ਸੰਨ 1845, ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ, ਜਿਸ ਦੀ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਪੰਚਾਇਤ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਖ਼ਾਤਰ ਹਰ ਕੁਰਬਾਨੀ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਹਾਕਮਾਂ ਦੀਆਂ ਗ਼ੱਦਾਰੀ ਚਾਲਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਗਈ। ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਖ਼ੁਦਮੁਖਤਿਆਰੀ ਅਤੇ ਅਜ਼ਾਦੀ ਖ਼ਾਤਰ ਉਸ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦਾ ਹਰ ਹੁਕਮ, ਸੱਚੀ ਲਗਨ ਨਾਲ ਦਿਲੋਂ ਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਕਬੂਲ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਕਾਇਰ ਤੇ ਗ਼ੱਦਾਰ ਜਰਨੈਲਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕਬੂਲ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹਰ ਹੁਕਮ ਮੰਨਣ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਹਜ਼ੂਰੀ ਵਿਚ ਹਾਂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗ਼ੱਦਾਰ ਦਰਬਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਜਰਨੈਲਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਲੜਾਉਣ ਲਈ ਸ਼ਾਲੀਮਾਰ ਬਾਗ ਵਿਚ ਫੌਜ ਦੇ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿਚ ਕੀਤੇ ਗਏ ਇਕੱਠ ਵਿਚ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਬਜ਼ਬਾਗ ਵਿਖਾਏ ਅਤੇ ਕਈ ਬਹਾਨੇ ਬਣਾਏ ਗਏ ਤਾਂ ਕਿ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਲਈ ਰਾਜ਼ੀ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦਰਬਾਰੀ ਤੇ ਜਰਨੈਲ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਤਾਲਮੇਲ ਵਿਚ ਸਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਵੀ ਦਿਲੋਂ ਪੰਜਾਬ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਾਵਲੇ ਸਨ ਅਤੇ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਨੂੰ ਉਕਸਾਉਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਵਧੀਕੀਆਂ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਇਹ ਜੰਗ ਨਹੀਂ ਸੀ ਚਾਹੁੰਦੀ। ਨਾਲ ਹੀ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਖਾਤਰ ਹਾਲਾਤ ਉੱਪਰ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖ ਰਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਹਮਲਾ ਰੋਕਣ ਲਈ ਹਰ ਕੁਰਬਾਨੀ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਸੀ। ਇਸੇ ਆਸ਼ੇ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਪੰਚਾਇਤ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਅਮਨ-ਚੈਨ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਸਫਾਰਤੀ ਸੰਬੰਧਾਂ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਜਿਸ ਵੇਲੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਜੰਗ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ’ਚ ਰੁੱਝੇ ਹੋਏ ਸਨ ਤਾਂ ਪੰਚਾਇਤ ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ ਸ. ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਤਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਕੂਮਤ ਦੀ ਵਾਗਡੋਰ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹੋਏ, ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਹਕੂਮਤ ਨਾਲ ਸਫਾਰਤੀ ਸਦਭਾਵਨਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਚਿੱਠੀ-ਪੱਤਰ ਵੀ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ; ਜਿਸਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਮੇਜਰ ਬ੍ਰਾਡਫੁਟ ਪੋਲੀਟੀਕਲ ਅਫ਼ਸਰ ਲੁਧਿਆਣਾ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤਾ ਸੀ:- “As an earnest of their own friendly intension, the new government apologised for Jawahar Singh’s aggresive conduct towards the British Agent and his genuine or pretended efforts to break peaceful relation between the two governments. (Ref. ‘Career of Major Broadfoot’, page 97) ਅੰਗਰੇਜ਼ ਕਿਵੇਂ ਰੁਕਣ ਵਾਲੇ ਸਨ? ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਅਹਿਲਕਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਹਿਯੋਗ ਮਿਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਹ ਸਭ ਲੋਕ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਵਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ।

ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਦੋਸਤੀ ਉਦੋਂ ਤਕ ਨਿਭਾਈ, ਜਦ ਤਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੱਕੀ ਖ਼ਬਰ ਆ ਪਹੁੰਚੀ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਹਮਲਾਵਰ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਸਮੇਤ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਹਾਰਡਿੰਗ ਅਤੇ ਕਮਾਂਡਰ-ਇਨ-ਚੀਫ਼ ਗਫ਼ ਦੀ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਹੇਠ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਵੱਲ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਵੱਲੋਂ 13 ਦਸੰਬਰ, 1845 ਨੂੰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਇਕਤਰਫਾ ਜੰਗ ਦਾ ਐਲਾਨ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸਤਲੁਜ ਪਾਰ ਇਲਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਬਤ ਕਰਨ ਦੇ ਨੋਟੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਨੇ ਆਖਰਕਾਰ ਸਿੱਖ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਦਰਿਆ ਸਤਲੁਜ ਪਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਪੰਚਾਇਤ ਫੂਕ ਫੂਕ ਕੇ ਕਦਮ ਚੁੱਕ ਰਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕਮਾਂਡਰਾਂ (ਮਿਸਰ ਲਾਲ ਸਿੰਹੁ ਅਤੇ ਮਿਸਰ ਤੇਜ ਸਿੰਹੁ) ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਹੀ ਕੂਚ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਫੌਜਾਂ ਸਤਲੁਜ ਪਾਰ ਇਲਾਕਿਆਂ ਅੰਦਰ ਹੀ ਡਟੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਅਤੇ ਜਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਬਰ ਪਹੁੰਚੀ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਹਮਲਾਵਰ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸਤਲੁਜ ਪਾਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪਰਗਨੇ ਮੁੱਦਕੀ ਅੰਦਰ ਆ ਘੁਸੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕੂਚ ਲਾਲ ਸਿੰਹੁ ਅਤੇ ਤੇਜ ਸਿੰਹੁ ਦੇ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਸੀ। ਪੰਚਾਇਤ ਨੇ ਮੁੱਦਕੀ ਦੀ ਝੜਪ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਜੰਗ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਕਮਾਂਡਰ-ਇਨ-ਚੀਫ਼ ਤੇਜ ਸਿੰਹੁ ਦੀ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਬਿਨਾਂ ਨਾ ਬਦਲਣ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਉਡੀਕ ਅਤੇ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਵਿਚ ਪਿੱਛੇ ਫੇਰੂ ਸ਼ਹਿਰ (ਹੁਣ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ) ਵਾਪਸ ਆ ਪਹੁੰਚੇ। ਜਦ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਫੌਜ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਪੂਰੀ ਤਿਆਰੀ ਵਿਚ ਲਾਮਬੰਦ ਹੋ ਕੇ 21 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਰੱਖਿਆਤਮਕ ਕੈਂਪ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਉੱਪਰ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਆ ਪਹੁੰਚੀ ਤਾਂ ਵੀ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਇਸ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਮਾਂਡਰ-ਇਨ-ਚੀਫ਼ ਮੁੱਖ ਫੌਜ ਸਮੇਤ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਅਤੇ ਅਗਵਾਈ ਲਈ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਹ ਕਮਾਂਡਰ ਆਪਣੀ ਹੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਧੋਖਾ ਦੇ ਗਿਆ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਵਜੇ ਸ਼ਾਮ ਲੜਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਪਹੁ ਫ਼ੁਟਾਲੇ ਤਕ ਵੀ ਨਾ ਪਹੁੰਚਿਆ ਅਤੇ ਜਦ ਆਖਰਕਾਰ ਪੂਰਾ ਦਿਨ ਚੜ੍ਹੇ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤਾਂ ਬਿਨਾਂ ਲੜੇ ਫੌਜਾਂ ਸਮੇਤ ਮੈਦਾਨ ਖਾਲੀ ਕਰ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਹਾਰ ਵਿਚ ਬਦਲ ਗਈ। ਸਿੱਖ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਇਸ ਕਮਾਂਡਰ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਉੱਪਰ ਕਿੰਨੀ ਕੁ ਨਮੋਸ਼ੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇਗੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਬਿਨਾਂ ਉਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਲੜਨਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਚਾਹੁੰਦੇ?

ਡੇਰੇ ਆਣ ਕੇ ਬੈਠ ਸਲਾਹ ਕਰਦੇ, (ਮੁੱਦਕੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ)
ਐਤਵਾਰ ਅਸੀਂ ਖੰਡਾ ਫੜਾਂਗੇ ਜੀ।
ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵੱਡੀ ਉਡੀਕ ਸਾਨੂੰ,
ਉਸਦੇ ਆਏ ਬਗੈਰ ਨਾ ਲੜਾਂਗੇ ਜੀ। (69, ਜੰਗਨਾਮਾ; ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ)

ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਦੇ ਆਪਣੇ ਕਮਾਂਡਰ ਉੱਪਰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਤੇ ਭਰੋਸੇ ਦੀ ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਪੰਡਤ ਦੇਬੀ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ਵਿਚ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਸੰਨ 1850 ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਉਹ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਰਾਜ ਜੋ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਦੀ ਬਰਾਬਰੀ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਫੌਜ ਦੀ ਆਪ ਮੁਹਾਰੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੀ ਦਗ਼ਾਬਾਜ਼ੀ ਤੇ ਬੁਜ਼ਦਿਲੀ ਕਾਰਨ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਿਆ। ਸਾਰੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਖਾਸ ਕਰ ਕੇ ਤੇਜ ਸਿੰਹੁ ਦਾ ਵਤੀਰਾ ਅਜਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਉਸ ਦੀ ਦਗ਼ਾਬਾਜ਼ੀ ਦਾ ਸ਼ੱਕ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਫੌਜ ਨੇ ਲੜਾਈ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕੰਮ ਕੀਤਾ. . . ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਗੱਲਬਾਤ ਵਿਚ ਸਰਦਾਰ ਫੌਜ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਅੰਦਰਖਾਤੇ ਉਹ ਫੌਜ ਦੀ ਤਬਾਹੀ ਅਤੇ ਬਰਬਾਦੀ ਲਈ ਕੋਈ ਕਸਰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੇ ਸਨ। ਮਿਤੀ 22 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਤੇਜ ਸਿੰਹੁ ਦਾ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਥੱਕੀ ਹੋਈ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਚਲੇ ਜਾਣਾ, ਕੇਵਲ ਦਗ਼ਾਬਾਜ਼ੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਭਾਵੇਂ ਫੌਜ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੀ ਦਗ਼ਾਬਾਜ਼ੀ ਦਾ ਪੂਰਾ ਯਕੀਨ ਸੀ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਹੁਕਮਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੀ ਰਹੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਕਮਾਂਡਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਅਫਸਰ ਬਿਨਾਂ ਫੌਜ ਦਾ ਕੁਝ ਕਰਨਾ ਅਸੰਭਵ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋ ਕੇ ਤੇਜ ਸਿੰਹੁ ਨਾਲ ਚੱਲਣਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਸੀ। (ਹਵਾਲਾ: ‘ਗੁਲਸ਼ਨ-ਏ-ਪੰਜਾਬ’, ਸਫਾ 118-119)

