨਾਂ ਨੂੰ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ। ਬਿਧ ਬਾਬਾ ਦੇਵਾ ਸਿੰਘ, ਜੋ ਮਾਨਾਂਵਾਲੀਆਂ ਪੜਤਲਾਂ ਹੇਠ ਇੱਥੇ ਲੜਿਆ ਸੀ, ਦਾ ਵੀ ਇਹੋ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਪਠਾਨਾਂ ਦੇ ਨੱਸਦਿਆਂ ਹੀ ਸਭ ਹਿੱਲ ਖੜੋਤੇ ਸਨ। ਉਧਰ ਤੋਪਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਮਾਤ ਖਾ ਜਾਣ ਕਾਰਨ, ਸਿੱਖਾਂ ਪਾਸ ਹੁਣ ਆਖ਼ਰੀ ਹਥਿਆਰ ਤਲਵਾਰ ਹੀ ਸੀ। ਸਾਰੇ ਮੋਹਤਬਰ ਸਰਦਾਰ ਤਲਵਾਰਾਂ ਸੂਤ ਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਉੱਪਰ ਜਾ ਪਏ ਅਤੇ ਜੋ ਵੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ, ਮੌਤ ਦੇ ਘਾਟ ਉਤਾਰਦੇ ਗਏ। ਪਰ ਆਪਣੇ ਬਚਾਅ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਕਲਾ ਨੀਤੀ ਤਹਿਤ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਮੀਲਾਂ ਤੱਕ ਪਿੱਛੇ ਹਟਦੇ ਗਏ ਤਾਂ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਸਫ਼ਾਂ ਅਤੇ ਕਿਲ੍ਹੇਬੰਦੀ ਟੁੱਟ ਜਾਵੇ। ਜਦ ਸਿੱਖ ਥੱਕ ਟੁੱਟ ਗਏ ਤਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਸੁਕੇਅਰ ਵਿਚ ਇਕੱਠੇ (Fire Formation) ਹੋ ਕੇ ਬੰਦੂਕਾਂ ਅਤੇ ਤੋਪਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਡਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਤੋਪਾਂ ਅੱਗੇ ਹੁਣ ਕਿਵੇਂ ਠਹਿਰਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ? ਇਸ ਲਈ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜਨਾ ਤੇ ਤੋਪਾਂ ਦੀ ਮਾਰ ਤੋਂ ਦੂਰ ਨਿਕਲਣਾ ਇੱਕੋ ਇਕ ਰਾਹ ਸੀ। ਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਨੱਸਦੀ ਜਾਂਦੀ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਰੋਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਕਈ ਵਾਰ ਉਹ ਪਿੱਛੇ ਤੋਂ ਮੁੜਿਆ, ਪਰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਸਭ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਜੰਗ ਦੇ ਚਸ਼ਮਦੀਦ ਗਵਾਹ ਮਿਹਰ ਸਿੰਘ ਗੁਜਰਾਤੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਇਹ ਲੜਾਈ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪਣੇ ਚਾਰ ਮੰਜ਼ਿਲਾਂ ਮਕਾਨ ਦੀ ਛੱਤ ਤੋਂ ਖ਼ੁਦ ਡਿੱਠੀ ਸੀ, ਨੇ ਵੀ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਰੀ ਹੈ:-

ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਗੁਜਰਾਤੋਂ ਚੜਦੇ, ਪਰਬਤ ਮੁਖ ਭਵਾਇਆ,
(1677, ਸਫ਼ਾ 153, ਕਿੱਸਾ ‘ਪੰਜਾਬ ਰਊਸ਼ਨ’, ਸੰਪਾਦਕ:ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ)

ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਅਗਲੀਆਂ ਸਫ਼ਾਂ ਟੁੱਟਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਪਿੱਛੇ ਤਾਇਨਾਤ ਪੈਦਲ ਫ਼ੌਜ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਡਟੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਪਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਹੁਣ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਮੋਰਚਾਬੰਦੀ ਅੰਦਰ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣ ਦਾ ਅਵਸਰ ਮਿਲ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਘੋੜ ਚੜ੍ਹੇ ਅਤੇ ਸਵਾਰ ਬਹੁਤੇ ਖਿਸਕ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਜੋ ਪੈਦਲ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਉੱਪਰ ਪਹੁੰਚਦੇ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਹੁਣ ਸਿੱਖ ਬਟਾਲੀਅਨਾਂ ਨੂੰ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਘੇਰ ਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਪਾਂ ਦੀ ਮਾਰ ਨਾਲ ਅਤੇ ਫਿਰ ਘੋੜ ਸਵਾਰ ਫ਼ੌਜ ਨਾਲ ਖਦੇੜਣ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ। ਦੁਪਹਿਰ ਬਾਅਦ ਲੜਾਈ ਹੁਣ ਇਕ ਸਾਂਝੇ ਫਰੰਟ ਉੱਪਰ ਨਾ ਹੋ ਕੇ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਮੋਰਚਿਆਂ ਉੱਪਰ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ, ਪਰ ਆਖ਼ਰ ਤੋਪਾਂ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਨਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ, ਪੈਦਲ ਫ਼ੌਜ ਵੀ ਪਿੱਛੇ ਹਟਦੀ ਗਈ। ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਕਈ ਅਜਿਹੇ ਸੂਰਬੀਰ ਯੋਧੇ ਸਨ ਜੋ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਬਜਾਇ ਲੜਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਣ ਲਈ ਉਤਾਵਲੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਹਸਨਵਾਲੀਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਮੋਰਚਾ ਕਾਲਰਾ ਪਿੰਡ ਪਾਸ ਸੀ ਅਤੇ ਜਰਨਲ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਛਾਪਾ ਪਿੰਡ ਚੱਬਾ, ਜੋ ਅੱਗੇ ਫਰੰਟ ਵਾਲੇ ਮੋਰਚਿਆਂ ਵਿਚ ਸੀ, ਵਰਿਆਮੀ ਯੋਧੇ ਹੋ ਨਿੱਬੜੇ। ਹੁਸਨਵਾਲੀਆ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਬਾਰੇ ਮਿਹਰ ਸਿੰਘ ਗੁਜਰਾਤੀ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਸੀ:

ਹਸਨਵਾਲੀਆ ਕਾਲਰੇ ਅੰਦਰ, ਆਹਾ ਡੇਰਾ ਲਾਇਆ,
ਮਾਰਨ ਖੜ੍ਹੇ ਬੰਦੂਕਾਂ ਅੱਗੋਂ, ਫੇਰ ਨਾ ਮੁਖ ਭਵਾਇਆ।
ਦਾਰੂ ਸਿੱਕਾ ਚਲ ਗਿਆ ਜਾਂ, ਛਿੱਕ ਲਈਆਂ ਤਲਵਾਰਾਂ,
ਮੈਂ ਸੈਂ ਹੱਥ ਇਕੀ ਨੇ ਕੀਤਾ, ਵਡੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਮਾਰੀਂ।
ਉੜਕ ਤੋਪਾਂ ਨਾਲ ਉਡਾਏ, ਗੋਰਿਆਂ ਚੁਣ ਕੇ ਮਾਰੇ,
ਰੱਤ ਸਰੀਰੋਂ ਵਗਦੀ ਡਿੱਠੀ, ਚਲਣ ਜਿਵੇਂ ਫੁਹਾਰੇ।

(1650 ਤੋਂ 1652, ਸਫ਼ਾ 151, ਹਵਾਲਾ ਪੁਸਤਕ ‘ਪੰਜਾਬ ਰਊਸ਼ਨ’ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਹਸਨਵਾਲੀਆ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਸ. ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਦਾਦਾ ਸ. ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਵਾਂਗ ਬਹੁਤ ਹੀ ਬਹਾਦਰ ਸੂਰਮਾ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਿੰਨ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤਕ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਲਈ ਵੱਡੀਆਂ ਘਾਲਾਂ ਘਾਲੀਆਂ ਸਨ। ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਸੰਨ 1834 ਈ. ਦੀ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦੀ ਜੰਗ ਵਿਚ ਇਕੱਠੇ ਲੜ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਜਿੱਥੇ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਕੁਮੇਦਾਨ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਉਪਰ ਸੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਇਸ ਕਾਲੜੇ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਅੰਦਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਤਿੰਨ ਘੰਟੇ ਲਗਾਤਾਰ ਘਸਮਾਨ ਦਾ ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ ਤੇ ਮਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਵਿਚ ਸੀ।

ਕਾਲੜਾ ਪਿੰਡ ਦੇ ਫੌਂਟ ਉੱਪਰ ਜਦ ਪੈਦਲ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜੀ ਲੜਦੇ ਹੋਏ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਰਹੇ ਸਨ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਆਸੇ-ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਸਿੱਖ ਪੈਦਲ ਫ਼ੌਜੀ ਆ ਪਹੁੰਚੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੂਰਬੀਰਤਾ ਨਾਲ ਪੈਨੀ ਦੇ ਬ੍ਰਿਗੇਡ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ ਜੋ ਮੇਜਰ ਜਨਰਲ ਗਿਲਬਰਟ ਦੀ ਡਵੀਜ਼ਨ 'ਚ ਸੀ। ਉਸ ਹੇਠ ਦੂਜੀ ਯੂਰਪੀਅਨ ਅਤੇ ਦੋ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ 31ਵੀਂ ਤੇ 70ਵੀਂ ਰਜਮੈਂਟਾਂ ਸਨ। ਪੈਨੀ ਦੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਜਮੈਂਟਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਜਾਨੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਬ੍ਰਿਗੇਡ ਦੇ 324 ਆਦਮੀ ਮਾਰੇ ਗਏ ਜਾਂ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਏ ਸਨ। ਪਰ ਇੱਥੇ ਲੜਦੇ ਹੋਏ ਆਖਰ ਤਕ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ ਸਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕੈਪਟਨ ਆਰਚਰਡ ਲਿਖਦਾ ਹੈ: Kalra was attacked on order from Gilbert by Penny Brigade. The resistance most obstinate on the parts of the portion of the enemy who covered the retreat of their comrades from the other sides of the village as British entered it. The defenders perished fighting bravely to the last with a rare courage as the casualties of the victors' proved 172 for the native Indian alone, exclusive of European whose loss was 152, (page 95 & 238).

ਗੁਜਰਾਤ ਦੀ ਲੜਾਈ ਸਮੇਂ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਛਾਪਾ ਨੇ ਵੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਪਾਈ ਤੇ ਸੂਰਮਤਾਈ ਦੇ ਐਸੇ ਜੌਹਰ ਵਿਖਾਏ ਕਿ ਸਭਰਾਉਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਸਮੇਂ ਸ. ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀਵਾਲਾ ਦੀ ਅਦੁੱਤੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੀ ਯਾਦ ਇਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਤਾਜ਼ਾ ਹੋ ਗਈ। ਜਦ ਪਠਾਨਾਂ ਦੇ ਨੱਸਣ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਪੈਰ ਉੱਖੜਣ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀਵਾਲਾ, ਸੂਰਤ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ ਤੇ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਛਾਪਾ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਤੇਜ਼ਾਂ ਲੈ ਕੇ ਮਾਰੋ-ਮਾਰ ਕਰਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਸਫ਼ਾਂ ਉਤੇ ਟੁੱਟ ਪਏ। ਜਦ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਘੇਰ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੋਪਾਂ ਨਾਲ ਉਡਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਬਾਕੀ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਲਈ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਪਏ, ਪਰ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਡਟਿਆ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੇ ਘਾਟ ਉਤਾਰਦਾ ਹੋਇਆ ਸ਼ਹੀਦੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦੀ ਇਸ ਬੇਮਿਸਾਲ ਸ਼ਹਾਦਤ ਬਾਰੇ ਮਿਹਰ ਸਿੰਘ ਗੁਜਰਾਤੀ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਸੀ:

