ਸ. ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ’ਚ ਵੀ ਇਕ ਜਾਣੀ-ਪਹਿਚਾਣੀ ਅਤੇ ਬਹੁ-ਚਰਚਿਤ ਵਿਅਕਤੀਤਵ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸਨ। ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਅਜਿਹਾ ਫੌਜੀ ਜਰਨੈਲ ਹੋਏ ਜਿਸਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦਾ ਡਰ ਸਰੱਹਦਾਂ ਪਾਰ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਸਰਹੱਦੀ ਇਲਾਕੇ ਤੇ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਮਾਂਵਾਂ ਆਪਣੇ ਰੋਂਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਉਸਦਾ ਨਾਂ ਲੈ ਕੇ ਚੁੱਪ ਕਰਾਉਂਦੀਆਂ ਸਨ1 ਅਤੇ ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਜਦ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਨਾਮਵਰ ਜਰਨੈਲਾਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਛਿੜੀ ਤਾਂ ਇਕ ਲੇਖਕ ਨੇ ਸ. ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਦਾ ਨਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਦਰਸਾਇਆ ਜਿਸਦੀਆਂ ਜਿੱਤਾਂ ਨੇ ਸਭ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨੀ ਵਿਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।2 ਪ੍ਰਸ਼ੀਆ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਫ਼ੀਰ ਮੋਹਨ ਲਾਲ ਨੇ ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਅਬਾਸ ਮਿਰਜ਼ਾ ਨੂੰ ਸੁਣਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਜੇਕਰ ਸ. ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਦਰਿਆ ਸਿੰਧ ਉੱਪਰ ਸਿੱਖ ਫੌਜਾਂ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕਰ ਲਵੇ ਤਾਂ (ਮੁਕਾਬਲੇ ਤੋਂ ਬਚਦੇ ਹੋਏ) ਹਿਜ-ਹਾਈਨੈੱਸ ਆਪਣੇ ਅਸਲੀ ਮੁਲਕ ਤਰਬੇਜ਼ ਵਿਚ ਪਨਾਹ ਲੈਣ ਵਿਚ ਹੀ ਆਪਣਾ ਭਲਾ ਸਮਝਣਗੇ।3 ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਇਹ ਸਫ਼ੀਰ ਜੋ ਅਲੈਜ਼ੈਂਡਰ ਬਰਨਜ਼ ਦਾ ਸਾਥੀ ਸੀ, ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ੀਆ (ਈਰਾਨ) ਦੇ ਭਰੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਬਿਲਕੁਲ ਸਹੀ ਸੀ ਕਿ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਉੱਪਰ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲੈਣਾ, ਇਸ ਜਨਰੈਲ ਲਈ ਕੋਈ ਔਖਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਜਿਸਨੇ ਖ਼ੈਬਰ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਰਹੱਦੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਕਬੀਲਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਕਾਬੂ ਕਰ ਰੱਖਿਆ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ੀਅਤਾ ਦਾ ਤਾਕਤਵਾਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਵੀ ਕਾਬੂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰ ਸਕਿਆ। ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹੈ ਕਿ ਜਦ ਸ. ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਸੀ, ਤਾਂ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਹਾਕਮ ਦੋਸਤ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦਰ੍ਹਾ ਖ਼ੈਬਰ ਤੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਦੋਵਾਂ ਮੁਲਕਾਂ (ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਤੇ ਪੰਜਾਬ) ਦੀ ਪੱਕੀ ਸਰਹੱਦ ਕਬੂਲਣ ਲਈ ਲਿਖਿਆ, ਪਰ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਦਾ ਜਵਾਬ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਜਲਾਲਾਬਾਦ ਤੇ ਕਾਬਲ ਹੈ।4 ਭਾਵੇਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵੀ ਕਾਬਲ ਫ਼ਤਿਹ ਕਰਨ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਸੀ, ਪਰ ਸ. ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਦਾ ਇਹ ਸੁਪਨਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬਲਕਿ ਠੋਸ ਇਰਾਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦੀ ਉਡੀਕ ਸੀ। ਪਰ ਅਫਸੋਸ! ਉਸ ਦੀ ਬੇਵਕਤੀ ਮੌਤ ਕਾਰਨ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਮੋੜ ਨਾ ਮਿਲ ਸਕਿਆ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਕਾਬਲ ਤੋਂ ਵੀ ਅੱਗੇ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਤਕ ਖਾਲਸਾਈ ਝੰਡੇ ਝੁੱਲ ਪੈਂਦੇ ਕਿਉਂਕਿ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਨੂੰ ਉਹ ਹੀ ਸਾਕਾਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ।