ਡੋਗਰਾ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਤਾਂ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਨਾਲ ਲਿਖਤੀ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰ ਰੱਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਰਾਜ ਕਾਇਮ ਰਹਿਣ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਜੰਮੂ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦਾ ਖ਼ੁਦਮੁਖਤਿਆਰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਜਦ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਸਮੇਂ ਹਮਲਾ ਕਰਨਗੇ ਤਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਲੀਡਰ ਫੌਜ ਨਾਲੋਂ ਅਲੱਗ ਹੋ ਜਾਣਗੇ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਦੀ ਜੰਗੀ ਮਦਦ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਸੇ ਲਈ ਤਾਂ ਜਦ ਮਹਾਰਾਣੀ ਨੇ ਸਰਕਾਰੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਨੂੰ ਸਤਲੁਜ ਪਾਰ ਆਪਣੀ ਸਰਹੱਦ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਕੂਚ ਕਰਨ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਨੇ ਜੋ ਚਿੱਠੀ ਪਹਿਲੇ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਲਾਰਡ ਐਲਨਬਰੋ ਨੂੰ ਲਿਖੀ, ਉਸ ਵਿਚ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਸ ਲੜਾਈ ਦਾ ਅਸਲੀ ਫ਼ਾਇਦਾ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਹੋਵੇਗਾ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਦੀ ਤਾਕਤ ਘੱਟ ਕਰਨ ਦੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਵਿਚ ਮਹਾਰਾਣੀ ਦਾ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਹੇਠ ਰਹਿ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਰਾਜ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰੋੜਤਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਬਾਰੇ ਆਪਣੀ ਇਕ ਚਿੱਠੀ ਵਿਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਿਖਿਆ ਸੀ-- “Whatever this offer was made by the Rani and the chiefs of their own accord, or as a result of subtle sugges- tion from Major Broadfoot is not established, the Major was capable of doing such things.” (Ref. Sunset of The Sikh Empire’, by Sita Ram Kohli, Page. 98) ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਹਿਸਟੋਰੀਅਨ ਪਾਸ ਦਰਜ ਕਰਵਾਏ ਗਏ ਆਪਣੇ ਇਕ ਬਿਆਨ ਵਿਚ ਇਕ ਬਿਰਧ ਬਾਬੇ, ਜਿਸ ਨੇ ਇਸ ਜੰਗ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸੀ, ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ “ਮਹਾਰਾਣੀ ਨੇ ਸਭ ਸਰਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਫੌਜ ਦੇ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਨੂੰ ਸੱਦ ਕੇ ਆਖਿਆ ਕਿ ਫੌਜ ਦਾ ਬੰਦੋਬਸਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਸਲਾਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਲੜਾਉਣ ਦੀ ਹੋਈ। ਫੌਜਾਂ ਆਪਣੇ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਦਾ ਕਿਹਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੀਆਂ ਸਨ, ਆਪਣੇ ਪੰਚਾਂ ਦਾ ਆਖਿਆ ਹੀ ਮੰਨਦੀਆਂ ਸਨ। ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਦੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਸਦਾ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿਚ ਸਨ। ਸਭ ਨੇ ਹਾਂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਪਰ ਸਰਦਾਰ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀਵਾਲਾ ਨੇ ਨਾਂਹ ਕੀਤੀ ਸੀ।” (ਹਵਾਲਾ ‘ਇਤਿਹਾਸਕ ਖੋਜ’, ਭਾਗ ਦੂਜਾ, ਸਫਾ 227)

ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਉੱਪਰ ਫ਼ਖ਼ਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਹੁਣ ਵੀ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਖਾਤਰ ਉਹ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਟਕਰਾਉਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਰੱਖਦੀ ਸੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਉਹ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਮਝਦੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਫੌਜ ਕਿਸੇ ਉੱਪਰ ਬਿਨਾਂ ਵਜ੍ਹਾ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸੋਚ ਰੱਖਦੀ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ 60,000 ਦੇ ਕਰੀਬ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਰੈਗੂਲਰ ਫੌਜ ਕੋਈ 200 ਤੋਂ ਵੱਧ ਤੋਪਾਂ ਸਮੇਤ ਮੌਜੂਦ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਏਨੀ ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਖੜ੍ਹੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਅਸਮਰੱਥ ਸੀ। ਏਨੀ ਹੀ ਰੈਗੂਲਰ ਫੌਜ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਸੂਬਿਆਂ ਵਿਚ ਹਾਜ਼ਰ ਸੀ। ਜਾਗੀਰਦਾਰੀ, ਕਿਲ੍ਹੇਦਾਰੀ, ਡੇਰਿਆਂ, ਨਿਹੰਗਾਂ ਤੇ ਅਕਾਲੀਆਂ ਵਾਲੀ ਇਰੈਗੂਲਰ ਫੌਜ ਅਤੇ ਘੋੜ-ਚੜਿਆਂ ਦੀ ਫੌਜ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਸੀ। ਪੰਚਾਇਤ ਹਮਲਾਵਰ ਲੜਾਈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਚਾਹੁੰਦੀ। ਉਹ ਤਾਂ ਰੱਖਿਆਤਮਕ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਗ਼ੱਦਾਰ ਦਰਬਾਰੀ ਉਸ ਨੂੰ ਹਮਲਾਵਰ ਹੋ ਕੇ ਲੜਣ ਲਈ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ, ਮਥਰਾ ਮਾਰਨ ਲਈ ਉਕਸਾਉਂਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸੇ ਲਈ ਜਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਮਾਂਡਰਾਂ ਨੇ ਕੂਚ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਪੰਚਾਇਤ ਅੱਗੇ ਆਪਣਾ ਪੱਖ ਰੱਖਿਆ ਕਿ ਲਾਲ ਸਿੰਹੁ ਸਤਲੁਜ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਲੁਧਿਆਣੇ ਵੱਲ ਅਤੇ ਤੇਜ ਸਿੰਹੁ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਅੰਬਾਲੇ ਵੱਲ ਕੂਚ ਕਰੇਗਾ, ਤਾਂ ਪੰਚਾਇਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਉੱਪਰ ਥਾਪੇ ਗਏ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਰਨੈਲਾਂ ਦੀਆਂ ਤਜਵੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਸਰਾਹਨਾ ਕੀਤੀ, ਇਸ ਵਿਚ ਕੁਝ ਰੱਦੋਬਦਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਲਾਲ ਸਿੰਹੁ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਲੁਧਿਆਣਾ ਭੁੱਲ ਕੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਕੂਚ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਤੇਜ ਸਿੰਹੁ ਕਮਾਂਡਰ-ਇਨ-ਚੀਫ਼ ਨੂੰ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਪਾਸ ਆ ਮਿਲੇ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਕਮਾਂਡਰ ਆਪਣੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ ਪੰਚਾਇਤ ਨੂੰ ਗੁਮਰਾਹ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ, ਦਰਬਾਰ ਵੱਲੋਂ 60,000 ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਦੇ ਕੁੱਲ 7 ਡਿਵੀਜ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਜੋ ਕੂਚ ਲਈ ਮੁੱਢਲੇ ਆਰਡਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਉਹ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਨੂੰ ਖਿੰਡਾਉਣ ਲਈ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ ਤਾਂ ਕਿ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਫਰੰਟ ਉੱਪਰ ਮੋਰਚੇ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਖਿੱਲਰ ਜਾਵੇ। ਹਰ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਵਿਚ ਇਕ ਜਾਂ ਦੋ- ਦੋ ਫੌਜੀ ਬ੍ਰਿਗੇਡ ਸਨ। ਪਹਿਲਾ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਹਿਫ਼ਾਜ਼ਤ ਲਈ, ਦੂਸਰਾ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਵੱਲ, ਤੀਸਰਾ ਸਿੰਧ ਵੱਲ, ਚੌਥਾ ਰੋਪੜ ਵੱਲ, ਪੰਜਵਾਂ ਹਰੀਕੇ ਸਤਲੁਜ ਵੱਲ, ਛੇਵਾਂ ਫਿਲੌਰ ਲੁਧਿਆਣਾ ਵੱਲ ਅਤੇ ਸਤਵਾਂ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਵੱਲ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਵੱਲ ਭੇਜੇ ਜਾ ਰਹੇ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਨੇ ਖੁੱਲ-ਏ-ਆਮ ਮਹਾਰਾਣੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦੀ ਵਿਰੋਧਤਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪੰਚਾਇਤ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਵੱਲ ਭੇਜੇ ਜਾਣ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸੀ। ਬ੍ਰਿਧ ਬਾਬਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਆਪ ਮੁਹਾਰੇ ਹੀ ਸਤਲੁਜ ਹਰੀਕੇ ਵੱਲ ਕੂਚ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕਰ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੱਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿਰਫ 4 ਡਿਵੀਜ਼ਨ (8 ਬ੍ਰਿਗੇਡ) ਹੀ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਵੱਲ ਗਏ ਸਨ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਸਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਸਮੇਂ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਅਰਦਲੀ ਬ੍ਰਿਗੇਡ ਵੀ ਲੜਾਈ ’ਚ ਆ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੋਈ 30,000 ਤੋਂ 35,000 ਰੈਗੂਲਰ ਫੌਜ ਨੇ ਹੀ ਇਸ ਜੰਗ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਵੀ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਜਗ੍ਹਾ ਉੱਪਰ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਗ਼ੱਦਾਰ ਦਰਬਾਰੀ ਤੇ ਕਮਾਂਡਰ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਨੂੰ ਖਿਲਾਰ ਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਇਕੱਠੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਲੜਾਉਣ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਗਏ ਸਨ।