ਇਚਰਾਂ ਨੂੰ ਭਉ ਛਾਪੇ ਵਾਲਾ, ਨਾਲ ਸਵਾਰਾਂ ਆਇਆ,
ਉਸਨੇ ਆ ਤਲਵਾਰ ਚਲਾਈ, ਵੱਡਾ ਸ਼ੋਰ ਮਚਾਇਆ।
ਬਹੁਤੇ ਹੱਥ ਚਲਾਏ ਉਸਨੇ, ਮਾਰੇ ਸਿਰ ਅਸਵਾਰਾਂ,
ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਤੇਈ ਬੰਦੇ, ਨੱਠੇ ਜਾਣ ਹਜ਼ਾਰਾਂ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਜੋ ਤਲਵਾਰ ਚਲਾਈ, ਕੀ ਦੱਸਾਂ ਵਰਿਆਮੀ,
ਘੋੜੇ ਸਣੇ ਸਵਾਰ ਗਿਰਾਏ, ਫਉਜ ਕਰੀ ਬਹੁ ਖਾਮੀ।
ਹਾਤਾ ਆਯਾ ਮੁਬਈਉਂ ਜੁੜਿਆ, ਵਾੜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤਕ ਝਾੜੀ,
ਝੜੇ ਅਠਾਰਾਂ ਘੋੜਿਆਂ ਉਤੋਂ, ਡਿਠੇ ਬੈਠਿਆਂ ਮਾੜੀ।
ਪੰਜ ਬਚੇ ਸੋ ਮਰਦ ਸਿਪਾਹੀ, ਘੋੜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹਿਲਾਏ,
ਸੈਫ ਚਲਾਈ ਬਹੁਤਿਆਂ ਦੇ ਸਿਰ, ਚਾਰੇ ਵਿਚੇ ਘਾਏ।
ਪੰਜਵਾਂ ਵਾਰ ਚਲਾਂਦਾ ਜਾਂਦਾ, ਪਾਰ ਕਟਕ ਥੀਂ ਗਇਆ,
ਪਾਰ ਹੋਇਆ ਚਨਾਬ ਨਦੀ ਥੀਂ, ਪਰਤ ਨਾ ਪਿਛੇ ਪਇਆ।
ਫਜ਼ਰੀਂ ਜਾ ਦੱਸਿਆ ਉਸ ਮਾਝੇ, ਸਾਰਾ ਜੰਗ ਹਗਾਮਾ,
ਛਾਪੇ ਵਾਲੇ ਮਿਲੀ ਸ਼ਹਾਦਤ, ਜਗ ਜਸ ਜਿਸਨੇ ਪਾਇਆ।
ਸਾਰਾ ਮੁਲਕ ਸਲਾਹੇ ਉਸਨੂੰ, ਚੰਗਾ ਹੋ ਕੇ ਮੋਇਆ,
ਪਰਤ ਪਿਛਾੜੀ ਲੈ ਤਲਵਾਰੀਂ, ਰਣ ਵਿਚ ਸਿੱਧਾ ਹੋਇਆ।

(1656 ਤੋਂ 1666, ਸਫ਼ਾ 152, ਹਵਾਲਾ ਪੁਸਤਕ ‘ਪੰਜਾਬ ਰਊਸ਼ਨ’) (* ਮਿਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਗੁਜਰਾਤ ਵਿਚਲਾ ਘਰ ਜਿੱਥੇ ਛੱਤ ਉਪਰ ਬੈਠ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਜੰਗ ਤੱਕੀ ਸੀ)

ਅੰਗਰੇਜ਼ ਹੈਰਾਨ ਸਨ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ 41 ਬਾਕੀ ਤੋਪਾਂ, ਜੋ ਉਹ ਪਿੱਛੇ ਜਿਹਲਮ ਦਰਿਆ ਉੱਤੇ ਛੱਡ ਆਏ ਸਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਹਥਿਆਰ ਸੁੱਟਣ ਸਮੇਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸੌਂਪੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਵਰਤੀਆਂ। ਗੁਜਰਾਤ ਦੀ ਲੜਾਈ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿਚ ਬਹੁਤੀ ਗਿਣਤੀ ਘੋੜ ਸਵਾਰ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਯੂਰਪੀਅਨ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਲਈ ਪੈਦਲ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਹੀ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੂਰਅੰਦੇਸ਼ ਸੋਚ ਤੇ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਫ਼ੌਜੀ ਜਰਨੈਲ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਯੂਰਪੀਨਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਲਈ ਯੂਰਪੀਨ ਢੰਗ ਤਰੀਕੇ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਪੈਦਲ ਸੈਨਾ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ ਸੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਇਹ ਵੀ ਆਖਦੇ ਸਨ ਕਿ ਜੇਕਰ ਸਿੱਖ ਇਸ ਦੂਸਰੇ ਯੁੱਧ ਸਮੇਂ ਸਾਰੀਆਂ 167 ਤੋਪਾਂ, ਜੋ ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਆਈਆਂ ਸਨ, ਕਿਸੇ ਇਕ ਹੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਸਾਰੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਵਰਤ ਲੈਂਦੇ ਤਾਂ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਤਬਾਹੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਪੁਸਤਕ ‘ਕੋਰਟ ਐਂਡ ਕੈਂਪ ਆਫ਼ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ’ ਦਾ ਲਿਖਾਰੀ ਮਿਸਟਰ ਔਸਬਰਨ ਲਿਖਦਾ ਹੈ:-

“ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਤੋਪਾਂ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਕਿਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਰਦਾਰ ਲਹਿਣਾ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਚ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ।” ਸਿੱਖ ਤੋਪਚੀਆਂ ਦੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਤੇ ਬਹਾਦਰੀ ਦੀ ਤਾਰੀਫ਼ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਕਾਰਪੋਰਲ ਰਾਈਡਰ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ‘ਫਾਈਵ ਯੀਅਰਜ਼ ਸਰਵਿਸ ਇਨ ਇੰਡੀਆ’ ਵਿਚ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਮਰਦੇ ਦਮ ਤਕ ਲੜਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਨੂੰ ਗਲਵਕੜੀ ਪਾ ਕੇ ਸੁਆਸ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੇ ਪਰ ਆਪਣੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜਿਉਂਦੇ ਜੀਅ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਨਾ ਜਾਣ ਦਿੱਤਾ। “The Sikhs artillery fought desperately to protect their guns and stood and defended to the last. They throw their arms round them, kissed them and died. Others spit at us when the bayonet was through their bodies." ਗੁਜਰਾਤ ਦੀ ਲੜਾਈ ਸਮੇਂ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਤੋਪਾਂ ਘੱਟ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖ ਤੋਪਖ਼ਾਨਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਉੱਪਰ ਹਾਵੀ ਨਾ ਹੋ ਸਕਿਆ, ਜਦ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਇਸ ਵਾਰ ਵੱਧ ਅਤੇ ਭਾਰੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਉਤਾਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਸਿੱਖ ਤੋਪਖ਼ਾਨੇ ਨੇ ਬਰਾਬਰ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ। ਗੁਜਰਾਤ ਦੀ ਲੜਾਈ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਤੋਪਖ਼ਾਨੇ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਜੇਮਜ਼ ਟਰੋਟਰ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ਵਿਚ ਲਿਖਦਾ ਹੈ:- “ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਤੋਪਚੀਆਂ ਨੇ ਜਗਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬੰਗਾਲ ਅਤੇ ਬੰਬਈ ਦੇ ਤੋਪਖ਼ਾਨੇ ਨਾਲ ਤੋਪਾਂ ਦਾਗਣ ਦੀ ਮੁਹਾਰਤ ਵਿਚ ਬਰਾਬਰ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ।” “The Sikh gunners fought with their accustomed skill and hardihood in quickness of fire surpassing in truth of aim of very nearly equaling, the world-famous artillerymen of Bengal and Bombay." (From 'The History of the British Empire in India', Vol I, page 195) ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਹਾਰ ਦੇ ਕਈ ਕਾਰਨ ਹੋਰ ਵੀ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਨ ਪਾਣੀ ਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਚਾਰੇ ਦੀ ਘਾਟ ਵੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਖਾਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਲਗਾਤਾਰ ਵਾਧਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਲੜਣ ਵਾਲੇ ਘੱਟ ਅਤੇ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਨ। ਰਾਸ਼ਨ ਪਾਣੀ ਦੀ ਤੰਗੀ ਕਾਰਨ ਕਈ ਵਾਰ ਤਾਂ ਗਾਜਰਾਂ ਜਾਂ ਗੋਂਗਲੂ (ਸ਼ਲਗਮ) ਖਾ ਕੇ ਹੀ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰਨਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਮਦਦ ਲਈ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਡੋਗਰਾ ਉੱਪਰ ਵੀ ਭਰੋਸਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਹਾਮੀ ਵੀ ਭਰਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਮਦਦ ਉੱਪਰ ਸ਼ੱਕ ਸੀ। ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਪਹਿਲੇ ਵਾਲਾ ਹੀ ਸੀ ਕਿ ਜਿਸਦਾ ਪੱਲੜਾ ਭਾਰਾ, ਉਸ ਦੀ ਹੀ ਹਾਮੀ ਭਰੀ ਜਾਵੇ, ਪਰ ਲਾਰਾ ਸਭ ਨੂੰ ਲਾਈ ਰੱਖੋ। ਮਿਸਟਰ ਜੀ. ਏ. ਹੈਨਰੀ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ‘ਥਰੂਅ ਦੀ ਸਿੱਖ ਵਾਰਜ਼’ ਵਿੱਚ ਇਹੋ ਹੀ ਲਿਖਦਾ ਹੈ:- "The old fox played his game as well as now he did in the last campaign. Throughout he continued to promise to join Sher Singh, while on other hand, he lent money to our people when they needed if for purchasing provisions. But it was not until just before Gujarat, when he saw that there was no longer the least doubt which side would prove triumphant, that he really put his troops in motion and offered to act in any way he might be required against the Sikhs.” (G. A. Henry, ‘Through the Sikh Wars', page 348). ਗੁਜਰਾਤ ਦੀ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਦ ਉਸਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਮੁਲਤਾਨ ਦੀ ਫ਼ਤਿਹ ਕਰਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਪੱਲੜਾ ਭਾਰੀ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਬਾਰਾਂ ਪੜਤਲਾਂ ਮਾਨਹੇੜੇ ਸਰਹੱਦ ਉਪਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਲਿਆ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ।

