ਲੱਗਭਗ 48 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਲੰਘੇ 8 ਜੂਨ ਨੂੰ ਇਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਪ੍ਰੋ. ਕੁਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਡਾ. ਸ਼ਰਨ ਕੌਰ ਅਤੇ ਬੀਬੀ ਮਨਜੀਤ ਕੌਰ ਨਾਲ ਗੋਦਾਵਰੀ ਦੇ ਉਸ ਪੁਲ਼ ਹੇਠ ਜਾਣ ਦਾ ਸੌਭਾਗ ਸਮਾਂ ਆਇਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਸਮੇਂ ਜਵਾਨੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਹੀ ਲੱਗਭਗ ਸਾਢੇ ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਪੂਰਾ ਦਿਨ ‘ਸਤਿਨਾਮੁ ਵਾਹਿਗੁਰੂ’ ਜਪਦਿਆਂ ਭਾਰੀ ਪੱਥਰ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਗਿੱਲੀ ਭਾਰੀ ਰੇਤ ਦੀਆਂ ਟੋਕਰੀਆਂ ਪੂਰਾ ਦਿਨ ਢੋਣ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਮਾਈ ਸੀ। ਅੱਜ ਹਰ ਯਾਦ ਫਿਰ ਸਾਹਮਣੇ ਸੀ। ਸ਼ਿਕਾਰ ਘਾਟ ਦੀ ਪਹਾੜੀ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿਚ ਵੱਸੇ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਬਦਲਿਆ ਰੂਪ। ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਘਾਟ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਥਾਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੰਗਮਰਮਰੀ ਇਮਾਰਤ। ਅੰਜਨੀ ਮੰਦਿਰ ਦਾ ਬਦਲਿਆ ਨਕਸ਼ਾ। ਗੋਦਾਵਰੀ ਦੇ ਬਦਲੇ ਕਿਨਾਰੇ। ਕੜਾਹਿਆਂ ਵਿਚ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕਰਦੀ ਸੰਗਤ ਹੁਣ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੀ। ਘੀਆ ਕੱਦੂਆਂ ਨੂੰ ਜਾਲੀ ਵਿਚ ਇਕੱਤਰ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਆਸਰੇ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕਰਦੇ ਮਰਹੱਟੇ ਹੁਣ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਉਪਕਾਰ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਕਟ ਕੱਟਿਆ ਗਿਆ। ਪਰ ਸਥਾਨ ਉਹੋ ਹੈ। ਹਰ ਸਥਾਨ ਦੀ ਪਛਾਣ ਸਿਮਰਤੀ ਵਿਚ ਹੈ। ਸੇਵਾ ਦੀਆਂ ਸਖ਼ਤੀਆਂ ਯਾਦ ਹਨ। ਸੇਵਾ ਦਾ ਉਮਾਹ ਯਾਦ ਹੈ। ਬਾਬਾ ਸੂਰਤਾ ਸਿੰਘ, ਬਾਬਾ ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਭੇੜੂ, ਬਾਬਾ ਮੱਖਣ ਸਿੰਘ, ਬਾਬਾ ਉਜਾਗਰ ਸਿੰਘ, ਬਾਬਾ ਬੇਰੀਆਂ ਵਾਲੇ ਦੇ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਦੇ ਵਿਲੱਖਣ ਉਚਾਰਨ ਯਾਦ ਹਨ। ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਰੂਪ-ਰੇਖਾ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਨਾਂਦੇੜ ਵਾਲੀ ਤਰਫ਼ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਸੁੱਕਾ ਸੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਬਹਾਅ ਸ਼ਿਕਾਰ ਘਾਟ ਵੱਲ ਹੀ ਸੀ। ਸ਼ਿਕਾਰ ਘਾਟ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਨੰਗੀ ਥਾਂ ’ਤੇ ਹੁਣ ਵਾਂਗ ਹੀ ਪੱਥਰ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਨਾਂਦੇੜ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਸੁੱਕੀ ਥਾਂ ਰੇਤ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਹੁਣ ਪਾਣੀ ਦੋਹਾਂ ਤਰਫ਼ਾਂ ਵੱਲ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਪਾਣੀ ਦਾ ਰੰਗ ਸਾਫ਼ ਸੀ, ਹੁਣ ਸ਼ਾਇਦ ਗੰਦਗੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਹਰੇ ਰੰਗ ਦਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਨਾਂਦੇੜ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ’ਤੇ ਗੰਨੇ ਦੇ ਖੇਤ ਅਜੇ ਵੀ ਉਂਜ ਹੀ ਹਨ, ਪਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇਵਾਂ (ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਕੌਰ) ਵਾਲੀ ਤਰਫ਼ ਦੇ ਸੰਘਣੇ ਜੰਗਲ ਜ਼ਾਲਮ ਮਨੁੱਖੀ ਕੁਹਾੜੀ ਦਾ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਚੁਕੇ ਹਨ।

ਅਸਲ ਵਿਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਘਾਟ, ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਕੌਰ ਅਤੇ ਹੀਰਾ ਘਾਟ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਸੰਗਤ ਵਾਸਤੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੀਕ ਪੁੱਜਣ ਵਾਸਤੇ ਨਾਂਦੇੜ ਤੋਂ ਰੇਲ ਗੱਡੀ ਪਕੜ ਕੇ ਮੁਗਟ ਜਾਂ ਮੁਦਖੇੜ ਆਉਣਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਉਤਰ ਕੇ ਫਿਰ ਸੰਘਣੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚੋਂ ਪੈਦਲ ਚੱਲ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਇੰਞ ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਕਸ਼ਟ ਸਹਿਣਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਸਮੱਸਿਆ ਦੇ ਹੱਲ ਵਾਸਤੇ 1963 ਈ. ਵਿਚ ਕਾਰ-ਸੇਵਾ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਸੰਤ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਿਕਟਵਰਤੀ ਬਾਬਾ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਘਾਟ ਦੇ ਨੇੜੇ ਗੋਦਾਵਰੀ ਨਦੀ ਉੱਤੇ ਪੁਲ਼ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਸੇਵਾ ਅਰੰਭ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਇਸ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਪੁਲ਼ ਬਣਾਉਣਾ ਕੋਈ ਅਸਾਨ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਵੀ ਇੱਥੇ ਪੁਲ਼ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਬਣਾਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਇਸ ਖ਼ਰਚੀਲੀ ਯੋਜਨਾ ਨੂੰ ਸਿਰੇ ਨਹੀਂ ਚੜ੍ਹਾਇਆ। ਬਾਬਾ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੱਸਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਸ ਸੇਵਾ ਵਾਸਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਘਾਟ ਆਣ ਡੇਰਾ ਲਾਇਆ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਕੋਲ ਇਸ ਕਾਰਜ ਵਾਸਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੈਰਾਨ ਹੋਏ, ਕਿ ਇਕ ਟੁੱਟੀ ਜਿਹੀ ਜੀਪ ਲੈ ਕੇ ਆਏ ਇਹ ਦੋ ਖੱਦਰਧਾਰੀ ਸੰਤ ਗੋਦਾਵਰੀ ਉੱਤੇ ਪੁਲ਼ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਕਿਵੇਂ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਉਹ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ “ਅਰੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਯਹਾਂ ਤੋਂ ਸਰਕਾਰ ਨਹੀਂ ਪੁਲ਼ ਬਨਾ ਸਕੀ। ਨਾ ਤੁਮ੍ਹਾਰੇ ਪਾਸ ਗਾੜੀਆਂ ਹੈਂ, ਨਾ ਕੋਈ ਕਰੇਨ ਹੈ, ਨਾ ਕੋਈ ਮਸ਼ੀਨ ਹੈ, ਨਾ ਕੋਈ ਇੰਜੀਨੀਅਰ। ਇਤਨਾ ਪੈਸਾ ਕਹਾਂ ਸੇ ਲਾਓਗੇ? ਯਹਾਂ ਦਿਨ- ਰਾਤ ਕਾਮ ਕਰਨੇ ਕੇ ਲਿਯੇ ਸੈਂਕੜੋਂ ਮਜ਼ਦੂਰ ਚਾਹੀਏ।” ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਜਦੋਂ ਉਹ ਅਜਿਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਨਾ ਰੁਕੇ, ਤਾਂ ਅਸਾਂ ਕਿਹਾ, “ਹਮ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਕੇ ਸਿੱਖ ਹੈਂ। ਯਹਾਂ ਸੋਨੇ ਕਾ ਪੁਲ਼ ਭੀ ਬਾਂਧ ਸਕਤੇ ਹੈਂ, ਮਗਰ ਹਮੇਂ ਡਰ ਹੈ ਕਿ ਮਰਹੱਟਾ ਲੋਗ ਸੋਨਾ ਤੋੜ ਕੇ ਘਰ ਲੇ ਜਾਏਂਗੇ।” ਇਹ ਜਵਾਬ ਸੁਣ ਕੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਏ। ਬਾਬਾ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਦੱਸਿਆ ਕਰਦੇ ਸੀ ਕਿ ਬੰਬਈ ਦੇ ਇਕ ਇਕੱਲੇ ਸਿੱਖ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਪੁਲ਼ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਪੂਰਾ ਖਰਚ ਇਕੱਲਾ ਦੇਂਦਾ ਰਹੇਗਾ, ਉਗਰਾਹੀ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ “ਗੁਰਮੁਖਾ! ਚਾਰ ਪੁਲ਼ਾਂ ਦੇ ਪੈਸੇ ਦਾਨ ਕਰ ਦੇਵੇਂ, ਤਾਂ ਵੀ ਪੁਲ਼ ਤੇਰੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਨਹੀਂ, ਸੰਗਤ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਬਣੇਗਾ ਸੰਗਤ ਦੀ ਕਾਰ ਭੇਟ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆਈ ਪਾਈ-ਪਾਈ ਵੀ ਉਤਨੀ ਕੀਮਤੀ ਹੈ, ਜਿਤਨੇ ਤੇਰੇ ਲੱਖਾਂ ਰੁਪਏ।” ਸੁਣਨ ਵਿਚ ਆਇਆ ਸੀ ਕਿ ਪੁਲ਼ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਵਾਸਤੇ ਪੂਰਾ ਸੀਮੈਂਟ ਇੱਕੋ ਸਿੱਖ ਦੇਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸਾਰਾ ਸਰੀਆ ਵੀ ਇੱਕੋ ਸਿੱਖ ਦੇਂਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਅਸਾਂ ਨਾਮ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸੁਣੇ। ਸ਼੍ਰੀ ਵਸੰਤ ਰਾਓ ਨਾਇਕ ਉਸ ਵੇਲੇ (1963 ਤੋਂ 1975 ਈ. ਤੀਕ) ਮਹਾਂਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਸਨ। ਕਿਸਮਤ ਨਾਲ ਉਹ ਵਣਜਾਰੇ ਸਿੱਖ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿੰਡ ਨਾਗਪੁਰ ਤੋਂ ਕੁਝ ਦੂਰੀ ’ਤੇ ਕੋਂਢਾਲੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਹੀ ਵਸੰਤ ਨਗਰ ਹੈ। ਮੈਂ ਇਹ ਨਗਰ ਵੇਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁਸ਼ਤੈਨੀ ਘਰ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਸੰਤ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ-ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕਾਰ-ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਪੂਰਾ ਸਮਰੱਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ। ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਟੈੱਕਸਾਂ ਤੋਂ ਛੋਟ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਵੇਖਦੇ ਸੀ ਕਿ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਨਾਇਕ ਸਾਹਿਬ ਬਹੁਤ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਪੂਰੇ ਪਰਵਾਰ ਸਹਿਤ ਸ਼ਿਕਾਰ ਘਾਟ ਆ ਕੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੰਜੇ ਉੱਤੇ ਹੀ ਬੈਠ ਜਾਂਦੇ।