ਪੰਚਾਇਤ ਵੱਲੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹਦਾਇਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਲਾਲ ਸਿੰਹੁ ਰੈਗੂਲਰ ਫੌਜ ਦੇ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਪਾਸ ਸਥਾਪਿਤ ਆਰਜੀ ਕੈਂਪ ਅਟਾਰੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਹੁੰਚਿਆ ਅਤੇ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਹੇਠ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਤੇਜ ਸਿੰਹੁ ਦੀ ਫੌਜ ਤੋਂ ਕੋਈ 8 ਜਾਂ 9 ਮੀਲ ਦੂਰ ਪਿੰਡ ਮੱਲਾਂਵਾਲਾ ਵਿਖੇ ਆਪਣੀ 20,000 ਇਰੈਗੂਲਰ ਫੌਜ ਸਮੇਤ ਡਟਿਆ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਬਿਖਰ ਗਈ, ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਬ੍ਰਿਗੇਡ ਸਮੇਤ ਕੁੱਲ ਤਿੰਨ ਬ੍ਰਿਗੇਡ ਫਿਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ ਵੱਲ, ਲਾਲ ਸਿੰਹੁ ਦੀ ਘੋੜ-ਚੜ੍ਹੀ ਫੌਜ ਹਰੀਕੇ ਤੇ ਮੱਲਾਂਵਾਲਾ ਵੱਲ ਅਤੇ ਤੇਜ ਸਿੰਹੁ ਦੀ ਪੈਦਲ ਫੌਜ ਦੇ ਪੰਜ ਬ੍ਰਿਗੇਡ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਵੱਲ। ਜੇਕਰ ਇਹ ਫੌਜ ਜਿਵੇਂ ਪੰਚਾਇਤ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਇਕੱਠੀ ਰਹਿੰਦੀ ਤਾਂ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਜੋਹਨ ਲੁਡਲੋਹ ਅਤੇ ਜਨਰਲ ਚਾਰਲਸ ਨੈਪੀਅਰ ਮੁਤਾਬਕ ਜੇਕਰ ਲਾਲ ਸਿੰਹੁ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਹੇਠ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਫੌਜ ਲੈ ਕੇ ਮੁੱਦਕੀ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਉੱਪਰ ਨਾ ਪੈਂਦਾ, ਫਿਰ ਇਕ ਹੋਰ ਵੱਖਰੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਉਹ ਫੀਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਲੜਾਈ ਨਾ ਲੜਦਾ ਤਾਂ ਇਕੱਠੀ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਵੱਲੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਗ਼ੇਬਾਜ਼ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਦੀਆਂ ਹਜ਼ਾਰ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਹੋਣ ’ਤੇ ਵੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਜਿੱਤ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ ਸਨ।

ਪੰਚਾਇਤ ਮੁੱਦਕੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਕਮਾਂਡਰਾਂ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਧਰੋਹੀ ਮਨਸੂਬਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਨਾ ਸਕੀ। ਜੇਕਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਲਾਲ ਸਿੰਹੁ ਦਾ ਸਿੱਖ ਫੌਜੀ ਬਟਾਲੀਅਨਾਂ ਦੇ ਕੁਝ ਚੋਣਵੇਂ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਤੇ ਅੱਧੀ ਇਰੈਗੂਲਰ ਫੌਜ ਦਾ ਮੁੱਦਕੀ ਵੱਲ ਕੂਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਆਮਦ ਦੀ ਸੂਹ ਲੈਣ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਲੜਾਈ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਨੂੰ ਮਰਵਾਉਣ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਹੋਣ ਨਾ ਦਿੰਦੇ।

ਇਸ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਡਾਕਟਰ ਮੈਕਗ੍ਰੇਗਰ ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੜਾਈਆਂ ਸਮੇਂ ਹਾਜ਼ਰ ਸੀ, ਦੀ ਟਿੱਪਣੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਉਹ ਲਿਖਦਾ ਹੈ: ““Khalsa probably did not dive into state policy and never imagined that Lal Singh in sending a detachment of them towards Moodke had any other object in view than that of surprising the British”. (Ref. “History of the Sikhs’, vol. II, page 307) ਭਾਵ, “ਸਿੱਖ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਅਸਲ ਇਰਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਨਾ ਭਾਂਪ ਸਕੇ। ਉਹ ਲੀਡਰਾਂ ਦੀਆਂ ਚਾਲਾਂ ਸਮਝ ਨਾ ਸਕੇ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਯਕੀਨ ਕਰ ਸਕੇ ਕਿ ਲਾਲ ਸਿੰਹੁ ਦਾ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਦੀ ਇਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਪੈਦਲ ਟੁੱਕੜੀ ਨਾਲ ਮੁੱਦਕੀ ਵੱਲ ਕੂਚ ਲੜਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸੂਹ ਦੇਣ ਲਈ ਹੋਵੇਗਾ।” ਲਾਲ ਸਿੰਹੁ ਆਪਣੇ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਪਹਾੜੀ ਘੋੜ ਚੜ੍ਹਿਆਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਇਸ ਫੌਜੀ ਟੁੱਕੜੀ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਲੜਾ ਕੇ ਮਰਵਾਉਣ ਲਈ ਨਿਕਲ ਤੁਰਿਆ। ਭਾਰੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਤੇ ਘੋੜ-ਚੜ੍ਹੀ ਫੌਜ ਦੀ ਵੱਡੀ ਟੁੱਕੜੀ ਫੀਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀਆਂ 42 ਤੋਪਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਸਿਰਫ 19 ਛੋਟੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਲੈ ਕੇ ਨਿਕਲ ਪਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਕੁਝ ਘੜੀ ਪਹਿਲਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਮੁੱਦਕੀ ਵਿਖੇ ਹਰਿਆਵਲ ਦਸਤਿਆਂ ਨਾਲ ਨਿਹੰਗਾਂ ਦੀ ਖ਼ੂਨੀ ਝੜਪ ਹੋ ਗਈ, ਜੋ ਉੱਥੇ ਖੱਡ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਲੈਣ ਲਈ ਗਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਮਾਰ ਮੁਕਾਏ ਅਤੇ ਇਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਵੀ ਕਰ ਲਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਫੀਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਗਏ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਣ ’ਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀ ਜਾਗੀਰਦਾਰੀ ਫੌਜ ਤੇ ਕੁਝ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਬ੍ਰਿਗੇਡਾਂ ਦੇ ਪੈਦਲ ਸਿਪਾਹੀ ਵੀ ਮੁੱਦਕੀ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 10,000 ਘੋੜ-ਸਵਾਰ ਤੇ 2,000 ਦੇ ਕਰੀਬ ਪੈਦਲ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੀ ਹੋ ਗਈ, ਪਰ ਘੋੜ-ਸਵਾਰ ਫੌਜ ਦੇ ਅੱਧੇ ਆਦਮੀ ਲਾਲ ਸਿੰਹੁ ਦੇ ਸਨ। ਹੁਣ ਲਾਲ ਸਿੰਹੁ ਨੂੰ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਕੁਝ ਸਿੱਖ ਫੌਜੀਆਂ ਦੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਘਾਣ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਸਕੀਮ ਫੇਲ ਹੁੰਦੀ ਦਿੱਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਰੈਗੂਲਰ ਫੌਜ ਦੇ ਬ੍ਰਿਗੇਡ ਕਮਾਂਡਰ, ਜਨਰਲ ਰਾਮ ਸਿੰਘ, ਜਨਰਲ ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ ਵੀ ਆ ਪਹੁੰਚੇ ਸਨ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਉਹ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਨੂੰ ਲੜਾਉਣ ਤੋਂ ਹਿਚਕਿਚਾਉਣ ਲੱਗਾ, ਪਰ ਸਿੱਖ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਕਿਵੇਂ ਖਾਮੋਸ਼ ਰਹਿ ਸਕਦੇ ਸਨ? ਉਹ ਆਪ ਮੁਹਾਰੇ ਹੀ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਕੁੱਦ ਪਏ। ਲਾਲ ਸਿੰਹੁ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਇਤਬਾਰੀ 4,000 ਸਿਪਾਹੀ, ਦੀਵਾਨ ਅਯੁੱਧਿਆ ਪ੍ਰਸਾਦ, ਦੀਵਾਨ ਬੇਲੀ ਰਾਮ ਸਭ ਭੱਜ ਗਏ, ਪਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਕਾਲਿਆਂਵਾਲਾ, ਜਨਰਲ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਤੇ ਜਨਰਲ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੰਭਾਲਿਆ ਤੇ ਫੌਜ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਇਸ ਜੰਗ ਦੇ ਜੋ ਨਤੀਜੇ ਨਿਕਲੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸੁੰਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 2,000 ਪੈਦਲ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ 12,000 ਪੈਦਲ ਫੌਜ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ, ਪਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਲੱਖ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਸਿੱਖਾਂ ’ਤੇ ਫਤਿਹ ਨਾ ਪਾ ਸਕੇ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਹਲਕੀਆਂ ਸੂਰਜਮੁਖੀ ਤੋਪਾਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸਿਪਾਹੀ ਤੋਪਾਂ ਦੀ ਮਾਰ ਤੋਂ ਬਚਨ ਲਈ ਭੱਜ ਨਿਕਲੇ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਉੱਚ ਜਰਨੈਲ ਮਾਰੇ ਗਏ।