ਯੁੱਧ ਕਲਾ ਪੱਖੋਂ ਵੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਗ਼ਲਤੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਕਰਨਲ ਮਾਲੇਸਨ ਲਿਖਦਾ ਹੈ: Sher Singh would have massed his whole army against General Thackwell at Sadulapur and have crushed him. Again he would have attacked British army under Gough at Chillianwala. He should not have waited at Rasul till British reinforcement from Multan were within easy hail or would have placed himself in his path, would have crossed the river and fallen upon Whish's army (Col. G.B. Maleson, The Decisive Battle of India, page 435).

ਇਸ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਦਿਲੋਂ ਸਾਥ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦਿੱਤਾ। ਸਰਦਾਰ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀਵਾਲਾ ਨੇ ਦੋਸਤ ਮੁਹੰਮਦ ਖ਼ਾਨ ਅਮੀਰ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਦੇਣ ਲਈ ਇਸ ਸ਼ਰਤ ਉੱਪਰ ਮਨਾ ਲਿਆ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਜੰਗ ਜਿੱਤਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਉਸ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਕੈਪਟਨ ਆਰਚਰਡ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭੱਜਦੇ ਹੋਏ ਕਾਹਲੀ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗੋਲਾ ਬਾਰੂਦ ਦੇ ਭੰਡਾਰ, ਕੀਮਤੀ ਤੰਬੂ, ਗੱਡੇ, ਬਲਦ, ਤੋਪਾਂ ਤੇ ਘਰੋਗੀ ਸਮਾਨ ਛੱਡ ਗਏ ਸਨ ਜੋ ਚਾਰ ਮੀਲਾਂ ਤਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸ਼ਾਮ ਹੁੰਦੇ ਤਕ 14 ਮੀਲਾਂ ਤਕ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ, ਘੋੜਸਵਾਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੇ ਘਾਟ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਮਰੇ ਜਾਂ ਜ਼ਖਮੀ ਪਏ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਹੇ ਸਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ 807 ਮਰੇ ਜਾਂ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋਏ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ 'ਚ ਮਰੇ ਹੋਏ 5 ਤੇ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋਏ 24 ਯੂਰਪੀਅਨ ਅਫ਼ਸਰ ਸਨ। (Cap. , Lawrence J.H. Archard, Commentaries on The Punjab Campaign 1848-49, p. 99 and 102) ਸੈਂਡਫੋਰਡ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ 53 ਤੋਪਾਂ ਇਸ ਲੜਾਈ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਆਈਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ 'ਚ ਭਾਰੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਸਿਰਫ਼ 3 ਹੀ ਸਨ, ਇਕ 18 ਪੌਂਡ ਦੇ ਗੋਲੇ ਦਾਗਣ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਦੋ 16 ਪੌਂਡ ਵਾਲੀਆਂ, ਜਦਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ 18 ਪੌਂਡ ਦੇ ਗੋਲੇ ਵਾਲੀਆਂ 16 ਤੋਪਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਦੋ 24 ਪੌਂਡ ਦੇ ਗੋਲੇ ਦਾਗਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬਹੁਤ ਭਾਰੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਉਤਾਰੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚੱਲਣ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੋਵੇਂ ਕੰਬਦੇ ਸਨ। ਸੈਂਡਫ਼ੋਰਡ ਅੱਗੇ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਅਸਲੇ ਦੇ ਇੰਨੇ ਵੱਡੇ ਭੰਡਾਰ ਛੱਡ ਗਏ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਲੱਗ ਅਲੱਗ ਥਾਵਾਂ ਉੱਪਰ ਤਬਾਹ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਯੂਰਪ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮੁਲਕਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਰੂਦ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਡਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਹਰ ਵਾਰ ਧਰਤੀ ਤੇ ਅਕਾਸ਼ ਕੰਬ ਉੱਠਦੇ ਸਨ। (Subaltern D.A. Sandford, The Journal of a Subaltern, The Campaign in The Punjab, p. 157-61).

ਕੈਪਟਨ ਆਰਚਰਡ ਅੱਗੇ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਫੜੀਆਂ ਗਈਆਂ ਕੁਝ ਤੋਪਾਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਹਲਕੀਆਂ ਸਨ, ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਪੌਂਡ ਦੇ ਗੋਲੇ ਦਾਗਣ ਵਾਲੀਆਂ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਸਿੱਖ ਤੋਪਚੀਆਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਾਰੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿਚ ਹੈਰਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜੌਹਰ ਵਿਖਾਏ: The British captured 53 of the enemy guns, some of which, however, were of very small calibred discharging two or three pounds shot and it is only surprising, what an admirable use was made of their against the overwhelming artillery of the victors- namely eighteen pieces of heavy ordinance and sixty six pieces of nine pounds (p. 102).

ਗੁਜਰਾਤ ਦੀ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਲਗਾਤਾਰ ਪਿੱਛਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰ ਸੁੱਟਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਭਾਈ ਮਹਾਰਾਜ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਕਰਨਲ ਰਛਪਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹਥਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸੁੱਟੇ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਚਕਮਾ ਦੇ ਕੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ ਗਏ ਸਨ।

ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦੀਆਂ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਮਾਂਡਰਾਂ ਸਮੇਤ ਅੰਤ ਸਮੇਂ ਤਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਬਹਿਕਾਵੇ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦਾ ਰਾਜ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਹਿਤੈਸ਼ੀ ਰੈਜੀਡੈਂਟ ਹੈਨਰੀ ਲਾਰੰਸ ਵਲੋਂ ਵੀ ਇਹੋ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਹ ਫ਼ੌਜੀ ਕਮਾਂਡਰ ਸਨ ਜਨਰਲ ਕੋਰਟਲੈਂਡ, ਕਰਨਲ ਸਟੈਂਨਬੈਕ, ਸ਼ੇਖ਼ ਇਮਾਮ-ਉ-ਦੀਨ, ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ, ਮਿਸਰ ਸਾਹਿਬ ਦਿਆਲ ਤੇ ਜਵਾਹਰ ਮੱਲ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਰੀਜੈਂਸੀ ਕੌਂਸਲ ਦੇ ਬਾਕੀ ਮੈਂਬਰ ਵੀ ਆਖ਼ਿਰ ਤਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਦਿੰਦੇ ਰਹੇ ਸਨ, ਇਹ ਸਨ ਰਾਜਾ ਦੀਨਾ ਨਾਥ, ਰਾਜਾ ਤੇਜ ਸਿੰਹੁ, ਭਾਈ ਨਿਧਾਨ ਸਿੰਘ, ਫ਼ਕੀਰ ਨੂਰ-ਉ-ਦੀਨ, ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ ਤੇ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਕਾਲਿਆਂਵਾਲਾ।