ਅੱਜ-ਕਲ੍ਹ ਦੋ ਵਿਅਕਤੀ ਇੱਕੋ ਡੇਰੇ ਦੇ ਮੁਖੀ ਹੋਣੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹਨ। ਹਾਂ, ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਵਾਲੇ ਨਿਰਮਲੇ ਗੁਰਮੁਖ ਸੰਤ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸੰਤ ਜੋਧ ਸਿੰਘ ਜੀ ਇਸ ਕਥਨ ਦਾ ਅਪਵਾਦ ਜ਼ਰੂਰ ਹਨ। ਸੰਤ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸੰਤ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੱਡਾ-ਛੋਟਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਦੋਵੇਂ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਜਥੇਦਾਰ ਜੀ ਕਹਿ ਕੇ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਅਥਾਹ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਉੱਚਤਮ ਤਾਲਮੇਲ ਦੀ ਮੂਰਤ ਸਨ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਮਹਾਂਪੁਰਖ। ਬਾਬਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸ਼ਿਕਾਰ ਘਾਟ ਰਹਿ ਕੇ ਕਾਰ-ਸੇਵਾ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਬਾਬਾ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਉਗਰਾਹੀ ਕਰਨ ਅਤੇ ਕਾਰ-ਸੇਵਕਾਂ ਨੂੰ ਸੇਵਾ ਲਈ ਭੇਜਣ ਵਾਸਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਂਵਾਂ ਦਾ ਭ੍ਰਮਣ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਕਦੇ-ਕਦੇ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਲਈ ਸ਼ਿਕਾਰ ਘਾਟ ਆ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਬਾਬਾ ਹਰੀ ਸਿੰਘ, ਬਾਬਾ ਫ਼ੌਜਾ ਸਿੰਘ, ਬਾਬਾ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਸਿੰਘ, ਬਾਬਾ ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ, ਬਾਬਾ ਚਰਨ ਸਿੰਘ, ਬਾਬਾ ਜਗਤਾਰ ਸਿੰਘ, ਬਾਬਾ ਬਖ਼ਸ਼ੀਸ਼ ਸਿੰਘ, ਬਾਬਾ ਅਮਰੀਕ ਸਿੰਘ, ਬਾਬਾ ਗੁਰਮੇਲ ਸਿੰਘ ਫੁਲ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਸ਼ਹੀਦ ਆਦਿ ਹੋਰ ਪ੍ਰਮੱੁਖ ਜਥੇਦਾਰ ਸਨ। ਕੁਝ ਹੋਰ ਵੀ ਹੋਣਗੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹੁਣ ਸਿਮਰਤੀ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਭੇਜਣ ਅਤੇ ਉਗਰਾਹੀ ਕਰਨ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੈੱਡ- ਕੁਆਟਰ ਪਿਹੋਵਾ (ਹਰਿਆਣਾ) ਵਿਖੇ ਸੀ। ਜੋ ਸਿੱਖ ਕਾਰ-ਸੇਵਾ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਪਿਹੋਵਾ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਇੱਥੋਂ ਇਕ ਗਰੁੱਪ ਬਣਾ ਕੇ ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਤੋਂ ਗੱਡੀ ਰਾਹੀਂ ਰਵਾਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਨਾਂਦੇੜ ਜਾ ਕੇ ਰਾਤ ਕਾਰ-ਸੇਵਾ ਦੇ ਡੇਰੇ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਅਗਲੀ ਸਵੇਰ ਚਾਹ ਅਤੇ ਲੰਗਰ ਵਾਲੀ ਜੀਪ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਿਕਾਰ ਘਾਟ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਜਾਂਦਾ। ਸ਼ਿਕਾਰ ਘਾਟ ਪੁੱਜਣ ’ਤੇ ਸੇਵਕਾਂ ਦੇ ਵਸਤਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਮਾਨ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕਰਵਾ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਖੱਦਰ ਦੀਆਂ ਕੁੜਤੀਆਂ, ਖੱਦਰ ਦੇ ਸਾਫ਼ੇ ਆਦਿ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ। ਹਰ ਕਾਰ-ਸੇਵਕ ਲਈ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ। ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ ਸੇਵਕਾਂ ਦਾ ਗਰੁੱਪ ਰਾਤ ਦੇ ਲੰਗਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਾਬਾ ਜੀ ਕੋਲ ਘਰ ਵਾਪਸੀ ਲਈ ਆਗਿਆ ਮੰਗਣ ਜਾਂਦਾ। ਬਾਬਾ ਹਰਿਬੰਸ ਸਿੰਘ ਸੇਵਕਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਘਾਟ ਪਹੁੰਚਣ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਹਿਸਾਬ-ਕਿਤਾਬ ਸਾਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਹੋਰ ਸੇਵਾ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੰਦੇ, ਪਰ ਬਹੁਤੇ ਸੇਵਕ ਘਰ ਪਰਤਣ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ, ਤਾਂ ਬਾਬਾ ਜੀ ਪੰਜ ਦਿਨ ਹੋਰ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਕਹਿੰਦੇ। ਪੰਜ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਫਿਰ ਬਾਬਾ ਜੀ ਤੋਂ ਆਗਿਆ ਮੰਗੀ ਜਾਂਦੀ। ਹੁਕਮ ਹੁੰਦਾ ਸਵੇਰੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਕੌਰ ਅਤੇ ਹੀਰਾ ਘਾਟ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਕੇ ਲੰਗਰ ਵੇਲੇ ਤੀਕ ਪਰਤ ਆਉਣਾ। ਲੰਗਰ ਵਾਲੀ ਜੀਪ ਉੱਤੇ ਸੇਵਕ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਹਜ਼ੂਰ ਸਾਹਿਬ ਲਿਆਇਆ ਜਾਂਦਾ। ਕਾਰ-ਸੇਵਾ ਦੇ ਡੇਰੇ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ 2-3 ਦਿਨ ਲੋਕਲ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ। ਫਿਰ ਕਿਸੇ ਸਮਝਦਾਰ ਜਥੇਦਾਰ ਵੱਲੋਂ ਟਿਕਟਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰ ਕੇ ਇਕ ਸਿਆਣੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਵਿਚ ਰੇਲ ਗੱਡੀ ਰਾਹੀਂ ਪੰਜਾਬ/ਹਰਿਆਣੇ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ।

ਇੱਥੇ ਇਹ ਦੱਸਿਆ ਜਾਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਕਿ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨਾਲ ਹੋਏ ਲਿਖਿਤ ਵਾਇਦੇ ਤਹਿਤ ਸੰਗਤ ਵਾਸਤੇ ਲੰਗਰ ਸੱਚਖੰਡ ਸ੍ਰੀ ਹਜੂਰ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਅਤੇ ਚਾਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਲੰਗਰ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਹਰ ਵਕਤ ਔਸਤਨ ਤਿੰਨ ਸੌ ਦੇ ਕਰੀਬ ਸੇਵਕ ਸੇਵਾ- ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਖਤ ਜ਼ਾਬਤੇ ਵਿਚ ਰਹਿਣਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ।

ਸਵੇਰੇ 3 ਵਜ ਕੇ 45 ਮਿੰਟ ’ਤੇ ਬਾਬਾ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਸਿੰਘ ਜਗਾਉਣ ਆ ਜਾਂਦੇ। ਕਾਰ-ਸੇਵਾ ਦਾ ਡੇਰਾ ਪਹਾੜੀ ਦੀ ਸਿਖਰ ਉੱਤੇ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨਾ ਅਸਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਬਣੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਇਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਟੈਂਕੀ ਤੋਂ ਕੁਰਲਾ ਕਰ ਕੇ ਮੂੰਹ ਹੱਥ ਧੋ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਕੁਝ ਸਿਆਣੀ ਉਮਰ ਦੇ ਉੱਦਮੀ ਵਿਅਕਤੀ ਹੋਰ ਪਹਿਲਾਂ ਉਠ ਕੇ ਹੇਠਾਂ ਗੋਦਾਵਰੀ ਵਿੱਚੋਂ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਆਉਂਦੇ। ਸਵਾ ਚਾਰ ਜਾਂ ਸਾਢੇ ਚਾਰ ਵਜੇ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਬੈਠ ਕੇ ਨਹੀਂ ਪੈਦਲ ਚੱਲ ਕੇ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਕਿ ਨੀਂਦ ਕਾਰਨ ਕੋਈ ਸੌਂ ਨਾ ਜਾਵੇ। ਕੋਈ ਟਰਾਲੀ, ਮੰਜਾ ਆਦਿ ਵਸਤੂ ਵਿਚਕਾਰ ਰੱਖ ਲਈ ਜਾਂਦੀ। ਦੋ ਗਰੁੱਪ ਬਣਾ ਕੇ ਅੱਗੇ-ਪਿੱਛੇ ਬੋਲਦਿਆਂ ਉਸ ਵਸਤੂ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਚੱਕਰ ਲਗਾਏ ਜਾਂਦੇ। ਸ਼ਿਕਾਰ ਘਾਟ ਵਿਖੇ ਹੁਣ ਇਸ ਨਾਮ ਜਪਣ ਸਥਾਨ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਇਕ ਗੋਲ ਚੱਕਰ ਬਣਾ ਕੇ ਸਦੀਵੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਨਾਮ ਜਪਣ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਥੋੜ੍ਹੀ ਧੀਮੀ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਬਾਬਾ ਜੀ ਆ ਜਾਂਦੇ। ਕਹਿੰਦੇ, “ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਹੱਥ ਮਾਰ ਕੇ ਵੇਖੋ। ਚੋਰ ਬਹੁਤ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ, ਰਾਤ ਕਿਸੇ ਜੀਭ ਚੋਰੀ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਕਰ ਲਈ।” ਫਿਰ ਕਹਿੰਦੇ “ਓਏ ਭਲੇ ਲੋਕੋ! ਇਸ ਪਹਾੜੀ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਰਹਿੰਦੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਨੇ ਕਰਨੀ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਚੁਪ ਕਰ ਗਏ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਤਰਣਗੇ?” ਲੱਗਭਗ ਡੇਢ ਘੰਟਾ ਨਾਮ ਜਪਣ ਬਾਅਦ ਚਾਹ ਲਈ ਅਵਾਜ਼ ਪੈ ਜਾਂਦੀ। ਚਾਹ ਨਾਲ ਰਾਤ ਦਾ ਬਚਿਆ ਇਕ-ਅੱਧ ਪਰਸ਼ਾਦਾ, ਕਦੇ ਕੇਲਾ ਜਾਂ ਕਦੇ ਕੁਝ ਖਜੂਰਾਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਣ ਤੀਕ ਸੰਗਤ ਸੇਵਾ-ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ। ਪੁਲ਼ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਸ਼ਿਕਾਰ ਘਾਟ ਵਾਲੇ ਪਾਸਿਓਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ 1968-69 ਈ. ਵਿਚ ਮੈਂ ਉੱਥੇ ਸੇਵਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੁੱਜਿਆ ਸੀ, ਤਾਂ ਨਾਂਦੇੜ ਵਾਲੀ ਤਰਫ਼ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਇਕ ਦੋ ਪਿੱਲਰ ਬਣ ਰਹੇ ਸਨ। ਚਾਰ ਕੁ ਲੈਂਟਰ ਪੈਣੇ ਬਾਕੀ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਸੀ। ਦੋਵੇਂ ਵੇਲੇ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਵੱਡੇ ਗੋਲ ਕੜਾਹਿਆਂ ਦੀ ਕਿਸ਼ਤੀ ਵਜੋਂ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਇਕ ਕੜਾਹਾ ਇਕ ਵਕਤ ਲੱਗਭਗ 25 ਕੁ ਬੰਦੇ ਪਾਰ ਲਗਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਇਹੋ ਕੜਾਹੇ ਸੀਮੈਂਟ, ਸਰੀਆ ਆਦਿ ਢੋਣ ਵਾਸਤੇ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਪਾਰ ਲਗਦਿਆਂ ਹੀ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਟੋਕਰੀ ਜਾਂ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਕਹੀ ਅਤੇ ਜ਼ੁਬਾਨ ਉੱਤੇ ਸਤਿਨਾਮ-ਵਾਹਿਗੁਰੂ। ਸਾਰੇ ਦਿਨ ਦੀ ਇਹੋ ਕਾਰ ਸੀ। ਦੁਪਹਿਰ ਨੂੰ ਨਾਂਦੇੜ ਤੋਂ ਲੰਗਰ ਦੀ ਜੀਪ ਆਉਂਦੀ ਤਾਂ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਕੇ ਲੰਗਰ ਲਈ ਅਵਾਜ਼ ਪੈਂਦੀ। ਲੰਗਰ ਛਕ ਕੇ ਫਿਰ ਸੇਵਾ ਅਰੰਭ ਹੋ ਜਾਂਦੀ। ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਚਾਹ ਛਕਾਈ ਜਾਂਦੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸੂਰਜ ਛਿਪਣ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ। ਜੇਕਰ ਲੈਂਟਰ ਪੈਣਾ ਹੁੰਦਾ, ਫਿਰ ਦੇਰ ਰਾਤ ਤੀਕ ਵੀ ਸੇਵਾ ਚੱਲਦੀ। ਗੋਦਾਵਰੀ ਵਿਚ ਹੱਥ-ਮੂੰਹ ਧੋ ਕੇ ਖੱਦਰ ਦੀਆਂ ਕੁੜਤੀਆਂ ਵਾਲੇ ਕਾਰ-ਸੇਵਕ ਡੇਰੇ ਪਰਤ ਪੈਂਦੇ ਸਨ। ਲੰਗਰ ਦੀ ਪੰਗਤ ਵਿਚ ਬੈਠ ਕੇ ਡੇਢ ਘੰਟਾ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨ ਬਾਅਦ ਰਾਤ ਦਾ ਲੰਗਰ ਛਕ ਕੇ ਅਸਥਾਈ ਬੈਰਕਾਂ ਵਿਚ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ। ਜਲਦੀ ਹੀ ਬਾਬਾ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਸਿੰਘ ਲਾਈਟ ਬੰਦ ਕਰ ਕੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦੇ ਜਾਂਦੇ ਕਿ ਚੁਪ-ਚਾਪ ਸੌਂ ਜਾਵੋ, ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ। ਮੈਂ ਉੱਪਰ ਕੜਾਹਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ

ਦੱਸ ਦੇਵਾਂ ਕਿ ਕਾਰ-ਸੇਵਾ ਵਾਲੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਹੁਣ ਵਾਲੇ ਪੁਲ਼ ਦੇ ਲੱਗਭਗ ਹੇਠ ਸ਼ਿਕਾਰ ਘਾਟ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਛੋਟੇ ਪਿੱਲਰ ਵੀ ਬਣਾਏ ਸੀ। ਹੁਣ ਵੀ ਕੁਝ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਨਦੀ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਨਾਂਦੇੜ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਨਦੀ ਵਿਚ ਮਿੱਟੀ ਪਾ ਕੇ ਬੰਨ੍ਹ ਬਣਾ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਪਿੱਲਰਾਂ ਉੱਤੇ ਜਾਲੀਆਂ ਦੀ ਛੱਤ ਪਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਅਤੇ ਸੰਗਤ ਅਰਾਮ ਨਾਲ ਨਦੀ ਵਿੱਚੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘ ਜਾਂਦੀ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਕੋਲ ਉਸ ਵੇਲੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਘਾਟ ਵਿਖੇ 4 ਟਰੱਕ ਸਨ। ਤਿੰਨ ਲੇਲੈਂਡ (ਲ਼ਏਲੳਨਦ) ਅਤੇ ਇਕ ਬੈਡਫੋਰਡ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੰਗਤ ਲੰਡੂ ਟਰੱਕ ਕਹਿੰਦੀ ਸੀ)। ਬੈਡਫੋਰਡ ਗੱਡੀ ਬਾਬਾ ਲੀਡਰ ਚਲਾਇਆ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਲੀਡਰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਜਿਹਾ ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ, ਪਰ ਕਾਰੀਗਰ ਕਮਾਲ ਦਾ। ਬੈਡਫੋਰਡ ਸਿਰਫ ਉਹੋ ਚਲਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਗੀਅਰ ਬਦਲਣਾ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਪੂਰਾ ਜ਼ੋਰ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਖੜਾ ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਉਹ ਸਿਰਫ ਡਰਾਈਵਰ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਦਾ ਬਹੁਤ ਕੰਮ ਜਾਣਦਾ ਸੀ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਇਕ ਹੋਰ ਜੁਗਤ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਕਿ ਜਦੋਂ ਸੀਮੈਂਟ, ਸਰੀਆ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਗੱਡੀਆਂ ਆਉਣੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਤਾਂ ਨਦੀ ਵਿਚ ਮਿੱਟੀ ਪਾ ਕੇ ਅਸਥਾਈ ਪੁਲ਼ ਤਿਆਰ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਭਰੀਆਂ ਲੇਲੈਂਡ ਗੱਡੀਆਂ ਅਰਾਮ ਨਾਲ ਨਦੀ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ। 