ਹੁਣ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਹੋਸ਼ ਆਈ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਸ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੁਣ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਗ਼ੱਦਾਰ ਫੌਜੀ ਕਮਾਂਡਰਾਂ ਦਾ ਹੀ ਸਹਾਰਾ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗ਼ੱਦਾਰੀ ਚਾਲਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਹਕੂਮਤ ਕਾਇਮ ਰੱਖ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹਤਾ ਮੁੱਦਕੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਸਮੇਂ ਫੜੇ ਗਏ ਇਕ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਦੇ ਅਫਸਰ ਨੇ ਵੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਜੇਕਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ 2000 ਪੈਦਲ ਫੌਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ 12,000 ਫੌਜ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਚ ਫੌਜੀ ਜਰਨੈਲਾਂ ਸਮੇਤ ਬਹੁਤ ਭਾਰੀ ਜਾਨੀ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਮੁੱਖ ਫੌਜ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਭਿਆਨਕ ਹੋਵੇਗਾ! ਮੈਕਗ੍ਰੇਗਰ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਉੱਪਰ ਵੀ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਗਏ ਹੁੰਦੇ, ਜੇਕਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੀਡਰਾਂ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਘਾਤ ਨਾ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ। “During the Kingdom of Daleep Singh the Sikh power had become so arrogant, that no longer confining itself to the Punjab, it imagined itself capable of overthrowing the British Supermacy, Such a project might be futile, but the sequel will shew that though unsuc- cessful, the Sikh had reasons to be confident of their success and against a less brave and indomitable foe, there can be little doubt that they would have venquished Hindustan. (Ref. “History of the Sikhs’, vol. II, page 31) ਸਿੱਖ ਆਪਣੇ ਹੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਰੱਖਿਆਤਮਕ ਲੜਾਈ ਦੇ ਇੱਛੁਕ ਸਨ ਅਤੇ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨੋਟੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਮਿਤੀ 13 ਦਸੰਬਰ, ਸੰਨ 1845 ਰਾਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਤਲੁਜ ਪਾਰ 45 ਤਅੱਲੁਕੇ ਜ਼ਬਤ ਕਰ ਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆਤਮਕ ਲੜਾਈ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਹਮਲਾਵਰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਦੋਸ਼ ਮੜ੍ਹਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਹਮਲਾਵਰ ਹੋ ਕੇ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਤੇ ਲੁਧਿਆਣੇ ਉੱਪਰ ਕਬਜ਼ਾ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਫੌਜੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ। ਕਈ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਇਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗ਼ੱਦਾਰ ਲੀਡਰਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਅਸਲ ਵਿਚ ਗ਼ੱਦਾਰ ਲੀਡਰਾਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਕਹੇ ਅਨੁਸਾਰ ਅਜਿਹਾ ਕੀਤਾ ਵੀ ਸੀ।

13 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਨੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਪਾਸ ਲਸ਼ਕਰੀ ਖਾਨ ਕੀ ਸਰਾਂ, ਖੰਨਾ ਤੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਯੁੱਧ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਸਤਲੁਜ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। “The Sikh army has now without a shadow of provocation invaded the British Territories.” ਪਰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਤਕ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬ੍ਰਿਗੇਡ ਨੇ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤਾ। ਦੀਵਾਨ ਅਯੁੱਧਿਆ ਪ੍ਰਸਾਦ ਦੀ ਲਿਖਤ ‘ਵਾਕਿਆਏ-ਜੰਗ-ਏ-ਸਿੱਖਾਂ’ ਮੁਤਾਬਕ ਸਿੱਖ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਇਸ ਐਲਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ 14, 15 ਅਤੇ 16 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਜੇਕਰ ਪੰਚਾਇਤ ਹਮਲਾਵਰ ਸੋਚ ਅਪਣਾਅ ਰਹੀ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੌਣ ਰੋਕ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤਾਂ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਹਿਫ਼ਾਜ਼ਤ ਕਰਨਾ ਸੀ, ਨਾ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਉੱਪਰ ਹਮਲਾ ਕਰਨਾ। ਹਮਲਾਵਰ ਤਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਨ, ਜੋ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਅੰਦਰ ਆ ਘੁਸੇ ਸਨ। ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਕੱਟੜ ਵਿਰੋਧੀ ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ ਯੁੱਧ ਲਈ ਮੁੱਖ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਫ਼ਸਰ ਮੇਜਰ ਬ੍ਰਾਡਫੁਟ ਪੋਲੀਟੀਕਲ ਅਫਸਰ ਲੁਧਿਆਣਾ ਵੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆਤਮਕ ਸੋਚ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਭਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਹਾਲਤਾਂ ਤੋਂ ਭਲੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਜਾਣੂ ਸੀ-- “The real intension of the Sikh Army was to defend and not to attack.” (Ref. ‘Career of Major Broadfoot’, page 374) ਅਸਲ ਵਿਚ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਹੇਠ ਸਿੱਖ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਮਿਸਰ ਕਮਾਂਡਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਇਤਬਾਰ ਹੇਠ ਰੱਖਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਧੋਖੇ ਨਾਲ ਲਾਲ ਸਿੰਹੁ ਸਿੱਖਾਂ ਉੱਪਰ ਡੂੰਘੀ ਸੱਟ ਮਾਰਨ ਲਈ ਤੇਜ ਸਿੰਹੁ ਪਾਸੋਂ ਰੈਗੂਲਰ ਫੌਜ ਦੇ ਤਿੰਨ ਫੌਜੀ ਬ੍ਰਿਗੇਡ ਲੈ ਕੇ ਮੁੱਦਕੀ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਿਆ, ਪਰ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਫੌਜ ਨੂੰ ਭਟਕਾਉਂਦਾ ਫੀਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ ਵਲ ਲੈ ਗਿਆ ਤੇ ਮੋਰਚਾਬੰਦੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਤਾਂ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦੇਣ, ਪਰ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਨਿਹੰਗਾਂ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਮੁੱਦਕੀ ਵੱਲ ਪਾਣੀ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿਚ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਝੜਪ ਹੋ ਗਈ ਤੇ ਮੁੱਦਕੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਲੜੀ ਗਈ। ਪੰਚਾਇਤ ਦੀ ਪਲੈਨਿੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਰੀ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਇਕ ਜਗ੍ਹਾ ਮੋਰਚਾਬੰਦੀ ਕਰ ਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆਤਮਕ ਲੜਾਈ ਲੜਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਗ਼ੱਦਾਰ ਕਮਾਂਡਰਾਂ ਦੀਆਂ ਚਾਲਾਂ ਨਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਫੌਜੀ ਤਾਕਤ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡੀ ਗਈ। ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਪਾਸ ਤੇਜ ਸਿੰਹੁ ਹੇਠ ਪੰਜ ਬ੍ਰਿਗੇਡ, ਫੀਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ ਲਾਲ ਸਿੰਹੁ ਹੇਠ ਤਿੰਨ ਬ੍ਰਿਗੇਡ ਤੇ ਘੋੜ-ਚੜ੍ਹੇ ਤੇ ਜਾਗੀਰਦਾਰੀ ਫ਼ੌਜ ਅਤੇ ਫਿਲੌਰ ਲੁਧਿਆਣਾ ਪਾਸ ਦੋ ਬ੍ਰਿਗੇਡ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗ਼ੱਦਾਰਾਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਭਾਗੀਦਾਰ ਬਣ ਕੇ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਨਾਲ ਅਜਿਹਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸਘਾਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਕੀਮਤ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਗੁਆ ਕੇ ਤਾਰਨੀ ਪਈ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਸਾਰੀ ਫੌਜ ਇਕੱਠੀ ਹੀ ਫੀਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ ਉੱਪਰ ਆ ਪਈ, ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਬਟਾਲੀਅਨਾਂ (ਤਿੰਨ ਬ੍ਰਿਗੇਡ) ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ’ਤੇ ਸਨ। ਮੈਕਗ੍ਰੇਗਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਬਟਾਲੀਅਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਪੰਦਰਾਂ ਲਿਖਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਇਸ ਜੰਗ ਵਿਚ ਮਾਨਾਂਵਾਲੀਆਂ ਚਾਰ ਬਟਾਲੀਅਨਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਬਾਰੇ ਵੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਬਟਾਲੀਅਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਬਰਾਬਰ ਚਲਵੀਂ ਪੈਦਲ ਫੌਜ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁੱਦਕੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ, ਦੇ ਹੋਏ ਨੁਕਸਾਨ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਮਾਨਾਂਵਾਲਾ ਬ੍ਰਿਗੇਡ ਵੀ ਇਸ ਜੰਗ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਦਕੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਵੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਬਿਗ੍ਰੇਡਾਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਬਿਖਰ ਗਈ, ਅਫਸਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦਾ ਪਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਕਿੱਧਰ ਹਨ। ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰਾਂ ਤੇ ਮੇਜਰ ਜਨਰਲਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਕਿੱਧਰ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗੋਲੀ-ਸਿੱਕਾ ਤੇ ਤੋਪਖਾਨੇ ਦਾ ਬਾਰੂਦ ਖਤਮ ਸੀ, ਭੁੱਖ ਪਿਆਸ ਨਾਲ ਉਹ ਬੇਹਾਲ ਸਨ ਅਤੇ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਕੁਰਲਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਤੋਪਖਾਨਾ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਤਕ ਵੀ ਗੋਲੇ ਦਾਗਦਾ ਰਿਹਾ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਹਰ ਛੇਵਾਂ ਸਿਪਾਹੀ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਜਾਂ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਸੀ ਅਤੇ ਅਜਿਹੇ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਨੇ 21 ਦਸੰਬਰ ਦੀ ਰਾਤ, ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਚੜੇ ਹਥਿਆਰ ਸੁੱਟਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ ਤੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਰਕਾਰੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ।