ਇਸ ਬਹਾਦਰ ਜਰਨੈਲ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਨਾਲ ਜੂਝਦੇ ਹੋਏ ਹੋਈ ਸੀ, ਦਾ ਰਹੱਸ ਹਾਲੇ ਤਕ ਵੀ ਕਾਇਮ ਹੈ।5 ਕਈ ਇਸ ਨੂੰ ਡੋਗਰਿਆਂ ਦੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਬਹੁਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਲੜਾਈ ਸਮੇਂ ਚੱਟਾਨ ਦੀ ਗੁਫਾ ’ਚ ਛੁਪੇ ਹੋਏ ਦੁਸ਼ਮਣ ਵੱਲੋਂ ਚਲਾਈ ਗਈ ਗੋਲੀ ਨਾਲ ਹੋਈ ਮੌਤ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿਚ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਕਈ ਪਹਿਲੂਆਂ ਉੱਪਰ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇਗੀ ਤਾਂ ਕਿ ਸੱਚਾਈ ਤਕ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਇਹ ਸਹੀ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਸ. ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਦਰਿਆ ਅੱਟਕ ਉੱਪਰ ਸਿੱਖ ਫੌਜਾਂ ਦਾ ਕਮਾਂਡਰ-ਇਨ-ਚੀਫ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਰਾਜਾ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਵਿਖੇ ਦੀਵਾਨੀ ਤੇ ਮਾਲ ਮਹਿਕਮੇ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਸੀ।6 ਇਹ ਵੀ ਸਹੀ ਹੈ ਕਿ ਜਦ (ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੀ) ਰੋਪੜ ਵਿਖੇ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਲਾਰਡ ਬੈਂਟਿੰਕ ਨਾਲ ਮਿਲਣੀ ਸਮੇਂ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਤਖਤ ਦਾ ਵਾਰਸ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਸ. ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਜ਼ਰੂਰ ਇਸ ਫੈਸਲੇ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਨੂੰ ਪੰਥ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਅਮਾਨਤ ਸਮਝਦੇ ਸਨ।7 ਇਹ ਉਹ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦ ਮਹਾਰਾਜਾ ਕਾਫੀ ਹੱਦ ਤਕ ਡੋਗਰਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਸੀ ਤੇ ਡੋਗਰੇ ਸ. ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਦੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਤੋਂ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਸਨ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵਾਰਸ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਉੱਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ. ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ’ਚ ਨੀਵਾਂ ਵਿਖਾਉਣ ਦਾ ਅਵਸਰ ਮਿਲ ਗਿਆ ਸੀ। ਫਿਰ ਵੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਇਹ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਸਰਹੱਦੀ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਸ. ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਹੀ ਆਪਣੇ ਕਾਬੂ ਵਿਚ ਰੱਖ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤੱਥ ਤੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਫ਼ੀਰ ਵੀ ਜਾਣੂ ਸਨ। ਸੋਹਨ ਲਾਲ ਸੂਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਕਸਰ ਗ਼ਿਲਾ ਕਰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਇੰਨੀ ਫੌਜ ਹੁੰਦਿਆਂ ਵੀ ਸ. ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਪੰਜਤਾਰ ਦੇ ਹਾਕਮ ਪੈਂਦਾ ਖਾਨ ਉੱਪਰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਹੁਣ ਤਕ (ਸੰਨ 1836) ਕਾਬੂ ਪਾ ਸਕਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਯੀਅਦ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਬ੍ਰੇਵਲੀ (ਖਲੀਫ਼ਾ) ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਬਗਾਵਤ ਦਾ ਝੰਡਾ ਖੜਾ ਕਰ ਰੱਖਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ‘ਸਰਕਾਰ’ ਉਸ ( ਸ. ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ) ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਉੱਪਰ ਹੈਰਾਨੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।8 ਕੀ ਡੋਗਰਿਆਂ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਿਚ ਸ. ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਨੂੰ ਡੇਗਣ ਦੀ ਵਾਕਿਆ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕੀ ਉਹ ਕਾਮਯਾਬ ਵੀ ਹੋ ਗਏ ਸਨ? ਜੇ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਫਿਰ ਸੰਨ 1837 ਈ: ਨੂੰ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਦੇ ਹਮਲੇ ਸਮੇਂ ਸ. ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਵੱਲੋਂ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਮਦਦ ਲਈ ਫੌਜ ਭੇਜਣ ਦੀਆਂ ਬੇਨਤੀਆਂ ਉੱਪਰ ਫੌਰੀ ਕਾਰਵਾਈ ਕਿਉਂ ਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਫਰਨਾਮਾਕਾਰ ਵਾਇਨੇ, ਜੋ ਤਕਰੀਬਨ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਪੰਜਾਬ, ਕਸ਼ਮੀਰ, ਲੱਦਾਖ, ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਤੇ ਤਿੱਬਤ ਵਿਚ ਘੁੰਮਦਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਿਲ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਦੀ ਟਿੱਪਣੀ ਵਾਚਣਯੋਗ ਹੈ: “Ranjit Singh become jeal- ous or afraid of him (S. Hari Singh) or angry with him as was the costom on similar occasions, did not support him by sending him the reinforcement he needed and asked for, when he was defending peshwur against the afghans.”9

ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਫਰਨਾਮਾਕਾਰ ਕਰਨਲ ਵਾਇਨੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੋਹਨ ਲਾਲ ਸੂਰੀ, ਜੋ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਦਰਬਾਰੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਸੀ, ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਉਮਦਾ-ਉਤ-ਤਵਾਰੀਖ਼ ਤੋਂ ਵੀ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਫੌਜ ਭੇਜਣ ਵਿਚ ਦੇਰੀ ਕੀਤੀ, ਜਦ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜਾ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਤੋਂ ਭਲੀਭਾਂਤ ਵਾਕਫ ਸੀ ਅਤੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਵਿਖੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸ. ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਪਾਸ ਸਿਰਫ 8000 ਫੌਜ ਸੀ, ਜਿਸਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਪਾਸ 30,000 ਫੌਜ ਸੀ। ਕਈ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੇ ਆਪਣੇ ਪੋਤਰੇ ਕੰਵਰ ਨੌਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵਿਆਹ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਫਿਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਕਮਾਂਡਰ-ਇਨ-ਚੀਫ ਹੈਨਰੀ ਫ਼ੈਨ ਦੀ ਲਾਹੌਰ ਫੇਰੀ ਦੌਰਾਨ ਜਸ਼ਨਾਂ ਵਿਚ ਰੁੱਝਾ ਹੋਣਾ, ਇਸ ਫੌਜ ਭੇਜਣ ’ਚ ਦੇਰੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜਨਰਲ ਫ਼ੈਨ ਤਾਂ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ 28, ਮਾਰਚ 1837 ਈ: ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ10 ਅਤੇ 30 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1837 ਈ: ਨੂੰ ਜਦ ਜਮਰੌਦ ਦੀ ਲੜਾਈ ਹੋਈ, ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਤਕ ਫੌਜ ਮਦਦ ਲਈ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਾਰੀ ਫੌਜ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਹੀ ਸੀ ਜੋ ਮਦਦ ਲਈ ਪਹੁੰਚੀ ਜ਼ਰੂਰ ਪਰ ਸ. ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੋਂ ਕਈ ਦਿਨ ਬਾਅਦ। ਮਦਦ ਲਈ ਫੌਜ ਭੇਜਣ ਬਾਰੇ ਸ. ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਵਿਚਕਾਰ ਚਿੱਠੀ-ਪੱਤਰ ਲਗਾਤਾਰ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜੋ ‘ਉਮਦਾ-ਉਤ-ਤਵਾਰੀਖ਼’ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਵੀ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿਘ ਦੇ ਮਨ ਉੱਪਰ ਗਹਿਰਾ ਅਸਰ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੇ ਭਾਵੁਕ ਜਜ਼ਬਾਤ ਜੋ ਸੂਰੀ ਨੇ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਤੋਂ ਇਹ ਝਲਕ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ ਕਿ ਸ. ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਦੀ ਕੋਈ ਚਿੱਠੀ ਵਜ਼ੀਰ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਛੁਪਾਈ ਗਈ ਹੋਵੇ ਜੋ ਅਕਸਰ ਕਈ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਲਿਖਦੇ ਹਨ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਸੋਹਲ ਲਾਲ ਸੂਰੀ ਨੇ ਤਾਂ ਕਈ ਥਾਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੇ ਵਜ਼ੀਰ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਉੱਪਰ ਨਰਾਜ਼ਗੀ ਜਾਂ ਗੁੱਸਾ ਕੱਢਣ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਦਿੱਤੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੇਕਰ ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਘਟਨਾ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਉਹ ਜ਼ਰੂਰ ਲਿਖਦਾ।

ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਤੋਂ ਸ. ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਚਿੱਠੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੂੰ 12 ਮਾਰਚ, 1837 ਈ: ਨੂੰ ਮਿਲੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਤਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਕਿ ਦੋਸਤ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਂ ਲੜਾਈ ਛੇੜਣ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਜਲਾਲਾਬਾਦ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਟਾਕਰੇ ਲਈ ਫੌਜ ਭੇਜਣ ਲਈ ਲਿਖਿਆ, ਜਿਸਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਜਨਰਲ ਫ਼ੈਨ ਦੀ ਵਿਦਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫੌਜ ਰਵਾਨਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਸ਼ਿਕਾਰ ਲਈ ਰੋਹਤਾਸ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਫੌਜੀ ਮਦਦ ਲਈ ਉਹ ਬੇਫਿਕਰ ਰਹੇ ਕਿਉਂਕਿ ‘ਸਰਕਾਰ’ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੈ।11 ਜਨਰਲ ਫ਼ੈਨ 12 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਪਹੁੰਚਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਜਲਦੀ ਤੋਂ ਜਲਦੀ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਦਾ ਇੱਛੁਕ ਸੀ, ਪਰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ 28 ਮਾਰਚ ਤਕ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਵਿਖਾਉਣ ਲਈ ਰੋਕੀ ਰੱਖਿਆ। ਸ. ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਉੱਪਰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕਮਾਂਡਰ-ਇਨ-ਚੀਫ ਫ਼ੈਨ ਦੀ ਵਿਦਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੇਕਰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਠਰ੍ਹੰਮੇ ਨਾਲ ਗੌਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਫੌਜ ਰਵਾਨਾ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਤਾਂ ਇਹ 20 ਦਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ (28 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਕੇ) 18 ਅਪ੍ਰੈਲ ਤਕ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਣੀ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 1835 ਈ: ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਖੁਦ 23 ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਚੱਲ ਕੇ ਫੌਜਾਂ ਸਮੇਤ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਸਨ। ਸ. ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਸਰਦਾਰ ਦੀ ਇਕ ਹੋਰ ਚਿੱਠੀ 22 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੂੰ ਮਿਲੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਗਾਜ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹਾ ਜਮਰੌਦ ਉੱਪਰ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਹਾਜ਼ੀ ਕਾਕੜ ਅਤੇ ਸਾਦਾਤ ਖਾਂ ਮਾਰੇ ਗਏ ਜਾਂ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਏ ਸਨ ਅਤੇ ਕਈ ਸਿੱਖ ਵੀ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ ਹਨ।

ਇਸ ਦੇ ਜਵਾਬ ’ਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਰਾਜਾ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ, ਸ. ਲਹਿਣਾ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ ਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਸਰਦਾਰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਸਨ।12 ਮਹਾਰਾਜਾ ਫ਼ੈਨ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਖ਼ੁਦ ਰੋਹਤਾਸ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਏ, ਪਰ ਮਦਦ ਖਾਤਰ ਇਕ ਵੱਖਰੀ ਮੰਜ਼ਲਾਂ ਤੈਅ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਫੌਜ, ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਵੱਲ ਹਾਲੇ ਰਵਾਨਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਈ। 4 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਫੌਜ ਸਮੇਤ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਵਿਖੇ ਸਨ। 21 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਜਦ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਾਮਨਗਰ ਡੇਰੇ ਲਾਈ ਬੈਠਾ ਸੀ ਤਾਂ ਫਿਰ ਸ. ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਦੀ ਚਿੱਠੀ ਮਿਲੀ ਕਿ ਮੁਹੰਮਦ ਅਕਬਰ ਖਾਂ ਹੋਰ ਸਰਦਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਜਮਰੌਦ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਫੌਜਾਂ ਵੱਲੋਂ ਤੋਪਾਂ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਗੋਲਾਬਾਰੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਅਫ਼ਗਾਨ ਫੌਜਾਂ ਜਮਰੌਦ ਤੋਂ ਇਕ ਕੋਹ ਦੂਰ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦੇ ਰਾਹ ਵੱਲ ਉਤਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਮੀਨਾਰ ਜੋ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਗੋਲਿਆਂ ਕਾਰਨ ਉਡ ਗਏ ਸਨ, ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ਕਰਨ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਕਿਲ੍ਹਾ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਭਾਰੀ ਥੁੜ੍ਹ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਉਹ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਤੇਗ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਖਦੇੜਣ ਲਈ 29 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਨਿਕਲ ਪਵੇਗਾ। ਇਸ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਕੰਵਰ ਨੌਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਹੇਠ ਫੌਜ ਰਵਾਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।13