(ਹਵਾਲਾ: ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਸੀਤਲ, ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਤੇ ਸਰਦਾਰ ਘਰਾਣੇ) ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਯੁੱਧ ਸਮੇਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਸਨ:- ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਮੁਕੇਰੀਆਂ, ਜਨਰਲ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਭਾਗੋਵਾਲੀਆ, ਕਰਨਲ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਕਲਾਸਵਾਲਾ (ਬਾਜਵਾ), ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਲੰਮਾਂ, ਦੇਵਾ ਸਿੰਘ ਸਿਧਵਾਂ, ਬਚਨ ਸਿੰਘ ਛੀਨਾ, ਅਰਜਨ ਸਿੰਘ ਚਾਹਲ, ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਥੇਹਪੁਰੀਆ, ਅਰਜਨ ਸਿੰਘ ਤੇ ਪ੍ਰਦੁਮਨ ਸਿੰਘ ਪੁੱਤਰ ਭਾਈ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ, ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਹੱਟੂ, ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਮਾਨ (ਮੁਗ਼ਲਚੱਕ), ਸਰਦੂਲ ਸਿੰਘ ਮਾਨ (ਪਿੰਡ ਮਾਨਾਂਵਾਲਾ), ਜਰਨਲ ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ ਪੁੱਤਰ ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਖੁਰਦ (ਮਜੀਠਾ), ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਐਮਾਂ, ਹਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਪਢਾਣੀਆਂ, ਕਾਹਨ ਸਿੰਘ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀਵਾਲਾ, ਪੰਜਾਬ ਸਿੰਘ ਪੁੱਤਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ, ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ, ਠਾਕਰ ਸਿੰਘ ਪੁੱਤਰ ਲਹਿਣਾ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ, ਸੋਭਾ ਸਿੰਘ ਪੁੱਤਰ ਜੋਧ ਸਿੰਘ ਕਲਸੀਆਂ, ਸੁਜਾਨ ਸਿੰਘ (ਭਰਾ ਨਿਧਾਨ ਸਿੰਘ ਪੰਜਹੱਥਾ), ਕਰਨਲ ਜਗਤ ਸਿੰਘ ਮਾਨ ਮੁਗ਼ਲਚੱਕ ਤੇ ਜਨਰਲ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਪੁੱਤਰ ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਖੁਰਦ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਰਦਾਰ ਝੰਡਾ ਸਿੰਘ ਬਟਾਲੀਆ, ਕਰਨਲ ਨੂਰ-ਉ-ਦੀਨ, ਕਰਨਲ ਭੂਪ ਸਿੰਘ, ਜਨਰਲ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਪਹੂਵਿੰਡੀਆ, ਕਰਨਲ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ, ਕਰਨਲ ਬਹਾਦਰ ਸਿੰਘ, ਕਰਨਲ ਬਾਬੂ ਪਾਂਡੇ, ਬੂੜ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਦੀਵਾਨ ਕਿਸ਼ਨ ਚੰਦ ਨੇ ਵੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। (ਹਵਾਲਾ: ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ, ਐਂਗਲੋ ਸਿੱਖ ਵਾਰਜ਼)। ਸੋਹਨ ਲਾਲ ਸੂਰੀ ਮੁਤਾਬਿਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਦੇਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਇਹ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ: ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ, ਕ੍ਰਿਪਾਲ ਸਿੰਘ ਮਲਵਈ, ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਝਲਾਂਵਾਲਾ, ਮੰਗਲ ਸਿੰਘ, ਗੁਰਦਿਤ ਸਿੰਘ ਮਲਵਈ, ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਕਾਲਿਆਂਵਾਲਾ, ਰਾਏ ਮੂਲ ਸਿੰਘ, ਫਤਿਹ ਸਿੰਘ ਚੁਹਰਕਾਣਾ, ਬਾਬਾ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ, ਮਿਸਰ ਮੇਘ ਰਾਜ, ਚੰਦਾ ਸਿੰਘ ਕਲਾਸਵਾਲੀਆ, ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ, ਰਤਨ ਚੰਦ, ਕਾਹਨ ਸਿੰਘ ਨਕੱਈ ਤੇ ਕਰਨਲ ਰਤਨ ਸਿੰਘ। (ਹਵਾਲਾ: ਉਮਦਾਤ-ਉਤ-ਤਵਾਰੀਖ਼) ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਦਾ ਜੋ ਵੀ ਨਤੀਜਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੜਾਈਆਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਕਾਰਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਰਹੇਗਾ। ਪੈਅਨ ਨੇ ਠੀਕ ਹੀ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਲੜਾਈਆਂ ਦੌਰਾਨ ਵਿਖਾਈ ਗਈ ਬੇਮਿਸਾਲ ਬਹਾਦਰੀ ਅਤੇ ਦੇਸ਼-ਭਗਤੀ ਦੇ ਜਜ਼ਬੇ ਕਾਰਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵੱਲੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਇੱਜ਼ਤ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ ਪੂਰਵਕ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਰਹੇਗਾ। “The splendid bravery and the pervid patriotism displayed by the Sikhs throughout the Punjab wars will always be remembered by the British with admiration and respect." (From the book ‘History of the Sikhs', by C. H. Payne, p. 188).