ਮੈਦਾਨ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਸੀ, ਜੰਗ ਜਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਪਰ ਜੰਗ ਦਾ ਸਰਕਾਰੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਐਲਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਉੱਚ ਅਧਿਕਾਰੀ ਜਾਂ ਕਮਾਂਡਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੱਭ ਰਿਹਾ। ਲਾਲ ਸਿੰਹੁ ਰਾਤ ਨੂੰ ਮੈਦਾਨ ’ਚੋਂ ਭੱਜ ਗਿਆ ਸੀ। ਕੋਈ 20 ਘੰਟੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਜੂਝ ਰਹੇ ਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀ ਸਵੇਰ ਤਕ ਮੋਰਚੇ ਸੰਭਾਲਦੇ ਰਹੇ। ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਤੋਪਖਾਨਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਉੱਪਰ ਅੱਗ ਵਰ੍ਹਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ, ਪਰ ਸਵੇਰ ਤਕ ਵੀ ਤੇਜ ਸਿੰਹੁ ਦੀ ਫੌਜ ਨਾ ਪਹੁੰਚੀ। ਕੋਈ ਲੀਡਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦਾ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬਚਾਅ ਲਈ ਕੋਈ ਹੱਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੱਭ ਰਿਹਾ, ਸਿਵਾਏ ਹਥਿਆਰ ਸੁੱਟ ਕੇ ਜਾਨ ਬਚਾਉਣ ਦੇ। ਦਿਨ ਚੜ੍ਹੇ 22 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਘੋੜ-ਸਵਾਰ ਤੇ ਤੋਪਖਾਨੇ ਦੀ ਫੌਜ ਆਪਣੇ ਬਚਾਅ ਲਈ ਮੀਲਾਂ ਦੂਰ ਪਿੱਛੇ ਹਟਦੀ ਹੋਈ ਖਿੱਲਰੀ ਪਈ ਸੀ। ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਬੱਧਨੀਂ ਤਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਜਾਨ ਬਚਾਉਂਦੇ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਹੇ ਸਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਪੈਦਲ ਫੌਜ ਹੀ ਹੁਣ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਰਹਿ ਗਈ ਸੀ। ਉਧਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਧੋਖਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਵਿਖੇ 21 ਦਸੰਬਰ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਤੇਜ ਸਿੰਹੁ ਕਮਾਂਡਰ-ਇਨ-ਚੀਫ ਚਾਰ ਜਾਂ ਪੰਜ ਫੌਜੀ ਬ੍ਰਿਗੇਡਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਟੱਸ ਤੋਂ ਮੱਸ ਨਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਹੀ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਵਾਲੀ 7,000 ਅੰਗਰੇਜ਼ ਫੌਜ ਜਨਰਲ ਲਿਟਲਰ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਹੇਠ ਫਿਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਈ। ਦੁਪਹਿਰ ਬਾਅਦ ਤੋਪਾਂ ਦੀ ਗੜਗੜਾਹਟ ਤੋਂ ਉਸ ਦੇ ਸਿੱਖ ਫੌਜੀ ਸਮਝ ਗਏ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਜੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੇਜ ਸਿੰਹੁ ਉੱਪਰ ਕੂਚ ਕਰਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਉਹ ਨਾ ਮੰਨਿਆ। ਸਿੱਖ ਸਮਝ ਗਏ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਫਰੇਬ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜੇਕਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਮਾਂਡਰ ਦੇ ਹੁਕਮ ਤੋਂ ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਕੂਚ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਲੜਾਈ ਦੇ ਉਲਟ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦਾ ਇਲਜ਼ਾਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਥੋਪ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਸ ਗ਼ੱਦਾਰ ਨੂੰ ਮਨਾਉਂਦੇ ਰਾਤ ਪੈ ਗਈ। ਰਾਤ ਵੀ ਹਨੇਰੀ ਸੀ। ਫੀਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ ਵੱਲ ਦੀ ਸੜਕ ਵੀ ਉੱਗੜ-ਦੁੱਗੜ ਸੀ ਤੇ ਪੈਂਡਾ ਵੀ ਲੰਮਾ ਕੋਈ 12 ਤੋਂ 15 ਮੀਲ ਦੂਰ। ਭਾਰੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਸਾਜ਼ੋ-ਸਮਾਨ ਵੀ ਲਿਜਾਣਾ ਤੇ ਵਕਤ ਸਿਰ ਪਹੁੰਚਣਾ ਇਕ ਚੈਲੰਜ ਸੀ। ਫਿਰ ਵੀ ਸਿੱਖ ਫੌਜਾਂ ਨਾ ਹਾਰੀਆਂ। ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਦ ਚੰਨ ਨਿਕਲਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੂਚ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸਵੇਰ ਤਕ ਜਾ ਪਹੁੰਚੇ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਲੜਾਈ ਲੜ ਰਹੀ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਰਹਿ ਗਈ ਸੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਹੱਥਾਂ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਪੈ ਗਈ। ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਲੜਾਈ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਹੀ ਵਾਲੀ ਸੀ ਕਿ ਤੇਜ ਸਿੰਹੁ ਨੇ ਹਮਲਾ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਮੈਦਾਨ ਖਾਲੀ ਕਰ ਦੇਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਜਾਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਲਈ ਇਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਮਾ ਹੀ ਵਾਪਰ ਗਿਆ ਸੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਇਸ ਫੌਜ ਅੱਗੇ ਕੀ ਲੜਨਾ ਸੀ, ਉਹ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾ ਹੀ ਹਥਿਆਰ ਸੁੱਟਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਸਨ। ਗੋਲਾ-ਬਾਰੂਦ ਖਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗ਼ੱਦਾਰ ਕਮਾਂਡਰਾਂ ਕਾਰਨ ਹਾਰ ਕੇ ਵੀ ਜਿੱਤ ਗਏ।