ਆਖਰਕਾਰ 27 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1837 ਈ: ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਦਰਿਆ ਚਨਾਬ ਤੋਂ ਪੈਦਲ ਤੇ ਘੋੜਸਵਾਰ ਫੌਜ, ਸ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ, ਸ. ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀਵਾਲ, ਸ. ਲਹਿਣਾ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ, ਜਨਰਲ ਅਲਾਰਡ, ਜਨਰਲ ਵੈਨਤੂਰਾ, ਜਨਰਲ ਕੋਰਟ ਤੇ ਜਮਾਂਦਾਰ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਪਲਟਨਾਂ, ਸਵਾਰਾਂ ਤੇ ਤੋਪਖਾਨੇ ਸਮੇਤ ਕੰਵਰ ਨੌਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਹੇਠ ਰਵਾਨਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਸਖ਼ਤ ਹਦਾਇਤ ਕੀਤੀ ਕਿ ਪੈਦਲ ਫੌਜ ਹਰ ਰੋਜ਼ 15 ਕੋਹ ਅਤੇ ਘੋੜਚੜ੍ਹੇ ਸਵਾਰ 28 ਕੋਹਾਂ ਦਾ ਪੰਧ ਮਾਰਦੇ ਹੋਏ ਪੰਜ ਦਿਨ੍ਹਾਂ ’ਚ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਣ।14 ਇਹ ਇਕ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਲਿਆ ਗਿਆ ਕਦਮ ਸੀ, ਜੋ ਇਹ ਸੋਚਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਫੌਜ ਬਹੁਤ ਪਹਿਲੇ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਰਾਜਾ, ਸ. ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਨੂੰ ਚਿੱਠੀਆਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿਚ ਲਿਖ ਰਹੇ ਸਨ, ਰਵਾਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਸੀ, ਜੋ ਇਹ ਫੌਜ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੇ ਨਾਲ ਸੀ। ਪਹਿਲੀ ਮਈ ਨੂੰ ਜਦ ਮਹਾਰਾਜਾ ਗੁਜਰਾਤ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਸਨ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ. ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਦੀ 28 ਅਪ੍ਰੈਲ ਦੀ ਲਿਖੀ ਹੋਈ ਚਿੱਠੀ ਪਹੁੰਚੀ ਕਿ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੇ ਭਾਰੀ ਗੋਲਾਬਾਰੀ ਨਾਲ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਫਸੀਲ ਉਡਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਅੱਗੋਂ ਕਿਲ੍ਹੇਦਾਰ ਸ. ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਰਾਹੀਂ 500 ਗਾਜੀ ਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਫ਼ਗਾਨ ਸਰਦਾਰ ਉਡਾ ਦਿੱਤੇ ਹਨ, ਜੋ ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਸ. ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਕਿਲ੍ਹੇਦਾਰ ਨੇ ਉਸ (ਸ. ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ) ਪਾਸ ਰਾਤ-ਓ-ਰਾਤ ਆਪਣੇ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਵਸੀਲੇ ਰਾਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾਈ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਵੀ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਪਾਣੀ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਫ਼ਸੀਲ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ। ਸ. ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਨੇ ਅੱਗੇ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਉਹ ਹਾਲਾਤ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੋਇਆ, ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਵਿਖੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਥਾਂਵਾਂ ਉੱਪਰ ਫੌਜ ਤਾਇਨਾਤ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਬਾਕੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਅਗਲੀ ਸਵੇਰ (29 ਅਪ੍ਰੈਲ) ਲੜਾਈ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵੱਲ ਖੁਦ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਸ. ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਸ. ਲਹਿਣਾ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ ਨੂੰ ਮਦਦ ਲਈ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਸਰਦਾਰ ਖੁਦ ਆਪਣੇ ਸ਼ੱਕਰਗੜ੍ਹ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਹਾਜ਼ੀ ਕਾਕੜ ਖਾਂ ਦੇ ਗਾਜ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਨਹੀਂ ਭੇਜ ਸਕੇਗਾ।15 ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸ. ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਸ ਆਖਰੀ ਖ਼ਤ ਵਿਚ ਜਮਰੌਦ ਦੀ ਨਾਜ਼ੁਕ ਹਾਲਤ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਮਦਦ ਲਈ ਫੌਜ ਦੇ ਨਾ ਪਹੁੰਚਣ ਉੱਪਰ ਹੈਰਾਨੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਕਿਲ੍ਹਾ ਜਮਰੌਦ ਤੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਨੂੰ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਜਾਣ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਲਈ ਆਖਰੀ ਸਾਹਾਂ ਤਕ ਲੜ ਮਰਨ ਅਤੇ ਫੌਜ ਭੇਜਣ ਦੀ ਮੰਗ ਦੁਰਹਾਈ ਸੀ।16

ਜਮਰੌਦ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸ. ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਮੀਰਪੁਰੀਏ ਪਾਸ 800 ਪੈਦਲ, 200 ਸਵਾਰ, 12 ਵੱਡੀਆਂ ਤੇ 12 ਹਲਕੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਸਨ ਜਦ ਕਿ ਸ਼ੱਕਰਗੜ੍ਹ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਸ. ਲਹਿਣਾ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ ਪਾਸ 500 ਪੈਦਲ, 300 ਸਵਾਰ, 2 ਵੱਡੀਆਂ ਅਤੇ 10 ਛੋਟੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਸਨ।17 ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ੱਕਰਗੜ੍ਹ ਕਿਲ੍ਹੇ ਉੱਪਰ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਫੌਜ ਵਿਚ 2000 ਘੋੜਸਵਾਰ, 6 ਤੋਪਾਂ ਤੇ 10,000 ਮੁਲਕੀਆਂ ਲਸ਼ਕਰ ਸੀ, ਜੋ ਹਾਜ਼ੀ ਕਾਕੜ ਖਾਨ ਤੇ ਸੱਯਦ ਬਾਬਾ ਜਾਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਸਨ। ਜਦ ਕਿ ਕਿਲ੍ਹਾ ਜਮਰੌਦ ਉੱਪਰ ਹਮਲਾਵਰ ਫੌਜ ਸਮੇਤ 40 ਵੱਡੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਦੇ 30,000 ਅਫ਼ਗਾਨੀ ਤੇ ਸਰਹੱਦੀ ਮੁਲਕੀਆਂ ਲਸ਼ਕਰ ਨਾਲ ਦੋਸਤ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ-- ਅਕਬਰ ਖਾਂ, ਹੈਦਰ ਖਾਂ, ਆਜ਼ਮ ਖਾਂ ਤੇ ਅਕਰਮ ਖਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਅਫ਼ਗਾਨ ਸਰਦਾਰਾਂ-- ਜੱਬਾਰ ਖਾਂ, ਸ਼ਮਸੁਦੀਨ ਖਾਂ, ਮੀਰ ਆਲਮ ਖਾਂ, ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਂ, ਮਿਰਜਾ ਸ਼ਮੀ ਖਾਨ ਵਜ਼ੀਰ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਹੇਠ ਲੜਾਈ ਲਈ ਹਾਜ਼ਰ ਸੀ।18 ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਵਿਖੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸ. ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਪਾਸ 6000 ਪੈਦਲ, 1000 ਰੈਗੂਲਰ ਘੋੜ ਸਵਾਰ, 18 ਤੋਪਾਂ ਅਤੇ 3000 ਘੋੜਚੜ੍ਹੇ ਸਿਪਾਹੀ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਸ. ਨਿਧਾਨ ਸਿੰਘ ਪੰਜ ਹੱਥਾ ਤੇ ਸ. ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ (ਖੁਰਦ) ਪਾਸ ਸੀ।19 ਅਫ਼ਗਾਨ ਫੌਜਾਂ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਛੇ ਦਿਨ ਤੋਪਾਂ ਦੀ ਮਾਰ ਨਾਲ ਜਮਰੌਦ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਇਕ ਬਾਹੀ ਉੱਡ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ 28 ਅਪ੍ਰੈਲ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਰੇਤ ਦੀਆਂ ਬੋਰੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਪਰ ਸ. ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸ. ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਨੂੰ, ਜੋ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਵਿਖੇ ਬੀਮਾਰ ਸਨ, ਬੀਬੀ ਹਰਸ਼ਰਨ ਕੌਰ ਰਾਹੀਂ ਰਾਤੋਂ-ਰਾਤ ਹੀ ਇਤਲਾਹ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਉਹ ਹੁਣ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਦਿਨ ਹੀ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਸਕੇਗਾ।20

ਅਗਲੇ ਦਿਨ 29 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਸ. ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਤੋਂ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਜਮਰੌਦ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਫੌਜ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਅੰਦਰ ਨਵਾਂ ਜੋਸ਼ ਭਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਵਿਚ ਦਹਿਸ਼ਤ ਫੈਲ ਗਈ। ਅਫ਼ਗਾਨ ਉਸ ਦੇ ਪਹੁੰਚਣ ਉੱਪਰ ਹਮਲਾ ਰੋਕਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਮੋਰਚਿਆਂ ’ਚ ਡਟੇ ਰਹੇ। ਆਖਿਰ ਬਹਾਦਰ ਸੂਰਬੀਰ ਜਰਨੈਲ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਮਦਦ ਲਈ ਭੇਜੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਫੌਜ ਦੀ ਉਡੀਕ ਤੋਂ ਬੇ-ਆਸ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਲਈ ਆਪਾ ਵਾਰਨ ਦੀ ਖਾਤਰ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਉਸਾਰੇ ਗਏ ਜਮਰੌਦ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਤੇ ਆਬਰੂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ 30 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਉੱਪਰ ਜਾ ਪਿਆ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਨੂੰ ਖੈਬਰ ਦੇ ਪਹਾੜਾਂ ਤਕ ਖਦੇੜ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ 14 ਵੱਡੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਉੱਪਰ ਵੀ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ।21 ਇਸੇ ਜੋਸ਼ ਵਿਚ ਸ. ਨਿਧਾਨ ਸਿੰਘ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਨੂੰ ਭਜਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਦਰ੍ਹਾ ਖੈਬਰ ਅੰਦਰ ਜਾ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਬੁਲਾਉਣ ਅਤੇ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਸ. ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਨੂੰ ਜਾਣਾ ਪਿਆ; ਜਿੱਥੇ ਇਕ ਗੁਫਾ ਅੰਦਰ ਲੁਕੇ ਹੋਏ ਇਕ ਸਿਪਾਹੀ ਨੇ ਸ. ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਨੂੰ ਬੰਦੂਕ ਦੀਆਂ ਦੋ ਗੋਲੀਆਂ ਨਾਲ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਗ੍ਰਿਫਿਨ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦਰ੍ਹੇ ਅੰਦਰ ਪਹੁੰਚੀ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਉੱਪਰ ਸ਼ਮਸ-ਉ-ਦੀਨ ਖਾਨ, ਪਠਾਨਾਂ ਦੇ ਇਕ ਭਾਰੀ ਲਸ਼ਕਰ ਸਮੇਤ ਆ ਪਿਆ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਵੱਢ-ਟੁੱਕ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉੱਥੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖਦੇੜ ਦਿੱਤਾ। ਸ. ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਲਗਾ ਕਿ ਇਸ ਦਰ੍ਹੇ ਅੰਦਰ ਫਸੀ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਨੂੰ ਤਬਾਹੀ ਤੋਂ ਉਹ ਹੀ ਬਚਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ’ਤੇ ਸਰਦਾਰ ਆਪਣੇ ਵਫਾਦਾਰ ਅਫਸਰਾਂ ਸ. ਕਾਹਨ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ, ਸ. ਸੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਬਟਾਲੀਆ ਤੇ ਦੀਵਾਨ ਦੇਵੀ ਸਹਾਏ ਦੇ ਮਨ੍ਹਾਂ ਕਰਨ ’ਤੇ ਵੀ ਨਾ ਰੁਕਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਜਾ ਪਹੁੰਚਿਆ ਸੀ।22 4 ਮਈ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੂੰ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਤੋਂ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲੀ ਕਿ ਸ. ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਸ ’ਤੇ ਉਸੀ ਸਮੇਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਰਾਜਾ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਾ ਸੁਚੇਤ ਸਿੰਘ, ਸ. ਜਵੰਦਾ ਸਿੰਘ ਮੋਕਲ, ਸ. ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ ਤੇ ਸ. ਧੰਨਾ ਸਿੰਘ ਮਲਵਈ ਨੂੰ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਰਵਾਨਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।23 6 ਮਈ ਨੂੰ ਜਦ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰੋਹਤਾਸ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲੀ ਕਿ ਸ. ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ 29 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਜੰਗ ’ਚ ਕੁੱਦ ਪਿਆ ਸੀ, ਅਫ਼ਗਾਨ ਤੇ ਗਾਜ਼ੀ ਬਹੁਤ ਭਾਰੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਮਾਰੇ ਗਏ ਜਾਂ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਏ ਜੋ ਆਪਣਾ ਤੋਪਖਾਨਾ ਛੱਡ ਕੇ ਭੱਜ ਉਠੇ ਸਨ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲੀ ਕਿ ਛੁਪੇ ਹੋਏ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਉੱਪਰ ਗੋਲੀ ਚਲਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਹ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹਾਲਤ ’ਚ ਜਮਰੌਦ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਸਵਰਗਵਾਸ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਗੁਪਤ ਰੱਖਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੁਝ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਦਾਇਤਾਂ ਸ. ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕੀਤੀਆਂ ਤਾਂਕਿ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਦਾ ਮਨੋਬਲ ਉੱਚਾ ਰਹੇ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਉਸ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ’ਚ ਪਹੁੰਚਣ ਕਾਰਨ ਭੈਭੀਤ ਰਹੇ। ਇਸ ਦਿਲ-ਕੰਬਾਊ ਖ਼ਬਰ ਉੱਪਰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖ ਹੋਇਆ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ’ਚ ਅੱਥਰੂ ਛਲਕ ਤੁਰੇ ਅਤੇ ਉਹ ਸਰਦਾਰ ਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸੀ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਆਪਣੇ ਕਿਸੇ ਪਰਵਾਰਿਕ ਮੈਂਬਰ ਜਾਂ ਖਾਸ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਕਮਾਂਡਰ ਦੀ ਮੌਤ ਉੱਪਰ ਅੱਥਰੂ ਛਲਕੇ ਹੋਣ। ਉਮਦਾ-ਉਤ-ਤਵਾਰੀਖ਼ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹੈ:- “The Maharaja felt very grieved on hearing the dreadful news and his eyes become wet with tears while he talked about the fi-delity and sacrifies of the said sardar from the beginning to the end of his carrer”24

ਜੋ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਿਦਾਇਤਾਂ ਸ. ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਨੇ ਸ. ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕੀਤੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ’ਚ ਸਰਦਾਰ ਦੀ ਲੜਕੀ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਵੀ ਸੀ। ਸ. ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਜਵਾਈ ਸ. ਲਹਿਣਾ ਸਿੰਘ ਘਰਜਾਖੀਆ ਖ਼ੁਦ ਉਸ ਸਮੇਂ ਜਮਰੌਦ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਾਲੀ ਫੌਜ ’ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਕੇ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਨਾਲ ਜੂਝ ਰਿਹਾ ਸੀ।

ਸ. ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਬਹੁਤ ਚਿਰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੇ ਦਿਲ ਉੱਪਰ ਛਾਈ ਰਹੀ ਅਤੇ ਉਹ ਸਰਦਾਰ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਅਤੇ ਵਫਾਦਾਰੀ ਦੀ ਤਾਰੀਫ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅਕਸਰ ਭਾਵੁਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਦਰਬਾਰ ਦੀ ਇਕ ਚਰਚਾ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਨ ਖਲੀਲ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਾਰਬੀਨ ਤੋਂ ਸ. ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਉੱਪਰ ਗੋਲੀ ਚਲਾਈ ਜੋ ਜਾਨਲੇਵਾ ਸਾਬਤ ਹੋਈ ਸੀ।25 ਇਕ ਹੋਰ ਚਰਚਾ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸ. ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬਹੁਤ ਕਾਹਲੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਜੋਸ਼ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਕੁੱਦ ਪਏ ਅਤੇ ਮਦਦ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਫੌਜ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਨਾ ਕੀਤਾ।26 ਇਸੇ ਵਿਸ਼ੇ ਉੱਪਰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਚਰਚਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਜਨਰਲ ਵੈਨਤੂਰਾ ਤੇ ਜਨਰਲ ਅਲਾਰਡ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਜੇਕਰ ਸ. ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਨਾ ਕੁੱਦ ਪੈਂਦਾ ਤਾਂ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਨੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਉੱਪਰ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲੈਣਾ ਸੀ।27 ਇੱਕ ਹੋਰ ਦਰਬਾਰ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਸਮੇਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮਰਹੂਮ ਸਰਦਾਰ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹੁਣ ਬਹੁਤੇ ਸਰਦਾਰ ਜਾਂ ਅਹੁਦੇਦਾਰ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਜਾਣ ਤੋਂ ਕਤਰਾਉਂਦੇ ਹਨ।28 ਇਕ ਹੋਰ ਸਮੇਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਅਤੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ’ਚ ਬੋਲਦੇ ਹੋਏ ਜਮਾਂਦਾਰ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਸਿੰਘ ਤੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਤਾਇਨਾਤ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਲਾਹਨਤ ਪਾਈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦੀਆਂ ਡੀਂਗਾਂ ਤਾਂ ਮਾਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜਦ ਮੈਦਾਨ ’ਚ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਵਫਾਦਾਰੀ ਨਹੀਂ ਨਿਭਾਉਂਦੇ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਗ਼ਿਲਾ ਸੀ ਕਿ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਤੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਸ. ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਦੀ ਮਦਦ ’ਤੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਹੁੰਚਿਆ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਾਮਾਨ ਜਮਰੌਦ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਅੰਦਰ ਪਹੁੰਚਾਇਆ। ਇਹ ਉਹ ਸਰਦਾਰ (ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ) ਹੀ ਬਹਾਦਰ, ਸਾਹਸੀ ਤੇ ਵਫਾਦਾਰ ਨਿਕਲਿਆ ਜਿਸਨੇ ‘ਸਰਕਾਰ’ ਦੇ ਨਮਕ ਦੀ ਖਾਤਰ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੀ ਬਾਜ਼ੀ ਲਾ ਦਿੱਤੀ ਜਦ ਕਿ ਜਮਾਂਦਾਰ ਦੀਆਂ ਪਲਟਨਾਂ ਤੇ ਸਵਾਰਾਂ ਨੇ ਮੈਦਾਨ ’ਚ ਨੱਸਦੇ ਹੋਏ ਬਦਨਾਮੀ ਦਾ ਧੱਬਾ ਆਪਣੇ ਮੱਥੇ ਉੱਪਰ ਲਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਨਮਕ ਹਰਾਮੀ ਕੀਤੀ।29

ਹਵਾਲਾ ਪੁਸਤਕਾਂ

1. ਗ੍ਰਿਫਨ, ਦੀ ਪੰਜਾਬ ਚੀਫ, ਭਾਗ ਦੂਜਾ, ਸਫਾ 149-50
2. ਬਾਬਾ ਪ੍ਰੇਮ ਸਿੰਘ ਹੋਤੀ ਮਰਦਾਨ, ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ, ਸਫਾ 229-30
3. ਮੋਹਨ ਲਾਲ, ਜਨਰਲ ਆਫ ਏ ਦੂਰ ਥਰੂ ਦੀ ਪੰਜਾਬ, ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ, ਤੁਰਕਿਸਤਾਨ ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ੀਆ
4. ਸੋਹਨ ਲਾਲ ਸੂਰੀ, ਉਮਦਾ-ਉਤ-ਤਵਾਰੀਖ਼, ਦਫ਼ਤਰ ਤਿੰਨ, ਸਫਾ 430
5. ਨਾਅਰ ਜੀ ਐਸ. ਡਾ. ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ, ਸਫਾ 39
6. ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ, ਤਵਾਰੀਖ ਗੁਰੂ ਖਾਲਸਾ, ਭਾਗ ਦੂਜਾ, ਸਫਾ 390
7. ਬਾਬਾ ਪ੍ਰੇਮ ਸਿੰਘ ਹੋਤੀ ਮਰਦਾਨ, ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ, ਸਫਾ 13-14
8. ਸੋਹਲ ਲਾਲ ਸੂਰੀ, ਉਮਦਾ-ਉਤ-ਤਵਾਰੀਖ਼, ਸਫਾ 288, ਦਫ਼ਤਰ ਤਿੰਨ
9. ਵਾਇਨੇ ਜੀ. ਟੀ, ਟ੍ਰੈਵਲਜ਼ ਇਨ ਕਸ਼ਮੀਰ, ਲੱਦਾਖ, ਇਸਕਰਦੂ ਭਾਗ ਪਹਿਲਾ, ਸਫਾ 235
10. ਫ਼ੈਨ ਹੈਨਰੀ ਐਡਵਰਡ, ਫਾਈਵ ਯੀਅਰ ਇਨ ਇੰਡੀਆ, ਸਫਾ 94, ਭਾਗ ਪਹਿਲਾ
11. ਸੋਹਲ ਲਾਲ ਸੂਰੀ, ਉਮਦਾ-ਉਤ-ਤਵਾਰੀਖ਼, ਸਫਾ 341, ਦਫ਼ਤਰ ਤਿੰਨ
12. ਉਹੀ, ਸਫਾ 345
13. ਉਹੀ, ਸਫਾ 351
14. ਉਹੀ, ਸਫਾ 352
15. ਉਹੀ, ਸਫਾ 353
16. ਬਾਬਾ ਪ੍ਰੇਮ ਸਿੰਘ ਹੋਤੀ ਮਰਦਾਨ, ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ, ਸਫਾ 187
17. ਉਹੀ, ਸਫਾ 176 ਤੇ 179
18. ਉਹੀ, ਸਫਾ 181
19. ਗ੍ਰਿਫਨ ਲੈਪਲ, ਦੀ ਪੰਜਾਬ ਚੀਫ, ਭਾਗ ਦੂਜਾ, ਸਫਾ 149 ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਸਫਾ 214 ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਪ੍ਰੇਮ ਸਿੰਘ ਹੋਤੀ ਮਰਦਾਨ, ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ, ਸਫਾ 187-188
20. ਉਹੀ, ਸਫਾ 185
21. ਉਹੀ, ਸਫਾ 191
22. ਗ੍ਰਿਫਨ ਲੈਪਲ, ਦੀ ਪੰਜਾਬ ਚੀਫ, ਭਾਗ ਦੂਜਾ, ਸਫਾ 150
23. ਸੋਹਲ ਲਾਲ ਸੂਰੀ, ਉਮਦਾ-ਉਤ-ਤਵਾਰੀਖ਼, ਸਫਾ 353, ਦਫ਼ਤਰ ਤਿੰਨ
24. ਉਹੀ, ਸਫਾ 354
25. ਉਹੀ, ਸਫਾ 355
26. ਉਹੀ, ਸਫਾ 385
27. ਉਹੀ, ਸਫਾ 369
28. ਉਹੀ, ਸਫਾ 389
29. ਉਹੀ, ਸਫਾ 355