ਸ. ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਹਿਸਟੋਰੀਅਨ ਵੱਲੋਂ ਸੰਭਾਲੇ ਗਏ ਇਕ ਬਿਰਧ ਬਾਬੇ ਦੇਵਾ ਸਿੰਘ, ਪਿੰਡ ਬ੍ਰਹਮਪੁਰਾ, ਤਰਨਤਾਰਨ ਦੇ ਬਿਆਨਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਤੇਜ ਸਿੰਹੁ ਦੀ ਇਸ ਫੌਜ ਨੂੰ ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਰਾਹ ਵਿਚ ਹੀ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਕਿ ਫੀਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਕਾਇਮ ਹਨ, ਉਹ ਸਵੇਰੇ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਣ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਗਏ, ਤੋਪਾਂ, ਕਨਾਤਾਂ, ਤੰਬੂ ਸਭ ਕਾਇਮ ਸਨ, ਪਰ ਆਦਮੀ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਵੀ ਆਪਣੇ ਬਚਾਅ ਲਈ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਬਾਬਾ ਦੇਵਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਸੀ-- “ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਇਕ ਵਣ ਨਾਲ ਢੋਅ ਲਾਈ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ, ਮੈਂ ਵਣ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ, ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਆਪੇ ਬੋਲੀ ਜਾਵੇ, ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਕਿਧਰ ਗਿਆ, ਸਾਡੇ ਵੱਲ ਕਿਉਂ ਨਾ ਆਏ ਪਿੱਛੇ ਹਟਦੇ ਹੋਏ। ਇਤਨੇ ਨੂੰ ਇਕ ਪੂਰਬੀਆ ਮੁੰਡਾ ਸਤਾਰ੍ਹਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਅਣਦਾੜ੍ਹੀਆ ਫਰੰਗੀ ਦੀ ਫੌਜ ਵੱਲੋਂ ਆਇਆ ਤੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਫਰੰਗੀ ਭੱਜ ਗਿਆ ਹੈ। ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ ਇਨਾਮ ਮਿਲੇਗਾ ਪੱਕੀ ਖ਼ਬਰ ਲਿਆ ਕੇ ਦੇ। ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਫੌਜ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, ਪਿੱਛੇ ਸੁਲਤਾਨ ਖਾਂ ਵੱਲ ਚੱਲ ਉਤਰੀਏ ਤੇ ਭਲਕੇ ਤਿਆਰ ਹੋ ਕੇ ਲੜੀਏ।” (ਹਵਾਲਾ ‘ਇਤਿਹਾਸਕ ਖੋਜ’, ਭਾਗ ਦੂਜਾ, ਸਫਾ 328) ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਿੱਖ ਫੌਜਾਂ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਵਾਸਘਾਤ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ? ਪੂਰਬੀਆ ਅੱਲ੍ਹੜ ਮੁੰਡਾ ਤਾਂ ਇਨਾਮ ਦੀ ਖ਼ਾਤਰ ਸਿੱਖ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਜਰਨੈਲ ਪਾਸ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਖਾਲੀ ਕਰ ਦੇਣ ਦੀ ਪੱਕੀ ਖ਼ਬਰ ਦੇਣ ਲਈ ਆਇਆ ਸੀ? ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਕੁਝ ਦਿੱਤੇ ਹੋਰ ਪੱਕੀ ਖ਼ਬਰ ਲਈ ਵਾਪਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਹੋਰ ਕੀ ਪੱਕੀ ਖ਼ਬਰ ਲਿਆਉਂਦਾ? ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਲੜਦੀ ਹੋਈ ਹਾਰਦੀ ਹੋਈ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਹਟੀ ਸੀ, ਉਹ ਤਾਂ ਲੜਾਈ ਜਿੱਤ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਪਿੱਛੇ ਹਟਿਆ ਤੇ ਭੱਜਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਲਾਲ ਸਿੰਹੁ ਸੀ। ਜਦ ਜਿੱਤੀ ਹੋਈ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਉਹ ਜਿੱਤ ਤਾਂ ਗਏ ਹਨ, ਪਰ ਕੋਈ ਕਮਾਂਡਰ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਦਿਨ ਚੜ੍ਹਣ ਨਾਲ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਥੱਕੇ, ਭੁੱਖੇ-ਪਿਆਸੇ ਮੈਦਾਨ ਇਸ ਆਸ ਨਾਲ ਖਾਲੀ ਕਰ ਗਏ ਕਿ ਤੇਜ ਸਿੰਹੁ ਵਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਦੀ ਫੌਜ ਆ ਕੇ ਮੈਦਾਨ ਸਾਂਭ ਲਵੇਗੀ। ਉਧਰ ਪਹਾੜਾ ਸਿੰਘ ਫਰੀਦਕੋਟੀਏ ਨੇ ਖਿੱਲਰੀ ਹੋਈ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਫੌਜ ਤੇ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਨੂੰ ਜਾ ਖ਼ਬਰ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਲੜਾਈ ਦਾ ਮੈਦਾਨ ਤਾਂ ਖਾਲੀ ਪਿਆ ਹੈ, ਤੇਜ ਸਿੰਹੁ ਦੀ ਫੌਜ ਵਾਪਸ ਕੂਚ ਕਰ ਗਈ ਹੈ,ਜਿੱਤ ਦਾ ਬਿਗਲ ਵਜਾ ਦਿਉ। ਇਸ ਖ਼ਬਰ ਬਦਲੇ ਪਹਾੜਾ ਸਿੰਘ ਰਾਜਾ ਫਰੀਦਕੋਟ ਨੂੰ ਇਨਾਮ ਵਜੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਗਨਾ ਕੋਟਕਪੂਰਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਹੁਣ ਸਮਝ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਕਰ ਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਇਕੱਠੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਲੜਾਇਆ, ਮਰਵਾਇਆ ਤੇ ਹਰਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਜੋ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰੀਆਂ ਦੇ ਅਸਲ ਇਰਾਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਪਣੀ ਹੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਬੇਰੁਖ਼ੀ ਕਾਰਨ ਦਿਲ ਟੁੱਟ ਗਿਆ। ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਗ਼ੱਦਾਰ ਦਰਬਾਰੀ ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਆਪਣੀਆਂ ਚਾਲਾਂ ’ਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਗਏ। ਫੌਜ ਦੇ ਕਮਾਂਡਰ ਤੇਜ ਸਿੰਹੁ ਤੇ ਲਾਲ ਸਿੰਹੁ ਜੋ ਮਹਾਰਾਣੀ ਵੱਲੋਂ ਥਾਪੇ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਥਾਪੇ ਜਾਣ ਉੱਪਰ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਤੇ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਸੱਚਾ ਹਿਤੈਸ਼ੀ ਸਰਦਾਰ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀਵਾਲਾ ਨਰਾਜ਼ ਹੋ ਕੇ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਤੋਂ ਲਾਂਭੇ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਦੇ ਅਸਲ ਚਿਹਰੇ ਵੀ ਹੁਣ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਸਾਹਮਣੇ ਬੇਨਕਾਬ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਫੀਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਰੀ ਫੌਜ ਸਭਰਾਵਾਂ ਇਕੱਠੀ ਹੋ ਗਈ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੰਗੀ ਸਮਰੱਥਾ ’ਤੇ ਭਾਰੀ ਸੱਟ ਵੱਜ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਫੌਜ ਦੇ ਇਸ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਵਿਰੁੱਧ ਉਠ ਰਹੇ ਵਿਦਰੋਹ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮਹਾਰਾਣੀ ਨੇ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀਵਾਲਾ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਲਿਆ, ਪਰ ਲਾਹੌਰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਭਾਂਪ ਲਿਆ ਕਿ ਉਹ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਦੀ ਜਿੱਤ ਨੂੰ ਮੁੱਦਕੀ ਤੇ ਫੀਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ ਵਾਂਗ ਇਨ੍ਹਾ ਗ਼ੱਦਾਰਾਂ ਕਾਰਨ ਸਿਰੇ ਨਹੀਂ ਚੜ੍ਹਾ ਸਕੇਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ, ਫੌਜ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਉਸ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ।ਪਰ ਉਹ ਹੁਣ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਨਿਕਲ ਆਇਆ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਲੜਾਈ ਦੇ ਜੋ ਵੀ ਨਤੀਜੇ ਹੋਣ, ਉਹ ਦੇਸ਼ ਖਾਤਰ ਕੁਰਬਾਨ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਉਸ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਖਾਲਸੇ ਵਿਚ ਨਵਾਂ ਜੋਸ਼ ਜਾਗ ਪਿਆ, ਉਹ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਖਾਤਰ ਮਰ ਮਿਟਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਏ। ਪਰ ਕਮਾਂਡ ਅਜੇ ਵੀ ਗ਼ੱਦਾਰ ਕਮਾਂਡਰਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਰਹਿਣ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਡੋਗਰਾ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਹੋਏ ਗੁਪਤ ਸਮਝੌਤੇ ਮੁਤਾਬਕ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ। ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਜੰਗ ਨੂੰ ਲਮਕਾਇਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਦੂਰ-ਦਰਾਡੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਫੌਜ, ਭਾਰੀਆਂ ਤੋਪਾ ਤੇ ਗੋਲਾ-ਬਾਰੂਦ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵੇ। ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਦੀ ਜੰਗੀ ਪਲੈਨਿੰਗ ਤੇ ਮੋਰਚਾਬੰਦੀ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ ਗ਼ੱਦਾਰ ਕਮਾਂਡਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਸਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਮੋਰਚਾਬੰਦੀ ਤੇ ਜੰਗੀ ਪਲੈਨਿੰਗ ਤੇ ਮੁਹਾਰਤ ਮੁਤਾਬਕ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣਾ ਅਸੰਭਵ ਸੀ, ਬਸ਼ਰਤੇ ਕੋਈ ਗ਼ੱਦਾਰੀ ਜਾਂ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ। ਜਦ ਸਿੱਖ ਜਿੱਤ ਦੇ ਕਰੀਬ ਸਨ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਹਮਲੇ ਪਛਾੜ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਤਾਂ ਗ਼ੱਦਾਰਾਂ ਨੇ ਰੰਗ ਵਿਖਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਤਲੁਜ ਪਾਰ, ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਅੱਗੇ ਵਧਣਾ ਰੋਕਣ ਲਈ ਬੀੜ੍ਹੀਆਂ ਗਈਆ ਭਾਰੀਆਂ ਤੋਪਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਰ ਤਿੰਨ ਮੀਲਾਂ ਤਕ ਸੀ, ਦੇ ਗੋਲੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਉੱਪਰੋਂ ਦੂਰ ਅਤੇ ਕਦੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਮੋਰਚਿਆਂ ਵਿਚ ਡਿੱਗਣੇ ਸ਼ੂਰੂ ਹੋ ਗਏ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸੱਜੀ ਬਾਹੀ ਜੋ ਰੇਤ ਅਤੇ ਦਲਦਲ ਕਾਰਨ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸੀ, ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਡਿਵੀਜ਼ਨਾਂ ਦੀ ਮਾਰ ਨਾ ਝੱਲ ਸਕੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਪੈਰ ਉਖੜਣ ਲੱਗੇ। ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਲਾਲ ਸਿੰਹੁ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਹੇਠ 7,000 ਰਾਖਵੀਂ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਨੇ ਜਦ ਆਪਣੀ ਇਸ ਫੌਜ ਦੇ ਪੈਰ ਉਖੜਦੇ ਵੇਖੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਦਦ ਲਈ ਪਹੁੰਚਣ ਤੇ ਥਾਂ ਸੰਭਾਲਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਜ਼ੋਰ ਪਾਇਆ, ਪਰ ਲਾਲ ਸਿੰਹੁ ਨਾ ਮੰਨਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਦਮੀਆਂ ਸਮੇਤ ਦੌੜ ਗਿਆ। ਐਨ ਉਸੇ ਵਕਤ ਜਦ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੱਜੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਬਾਹੀ ਸ. ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀਵਾਲਾ, ਸਰਦਾਰ ਮੇਵਾ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਕਾਲਿਆਂਵਾਲਾ ਦੀ ਹੱਲਾਸ਼ੇਰੀ ਤੇ ਜੰਗੀ ਮੁਹਾਰਤ ਕਾਰਨ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਅਤੇ ਜਦ ਸਿੱਖ ਜਿੱਤ ਵੱਲ ਵਧ ਰਹੇ ਸਨ, ਦੂਸਰਾ ਗ਼ੱਦਾਰ ਕਮਾਂਡਰ ਤੇਜ ਸਿੰਹੁ ਵੀ ਆਲਣੇ ਸਦਰ ਮੁਕਾਮ ਤੋਂ ਆਪਣੀ 5,000 ਰਾਖਵੀਂ ਫੌਜ ਸਮੇਤ ਮੈਦਾਨ ’ਚੋਂ ਭੱਜ ਗਿਆ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਤਲੁਜ ਪਾਰ ਉਸਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਬੇੜੀਆਂ ਦਾ ਪੁਲ ਵੀ ਤੋੜ ਗਿਆ। ਸਾਰੀ ਫੌਜ ਅਤੇ ਕੈਂਪ ਵਿਚ ਹਫੜਾ-ਦਫ਼ੜੀ ਮੱਚ ਗਈ ਅਤੇ ਜਿੱਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਜੰਗ ਹਾਰ ਵਿਚ ਬਦਲ ਗਈ।

ਸਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਡੋਗਰਾ, ਜੋ 30,000 ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਫੌਜ ਸੰਭਾਲੀ ਬੈਠਾ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਪੰਚਾਇਤ ਵੀ ਵਾਸਤੇ ਪਾਉਂਦੀ ਰਹੀ ਸੀ, ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਿਹਾ। ਜਨਰਲ ਨੈਪੀਅਰ ਮੁਤਾਬਕ ਸਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਜੇਤੂ ਫੌਜ ਬਿਖਰੀ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਜੇਕਰ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਉਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਤਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ’ਤੇ ਖਿੱਲਰੀ ਹੋਈ ਸਾਰੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਫੌਜ ਤੇਗ ਦੀ ਭੇਂਟ ਚੜ੍ਹ ਜਾਣੀ ਸੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਨਵੀਂ ਸਰਹੱਦ ਕਾਇਮ ਕਰਨੀ ਪੈਣੀ ਸੀ। ਸਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਾਰੀ ਹੋਈ 16,000 ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਅਜੇ ਵੀ ਪਿੰਡ ਛੀਨਾ ਬਿਧੀ ਚੰਦ ਪਾਸ ਲਾਮਬੰਦ ਸੀ ਅਤੇ 20,000 ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਬੈਠੀ ਹੁਕਮ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਿਚ ਏਨੀ ਹਿੰਮਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਉੱਪਰ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲੈਂਦੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ, ਰੋਹਤਾਸ, ਅਟਕ, ਮੁਲਤਾਨ, ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਤੇ ਕਾਂਗੜਾ ਜਿੱਥੇ ਮਜਬੂਤ ਕਿਲ੍ਹੇ ਉੱਪਰ ਬੀੜ੍ਹੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸੈਂਕੜੇ ਤੋਪਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਖੱਚੇ ਉਡਾਉਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਸਨ। ਪਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਹੇਠ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਤੇ ਸੰਧੀ ਲਈ ਸਾਰੇ ਅਖਤਿਆਰ ਦਰਬਾਰ ਵੱਲੋਂ ਡੋਗਰਾ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਲਾਹੌਰ ਤਕ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਰਸਤਾ ਤੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀਆਂ ਚਾਬੀਆਂ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਕਿੰਗਡਿੰਗ ਆਫ਼ ਲਾਹੌਰ ਆਪਣੀ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰੀ ਗੁਆ ਕੇ ਸਟੇਟ ਆਫ਼ ਲਾਹੌਰ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਗਈ।

ਫੀਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖ ਫੌਜੀ ਜੋ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਖਾਤਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜੰਗਾਂ ਵਿਚ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਲਈ ਤਿਆਰ ਸਨ, ਦਾ ਆਪਣੇ ਹੀ ਹਾਕਮਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਵਿਸ਼ਵਾਸਘਾਤ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਖਾਤਰ ਮਰ ਮਿਟਣ ਦੇ ਜਜ਼ਬਾਤਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਮੇਜਰ ਸਮਾਈਥ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤਾ ਹੈ: “The Sikh army strongly suspected that they had been betrayed into the hands of the enemy by thier own chiefs acting under secret instructions from the Ranee . . . the Sikh soldiers more then suspected these designs and intensions of their chiefs, they were unable to extricate themselves from the position into which they hade been thrown. They gave vent to their alarm and indignation in fierce reproches on the treachery of their leaders but that was all they could do. “We Know” they said to their leaders that “You have leadued with the court to send us against the British and pen us here like sheep for them to come and slaughter us at their convenience but, renew, that in thus acting, you play the part not only of traitors to your country, but of ruthless butchers and murderers. you destroy a whole army which whatever its faults and crimes may have been, has always been ready to obey the order of the state and its officers. We might even now punish you as you deserve, but we will leave you to answer to your Gooroo and your God, while we, deserted and betrayed as we are, will do what we can to preserve the independence of our country”. (Ref. ‘A History or the Reign- ing Family of Lahore’, page. 180) ਭਾਵ: “ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਹੁਣ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਆਂ ਹੀ ਲੀਡਰਾਂ ਨੇ ਰਾਣੀ ਦੀਆਂ ਗੁਪਤ ਹਦਾਇਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ (ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ) ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਧੋਖਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੀ ਹੁਣ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਦੀ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਹਿ ਗਈ। ਆਪਣੇ ਲੀਡਰਾਂ ਦੇ ਅਸਲੀ ਫਰੇਬੀ ਇਰਾਦਿਆਂ ਉੱਪਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਸ ਸਦਮੇ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਜਜ਼ਬਾਤਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਮਾਂਡਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵਿਖਾਈ ਗਈ ਗ਼ੱਦਾਰੀ ਉੱਪਰ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਮਨ ਦੀ ਭੜਾਸ ਕੱਢੀ ਅਤੇ ਇਹੋ ਉਹ ਹੁਣ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਕਮਾਂਡਰਾਂ ਤੇ ਲੀਡਰਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਤੁਸਾਂ ਸਭ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸਾਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਜੰਗ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਹੁਣ ਸਾਨੂੰ ਭੇਡਾਂ ਵਾਂਗ ਤਾੜ੍ਹ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹਮਲਾ ਕਰ ਕੇ ਮੁਕਾ ਦੇਣ, ਪਰ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਨ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਸਿਰਫ ਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਗ਼ੱਦਾਰੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਰੋਗੇ, ਬਲਕਿ ਫੌਜ ਦੇ ਬੁੱਚੜ ਅਤੇ ਹਤਿਆਰੇ ਵੀ ਕਹਾਉਗੇ। ਤੁਸੀਂ ਪੂਰੀ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਅਫਸਰਾਂ ਦਾ ਹਰ ਹੁਕਮ ਮੰਨਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਰਹਿੰਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਹੁਣ ਵੀ ਤੁਹਾਨੂੰ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਤੁਸੀ ਇਸ ਗ਼ੱਦਾਰੀ ਲਈ ਹੱਕਦਾਰ ਹੋ, ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਸ ਕਸੂਰ ਬਦਲੇ ਤੁਹਾਡੇ ਗੁਰੂ ਜਾਂ ਰੱਬ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਛੱਡ ਰਹੇ ਜਾਂ ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਜਵਾਬਦੇਹ ਹੋਵੋਗੇ। ਅਸੀਂ ਹੁਣ ਠੁਕਰਾਏ ਹੋਏ ਅਤੇ ਧੋਖੇ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਏ, ਜੋ ਵੀ ਬਣ ਸਕਿਆ, ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕਰਾਂਗੇ।”

ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੁਸੈਲੇ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਗ਼ੱਦਾਰ ਲੀਡਰਾਂ ਨੇ ਮਾਫੀਆਂ ਮੰਗ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਫਿਰ ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਕਰਨ ਲਈ ਸਹੁੰਆਂ ਖਾਧੀਆਂ, ਪਰ ਲੜਾਈ ਦੇ ਐਨ ਉਸੇ ਵਕਤ ਜਦ ਸਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਜੰਗ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਕੁਝ ਪਲ ਦੂਰ ਸੀ, ਫਿਰ ਗ਼ੱਦਾਰੀ ਕਰ ਗਏ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਦੇਸ਼, ਕੌਮ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਹੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਜਿਹੀ ਬੇਵਿਸ਼ਵਾਸੀ, ਗ਼ੱਦਾਰੀ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਘਾਤ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਬਹੁਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਜਾਂ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਭਾਵੇਂ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਬਾਕਾਇਦਗੀ, ਹੁਦਰਾਪਣ ਅਤੇ ਰੁਪਏ ਪੈਸੇ ਦੇ ਲਾਲਚ ਵਿਚ ਕੀਤੇ ਕਈ ਗੁਨਾਹਾਂ ਕਾਰਨ ਮਾਫ ਨਾ ਕਰ ਸਕਣ, ਪਰ ਇਹ ਸਭ ਕਾਰਜ ਸਿੱਖ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਵਾਰਿਸਾਂ, ਸਰਦਾਰਾਂ, ਗ਼ੱਦਾਰਾਂ ਤੇ ਦਰਬਾਰੀਆਂ ਨੇ ਹੀ ਫੌਜ ਤੋਂ ਕਰਵਾਏ ਸਨ। ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਫੌਜ ਦੀਆਂ ਤਨਖਾਹਾਂ ਤੇ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇਹੋ ਹੀ ਦਰਬਾਰੀ ਸਨ ਜੋ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਹੁਤ ਤਾਕਤਵਰ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਵਾਰਿਸ ਵੀ ਸੱਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗ਼ੈਰ ਪੰਜਾਬੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਡੋਗਰਿਆਂ ਤੇ ਪੂਰਬੀਆਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਭਾਲਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਫੌਜ ਕੀ ਕਰਦੀ? ਕਿਸ ਦਾ ਸਾਥ ਦੇਵੇ, ਕਿਸ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਲੜੇ, ਪਰ ਜਦ ਇਕ ਇਕ ਕਰ ਕੇ ਰਾਜ ਸੱਤਾ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਾਰਿਸ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਏ ਤਾਂ ਆਖ਼ਰ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਵਾਰਸ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦੀ ਖ਼ਾਤਰ ਹਰ ਕੁਰਬਾਨੀ ਕਰਨ ਲਈ ਫੌਜ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਈ। ਫੌਜ ਨੇ ਪੰਚਾਇਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਰਾਹੀਂ ਸਰਬ ਸੰਮਤੀ ਨਾਲ ਫੈਸਲੇ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ ਹਕੂਮਤ ਦੀ ਵਾਗਡੋਰ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਤਾਂ ਕਿ ਹੁਣ ਗ਼ੱਦਾਰ ਕੋਈ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਕਰ ਸਕਣ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਤੇ ਖ਼ੁਦਮੁਖਤਾਰੀ ਕਾਇਮ ਰਹੇ। ਜਦ ਮੁਲਕ ਉੱਪਰ ਭੀੜ ਪਈ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਰਬਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਉੱਪਰ ਜੰਗ ਠੋਸਣੀ ਚਾਹੀ ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਪੰਚਾਇਤ ਦੇ ਪੰਚਾਂ ਨੇ ਹਕੂਮਤ ਦੀ ਵਾਗਡੋਰ, ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਸੌਂਪਦੇ ਹੋਏ ਇਸ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆਤਮਕ ਲੜਾਈ ਲਈ ਚੱਲ ਨਿਕਲੇ ਕਿ ਮਹਾਰਾਣੀ ਵੱਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯੋਗ ਅਗਵਾਈ ਤੇ ਹੌਂਸਲਾ ਅਫ਼ਜਾਈ ਮਿਲਦੀ ਰਹੇਗੀ। ਪਰ ਕਾਸ਼! ਮਹਾਰਾਣੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਖ਼ਾਤਰ ਕੁਰਬਾਨ ਹੋ ਜਾਣ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ ਹੁੰਦਾ, ਫੌਜ ਦੀ ਆਲ੍ਹਾ ਕਮਾਂਡ ਪੂਰਬੀਏ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਕਿਸੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਹੱਥ ਦਿੱਤੀ ਹੁੰਦੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਹਜ਼ੂਰੀ ਵਿਚ ਸਭ ਵੱਲੋਂ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਖ਼ਾਤਰ ਲਏ ਗਏ ਮਰ ਮਿਟਣ ਦੇ ਪ੍ਰਣ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਨੇ ਅੰਤ ਤਕ ਨਿਭਾਇਆ। ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗ਼ੈਰ ਪੰਜਾਬੀ ਦਰਬਾਰੀਆਂ ਤੇ ਕਮਾਂਡਰਾਂ ਨੇ, ਜੋ ਸਿੱਖ ਫੌਜਾਂ ਵਿਚ ਵਿਚਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਇਸ ਪ੍ਰਣ ਉੱਪਰ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਖ਼ਾਤਰ ਮਰ ਮਿਟਣ ਦੀਆਂ ਕਸਮਾਂ ਨੂੰ ਭੁਲਦੇ ਹੋਏ ਅਜਿਹੀ ਘਿਨਾਉਣੀ ਗ਼ੱਦਾਰੀ ਕੀਤੀ ਜੋ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਕਲੰਕਿਤ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਫੋਲਣ ’ਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।

ਇਸ ਗ਼ੱਦਾਰੀ, ਆਪਾ-ਧਾਪੀ, ਰਿਸ਼ਤੇ-ਨਾਤੇ ਤੋੜਣ-ਜੋੜਣ, ਬੇਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਅਤੇ ਬੇਕਾਇਦਗੀ ਦਾ ਇਕ ਹੋਰ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਰੋੜਾਂ ਦੇ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਦੇ ਭੰਡਾਰ ਸਨ, ਜਿਸ ਵੱਲ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਸਮੇਤ ਸਭ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਸਨ। ਪੰਜਾਬ ਸੋਨੇ ਦੀ ਚਿੜੀ ਸੀ। ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ, ਸਵੱਛਤਾ ਤੇ ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ ਅਤੇ ਖਾਸ ਕਰ ਕੇ ਇਸ ਦੇ ਰਾਜ ਦਰਬਾਰ ਦੀ ਸ਼ਾਨ-ਓ-ਸ਼ੌਕਤ ਤੇ ਫੌਜ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਚਰਚੇ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਸਨ। ਅਜਿਹੇ ਮੁਲਕ ਨੂੰ ਕੌਣ ਨਹੀਂ ਹਥਿਆਉਣਾ ਚਾਹੇਗਾ? ਪਰ ਇਸ ਮੁਲਕ ਦੇ ਲੋਕ ਬਹਾਦਰ, ਮਿਹਨਤੀ, ਖ਼ੁਦਮੁਖਤਾਰ ਤੇ ਅਮਨ ਪਸੰਦ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰੀ ਸੀ ਜਿਸ ਖਾਤਰ ਉਹ ਮਰ ਮਿਟਣ ਲਈ ਸਦਾ ਤਿਆਰ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤਨਖਾਹ ਪਾਉਣ ਲਈ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਲੋਕ ਇਧਰ ਦਾ ਹੀ ਰੁਖ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਮੁਲਕ ਦੇ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਦੇ ਭੰਡਾਰਾਂ ਨਾਲ ਕੁਝ ਵੀ ਖਰੀਦਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਨੂੰ ਬਟੋਰਨ ਲਈ ਸ਼ਰਾਰਤੀ ਅਨਸਰ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਏ। ਪਰ ਇਹ ਲੋਕ ਉਹ ਹੀ ਸਨ ਜੋ ਇਸ ਧਰਤੀ ਦੇ ਜੰਮਪਲ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਸਗੋਂ ਤਨਖਾਹੀਏ ਗ਼ੈਰ ਪੰਜਾਬੀ ਪੂਰਬੀਏ, ਪਹਾੜੀਏ ਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸਨ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਵਲੋਂ ਅਰੰਭੇ ਗਏ ਕੌਮੀ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਉਸਾਰਨ ਸਮੇਂ ਇਹ ਗ਼ੈਰ ਪੰਜਾਬੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਡੋਗਰੇ, ਪੂਰਬੀਏ, ਪਹਾੜੀਏ ਤੇ ਯੂਰਪੀਅਨ ਜੋ ਮਿਹਨਤ ਦੀ ਥਾਂ ਖੁਸ਼ਾਮਦ ਵਿਚ ਯਕੀਨ ਰੱਖਦੇ ਸਨ, ਭੋਲੇ-ਭਾਲੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ (ਸਿੱਖਾਂ, ਹਿੰਦੂਆਂ ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ) ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਧੱਕਦੇ ਹੋਏ ਇਸ ਰਾਜ ਦੇ ਅਹਿਮ ਦਰਬਾਰੀ ਬਣ ਬੈਠੇ। ਇਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਿੱਖ ਕੌਮੀ ਰਾਜ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮੇਂ ਹੀ ਉਸਾਰਿਆ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਫੌਜ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸੱਚੇ-ਸੁੱਚੇ ਜਾਨਾਂ ਵਾਰਨ ਵਾਲੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਹੀ। ਉੱਪਰੋਂ ਇਸ ਰਾਜ ਦਾ ਬਾਨੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ, (ਜਿਸਨੇ ਅਜਿਹੇ ਅਨਸਰ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਸਨ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਬੇਪਨਾਹ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਸਦਕਾ ਇਹ ਸ਼ਰਾਰਤੀ ਟੋਲਾ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਸਮੇਟਣ ਦੇ ਮੌਕੇ ਦੀ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਵਿਚ ਚੁੱਪ ਬੈਠਾ ਸੀ) ਪੂਰਾ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਇਸ ਰਾਜ ਦੇ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਦੇ ਭੰਡਾਰਾਂ ਉੱਪਰ ਇਸ ਟੋਲੇ ਦਾ ਹੀ ਕਬਜ਼ਾ ਸੀ, ਜੋ ਕਰੋੜਾਂ ਰੁਪਏ ਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਟੋਲੇ ਨੇ ਹੀ ਰੁਪਏ ਪੈਸੇ ਦਾ ਲਾਲਚ ਤੇ ਰਿਸ਼ਵਤਾਂ ਦੇ ਕੇ ਫੌਜ ਨੂੰ ਦਾਣਾ ਪਾਈ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਸਮੇਟਣ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਰਹੇ। ਪਰ ਇਸ ਟੋਲੇ ਜਾਂ ਦਗ਼ਾਬਾਜ਼ੀ ਵਿਚ ਕੋਈ ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਸ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਦੇ ਮਾਲਕ ਇਸ ਮੁਲਕ ਦੇ ਬਸ਼ਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਨ, ਪਰ ਜਿਸ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਟੋਲੇ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿਚ ਰੋੜਾ ਬਣਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਭਾਵੇ ਉਹ ਸ਼ਾਹੀ ਖਾਨਦਾਨ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਸਭ ਨੂੰ ਮਾਰ ਮੁਕਾਇਆ ਗਿਆ। ਆਖ਼ਰ ਜਦ ਇਹ ਬੇਕਾਇਦਗੀ ਵਿਚ ਉੱਤਰੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਹੋਸ਼ ਆਈ ਤਾਂ ਇਹ ਲੁੱਟ-ਖਸੁੱਟ ਪੂਰੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਅਤੇ ਜੋ ਬਚਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਂਭਣ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਹੜੱਪਣ ਲਈ ਇਸ ਲੋਟੂ ਟੋਲੇ ਦੇ ਭਾਗੀਦਾਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਵੀ ਬਣ ਗਏ। ਜੋ ਬਚਿਆ ਉਸ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਮੇਟ ਗਏ ਅਤੇ ਹਰ ਲੜਾਈ ਹਾਰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਉੱਪਰ ਕਾਬਜ਼ ਹੋ ਗਏ। ਆਖਰ ਇਸ ਲੋਟੂ ਟੋਲੇ ਵਾਲੇ ਹੀ ਤਾਂ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਮੁੱਖ ਵਜ਼ੀਰ ਜਾਂ ਫੌਜ ਦੇ ਕਮਾਂਡਰ-ਇਨ-ਚੀਫ ਸਨ, ਜੋ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰਹਿ ਕੇ ਵੀ ਇਸ ਮੁਲਕ ਨੂੰ ਹੋਰ ਲੁੱਟਣ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਸਮੋਈ ਬੈਠੇ ਸਨ। ਇਸੇ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਨੇ, ਜਿਸ ਨੇ ਯੂਰਪੀਅਨਾਂ ਨਾਲ ਲੜਦਿਆਂ ਅਜਿਹੀ ਜੰਗੀ ਤਾਕਤ, ਬਹਾਦਰੀ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਮਜ਼ਾਹਰਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਯੂਰਪੀਅਨ ਲੇਖਕ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਵੀ ਇਸ ਫੌਜ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਰਵਉੱਤਮ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵਾਲੀ ਬਹਾਦਰ ਫੌਜ ਕਹਿਣ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹਿਚਕਚਾਏ। ਇਹ ਫੌਜ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਖਾਤਰ ਕੁਰਬਾਨ ਤਾਂ ਹੋ ਗਈ, ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਕੋਈ ਗੁਣਗਾਣ ਨਾ ਹੋਇਆ।