8-10 ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਨਹਾਉਣੀ ਹੁੰਦੀ। ਇਸ ਦਿਨ 4 ਕੁ ਵਜੇ ਛੁੱਟੀ ਮਿਲਦੀ। ਲਾਈਨ ਵਿਚ ਲੱਗ ਕੇ ਸਾਬਣ-ਤੇਲ ਮਿਲਦਾ। ਸਿਰ ਧੋਣ ਲਈ ਲੱਸੀ ਮਿਲਦੀ। ਫਿਰ ਸੇਵਕ ਗੋਦਾਵਰੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਪੱਥਰਾਂ ਉੱਤੇ ਕੁੜਤੀਆਂ-ਕਛਹਿਰੇ ਧੋਂਦੇ। ਕੇਸੀਂ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦੇ। ਉਮਰ ਛੋਟੀ ਸੀ, ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਕੁਝ ਫ਼ੁਰਸਤ ਬਹੁਤ ਸੁਖਦਾਈ ਲਗਦੀ। ਇੱਥੇ ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਕਦੇ ਵਿਹਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ ਸੀ। ਲੰਗਰ ਵਰਤੇ ਜਾਂ ਮਸਤ ਹੋਵੇ, ਸੇਵਾ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੁੰਦਾ। ਬਰਸਾਤਾਂ ਵਿਚ ਜੀਪ ਲਈ ਰਸਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਲੰਗਰ ਰੇਲ ਗੱਡੀ ਰਾਹੀਂ ਮੁਗਟ ਪਹੁੰਚਦਾ, ਫਿਰ ਸਿਦਕਵਾਨ ਕਾਰ-ਸੇਵਕ ਸਿਰਾਂ ਉੱਤੇ ਦਾਲ- ਪਰਸ਼ਾਦੇ ਚੁੱਕ ਕੇ ਨੰਗੇ ਪੈਰੀਂ, ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘ ਕੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਘਾਟ ਪੁੱਜਦੇ। ਜੰਗਲ ਦੇ ਕੰਡੇ ਪੈਰ ਲਹੂ-ਲੁਹਾਣ ਕਰ ਦੇਂਦੇ। ਪਰ ਧੰਨ ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਧੰਨ ਸਿੱਖੀ ਸੇਵਾ। ਕਈ ਵਕਤ ਲੰਗਰ ਨਾ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ। ਮੁੱਠੀ-ਮੁੱਠੀ ਭੁੱਜੇ ਛੋਲੇ ਵਰਤ ਜਾਂਦੇ, ਪਰ ਸਿਮਰਨ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਨਿਰਵਿਘਨ ਜਾਰੀ ਰਹਿੰਦੇ। ਜੇ ਕੋਈ ਕੰਮ ਨਾ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਕਹਿੰਦੇ ਇਹ ਪੱਥਰ ਇਧਰੋਂ ਚੁੱਕ ਕੇ ਉਧਰ ਸੁੱਟਣੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਕਹਿਣਾ ਹੁਣ ਇਧਰੋਂ ਉਠਾਓ ਪਹਿਲੇ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਰੱਖਦੇ ਜਾਓ। ਕਾਰ-ਸੇਵਾ ਦਾ ਇਕ ਮੁਹਾਵਰਾ ਸੀ, ‘ਆਖਾ ਮੋੜਨਾ ਨਹੀਂ, ਡੱਕਾ ਤੋੜਨਾ ਨਹੀਂ, ਦਾਲਾ ਰੋੜਨਾ ਨਹੀਂ, ਪਰਸ਼ਾਦਾ ਛੋੜਨਾ ਨਹੀਂ’। ‘ਡੱਕਾ ਤੋੜਨਾ ਨਹੀਂ’ ਛੱਡ ਕੇ ਬਾਕੀ ਦਾ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਇੱਥੋਂ ਦਾ ਪੱਕਾ ਵਿਵਹਾਰ ਸੀ।

ਬਾਬਾ ਜੀ ਕੋਲ ਇੱਕੋ ਸਿਰਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਹੁੰਦੇ ਸੀ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਕਿਹਾ ਕਰਦੇ ਸੀ, ਅਸੀਂ ਅਜਿਹਾ ਪੁਲ਼ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਦੀਆਂ ਤੀਕ ਕਾਇਮ ਰਹੇ। ਸੀਮੈਂਟ ਵਿਚ ਮਿਲਾਉਣ ਲਈ ਰੇਤ ਦਾ ਵੱਡਾ ਭੰਡਾਰ ਨਦੀ ਦੇ ਨਾਂਦੇੜ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਉੱਤੇ ਸੀ। ਇਸ ਰੇਤ ਨੂੰ ਨਦੀ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਸੁੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਕਹੀਆਂ ਨਾਲ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਪਲਟ ਕੇ ਸਾਫ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਫਿਰ ਤਸਲਿਆਂ ਨਾਲ ਬਾਹਰ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਦੋਬਾਰਾ ਧੋਣ ਵਾਸਤੇ ਫਿਰ ਨਦੀ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਪਲਟਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਦੋ ਵਾਰ ਧੋ ਕੇ ਰੇਤ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ। ਇਹ ਰੇਤ ਬਹੁਤ ਭਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਰੇਤ ਦਾ ਬਾਟਾ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ, ਤਾਂ ਨਾਨੀ ਯਾਦ ਆ ਗਈ। ਸੋਚਿਆ ਇੱਥੇ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਕਿਵੇਂ ਨਿਕਲੇਗਾ? ਪਰ ਸੇਵਾ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਮੇਰੇ ਹੌਲੇ ਜਿਹੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਇਤਨਾ ਬਲ ਆ ਗਿਆ, ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਪੱਥਰ ਜ਼ਿੱਦ ਨਾਲ ਚੁੱਕਣੇ। ਦੋ ਤਕੜੇ ਵਿਅਕਤੀ ਜੋ ਪੱਥਰ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਰੱਖਦੇ, ਉਹ ਚੁੱਕ ਕੇ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਜ਼ਿੱਦੋ-ਜ਼ਿੱਦੀ ਦੌੜਦੇ ਸਾਂ। ਲੈਂਟਰ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਜੇ ਕੋਈ ਸਧਾਰਨ ਜੁੱਤਾ ਪਾ ਕੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਉਸ ਉੱਤੇ ਸੋਟਿਆਂ ਦੀ ਬਰਸਾਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ। ਸੋਟੇ ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਕਹਿੰਦਾ ਮੇਰਾ ਸੌਭਾਗ ਕਿ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਡਾਂਗ ਦੀ ਮੈਨੂੰ ਛੋਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਹੈ। ਸਿੱਖੀ ਇਹੋ ਹੈ। ਨਿਰਾ ਤਰਕ ਨਾ ਸਿੱਖੀ ਹੈ, ਨਾ ਧਰਮ। ਲੈਂਟਰ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਪੁੱਜਣ ਲਈ ਜੋੜੇ ਪਿੱਛੇ ਉਤਾਰਨੇ ਪੈਂਦੇ ਸਨ। ਅੱਗੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਪੈਰ ਧੋਣੇ ਹੁੰਦੇ ਸੀ। ਫਿਰ ਸੀਮੈਂਟ ਵਾਲਾ ਜੁੱਤਾ ਪਹਿਨਣਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਮੇਰੇ ਉੱਥੇ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਨਾਂਦੇੜ ਦੀ ਤਰਫ਼ ਦੇ ਤਿੰਨ ਲੈਂਟਰ ਪਏ ਸਨ। ਇਕ ਪਹਿਲਾਂ ਪਿਆ ਸੀ। ਲੈਂਟਰ ਦੀ ਤਰਾਈ ਕੇਵਲ ਉੱਪਰੋਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੁੰਦੀ। ਉੱਪਰ ਤਾਂ ਪਾਣੀ ਖੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਅਸੀਂ ਹੌਲੇ ਸੀ। ਸਾਨੂੰ ਪਉੜੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਹੇਠਾਂ ਬੀਮ ਵਿਚ ਵਾੜਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਬੀਮ ਦੇ ਥੱਲੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਫਿਟਿਮਗ ਸੀ। ਇਕ ਲੜਕੇ ਨੂੰ ਅੱਧੀ ਬੀਮ ਹੇਠੋਂ ਤਰਾਈ ਲਈ ਮਿਲਦੀ। ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਥਲਿਓਂ ਪਾਣੀ ਖਿੱਚ ਕੇ ਉੱਪਰ ਬੀਮ ਵਿਚ ਸੁੱਟਦੇ। ਭਾਵੇਂ ਉੱਧਰ ਸਰਦੀ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਸਰਦੀ ਦਾ ਮੌਸਮ ਸੀ। ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਪੈਣ ਨਾਲ ਹੱਥ-ਪੈਰ ਫੁਟ ਜਾਂਦੇ। ਹੋਰ ਕੋਈ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜੀਤ ਡਰਾਈਵਰ ਤੋਂ ਗ੍ਰੀਸ ਲੈ ਕੇ ਹੱਥਾਂ-ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਮਲ ਲੈਂਦੇ ਸਾਂ। ‘ਨਾਨਕ ਨਾਮ ਜਹਾਜ਼’ ਫਿਲਮ ਦੇ ‘ਰੇ ਮਨ ਐਸੋ ਕਰਿ ਸੰਨਿਆਸਾ’ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚ ਇੱਥੋਂ ਦੀ ਕਾਰ-ਸੇਵਾ ਦਾ ਵੀ ਇਕ ਸੀਨ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਸ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਸੰਨਿਆਸ ਵੀ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਭਰ ਸੇਵਾ ਦਾ ਪ੍ਰਣ ਲੈ ਲੈਂਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਨੇਮੀ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ‘ਨੇਮੀ’ ਘਰ-ਪਰਵਾਰ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰੱਖ ਸਕਦਾ। ਜਿਸ ਦਿਨ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਨੇਮੀ ਹੁੰਦਾ, ਉਸ ਦਿਨ ਕੜਾਹ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਦੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਗੱਫਿਆਂ ਨਾਲ ਜਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ।

ਕੜਾਹ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਦੀ ਕਥਾ ਤੋਂ ਇਕ ਹੋਰ ਕਹਾਣੀ ਯਾਦ ਆ ਗਈ ਹੈ। ਇਕ ਦਿਨ ਲੰਗਰ ਸਾਹਿਬ ਵਾਲੇ ਬਾਬਾ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਆਏ। ਪਿਆਰ ਸਹਿਤ ਬਾਬਾ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੰਜੇ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾਇਆ। ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਸਾਰੀ ਸੰਗਤ ਸੱਦ ਲਈ। ਕਿਹਾ, “ਭਾਈ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਤੁਹਾਡੀ ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹਨ। ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਹਰ ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ ਦੇਸੀ ਘਿਓ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਦੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਗੱਫੇ ਲੰਗਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਭੇਜਣ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਦੱਸੋ ਮੈਂ ਕੀ ਜਵਾਬ ਦੇਵਾਂ। ਹਾਂ ਕਹਾਂ ਕਿ ਨਾਂਹ।” ਸੰਗਤ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਬਾਬਾ ਜੀ ਆਪ ਜਾਣੋ।” ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, “ਖੀਰ-ਕੜਾਹ ਛਕ ਕੇ ਸੇਵਾ ਨਹੀਂ ਜੇ ਹੁੰਦੀ। ਸੇਵਾ ਦਾਲ-ਪਰਸ਼ਾਦੇ ਦੀ। ਦੱਸੋ! ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਹੈ ਜਾਂ ਕੜਾਹ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਛਕਣਾ ਹੈ।” ਸੰਗਤ, “ਜੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਆਏ ਹਾਂ।” ਬਾਬਾ ਜੀ ਕਿਹਾ, “ਭਾਈ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ! ਤੁਹਾਡਾ ਧੰਨਵਾਦ। ਇਹ ਪੰਜਾਬੋਂ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਆਏ ਹਨ। ਦਾਲ- ਪਰਸ਼ਾਦੇ ਛਕ ਕੇ ਸੇਵਾ ਕਰਨਗੇ।” ਜਦੋਂ ਕਦੇ ਹਜ਼ੂਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਕਿਸੇ ਯਾਤਰੂ ਵੱਲੋਂ ਲੰਗਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਹੁੰਦੀ, ਉਸ ਦਿਨ ਲੰਗਰ ਆਮ ਤੋਂ ਭਿੰਨ ਹੁੰਦਾ। ਕਈ ਵਾਰ ਲੰਗਰ ਵਿਚ ਕੜਾਹ ਪਰਸ਼ਾਦ ਆ ਜਾਂਦਾ। ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋਣੀ ਕਿ ਅੱਜ ਕੜਾਹ ਮਿਲੇਗਾ। ਫਿਰ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋਣਾ ਕਿ ਤਿੰਨ ਸੌ ਬੰਦਿਆਂ ਦਾ ਕੇਵਲ ਦੋ ਬਾਲਟੀਆਂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਨਾਲ ਕੀ ਬਣੇਗਾ। ਵਰਤਾਵੇ ਮੁੱਠੀ-ਮੁੱਠੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਸਭ ਨੂੰ ਦੇ ਦੇਂਦੇ। ਫਿਰ ਮੁੱਠੀ-ਮੁੱਠੀ ਦੋਬਾਰਾ। ਇੰਞ ਹੀ ਕਈ ਚੱਕਰ ਵਰਤਾ ਕੇ, ਫਿਰ ਅਖੀਰ ਵਿਚ ਅਵਾਜ਼ ਲਗਾਉਂਦੇ, ਕਿ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਰਸ਼ਾਦ ਹੋਰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਰਸ਼ਾਦ ਬਚ ਜਾਂਦਾ, ਕਦੇ ਘਟਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹ ਗੱਲ ਹੈਰਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਜ਼ਰੂਰ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉੱਥੇ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਿਹਨਤੀ ਲੋਕ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖ਼ੁਰਾਕ ਆਮ ਆਦਮੀ ਤੋਂ ਵਧੀਕ ਹੀ ਸੀ। ਸੱਚਖੰਡ ਤੋਂ ਰਾਤ ਸਮੇਂ ਆਈ ਦਾਲ ਸੰਗਤ ਵਾਸਤੇ ਤੜਕੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਦੋਵੇਂ ਮਹਾਂਪੁਰਖ ਤੜਕੇ ਵਾਲੀ ਦਾਲ ਅਤੇ ਕੋਈ ਮਿੱਠੀ ਵਸਤੂ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਛਕਦੇ। ਇਹ ਸੀ ਉੱਚਤਮ ਸੰਨਿਆਸ।

ਇਕ ਸਿੱਖ ਲੱਕੜੀ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਬੱਲੀਆਂ ਆਪਣੇ ਨਵੇਂ ਟਰੱਕ ਵਿਚ ਭਰ ਕੇ ਸ਼ਾਇਦ ਬੰਬਈ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸੋਚਿਆ ਨਵਾਂ ਟਰੱਕ ਲਿਆ ਹੈ, ਸੇਵਾ ਕਰ ਕੇ ਜਾਵਾਂ। ਸੰਗਤ ਨੇ ਬੱਲੀਆਂ ਉਤਾਰੀਆਂ। 3-4 ਦਿਨ ਟਰੱਕ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਬੱਲੀਆਂ ਫਿਰ ਗੱਡੀ ਵਿਚ ਲੱਦ ਕੇ ਜਾਣ ਲੱਗਿਆਂ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, “ਬਾਬਾ ਜੀ ਕੋਈ ਹੋਰ ਸੇਵਾ।” ਬਾਬਾ ਜੀ ਕਿਹਾ, “ਗੁਰਮੁਖਾ! ਸੇਵਾ ਦਾ ਕੋਈ ਅੰਤ ਨਹੀਂ। ਗੱਡੀਆਂ ਦੀ ਵੀ ਘਾਟ ਹੈ, ਬੱਲੀਆਂ ਦੀ ਵੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਲੈਂਟਰ ਲਈ ਕੈਂਚੀਆਂ ਦੋ ਸੈੱਟ ਹੀ ਹਨ, ਜੋ ਲੱਗੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਹੀ ਇਕ ਲੈਂਟਰ ਖੁੱਲ੍ਹੇਗਾ। ਅਗਲੇ ਲੈਂਟਰ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਬੱਲੀਆਂ ਹੋਣ ਤਾਂ ਕੰਮ ਚੱਲਦਾ ਰਹੇ।” ਸਿੱਖ ਨੇ ਗੱਡੀ ਦੀਆਂ ਚਾਬੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਹੁਣ ਗੁਰੂ ਮਿਹਰਬਾਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਕਈ ਸੌ ਗੱਡੀਆਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਜ਼ਰੂਰ ਬਣ ਜਾਵਾਂਗਾ।”

ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਕਹਿਣਾ, “ਬਾਬਾ ਜੀ ਸਿਰ ਦੁਖਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਪੇਟ ਦਰਦ ਹੈ’। ਤਾਂ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਇਕ ਚਿੱਟੀ ਜਿਹੀ ਗੋਲੀ ਜੇਬ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਦੇ ਦੇਣੀ। ਇਹ ਸਰਬਰੋਗ ਨਿਵਾਰਣੀ ਗੋਲੀ ਸੀ। ਸਭ ਰੋਗਾਂ ਲਈ ਇਹੋ ਗੋਲੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ। ਇਹ ਕਿਹੜੀ ਗੋਲੀ ਸੀ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਨਾਲ ਬਾਬਾ ਗੁਰਮੇਲ ਸਿੰਘ ਫੁਲ, ਬਾਬਾ ਭੇੜੂ ਜਾਂ ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਜੋ ਜਥੇਦਾਰ ਉੱਥੇ ਸੇਵਾ ਕਰਵਾ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਅਵਾਜ਼ ਮਾਰ ਕੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਕਹਿ ਦੇਂਦੇ, “ਜਥੇਦਾਰਾ! ਇਸ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਇਕ ਦੀ ਥਾਂ ਦੋ ਤਸਲੇ ਰੱਖ।” ਕਹਿੰਦੇ, ਦੋ ਤਸਲੇ ਚੁੱਕੀ ਜਾ ਦਰਦ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਉਂਞ ਡੇਰੇ ਵਿਚ ਦਵਾਈਆਂ ਵਗੈਰਾ ਦੇਣ ਦੀ ਸੇਵਾ ਬਾਬਾ ਹਰਿਬੰਸ ਸਿੰਘ ਹੀ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਪੜ੍ਹੇ- ਲਿਖੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਸੀ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਪੈਰੀਂ ਹੱਥ ਲਗਾਉਣਾ ਸਖਤ ਮਨ੍ਹਾ ਸੀ, ਕੇਵਲ ਦੂਰੋਂ ਫ਼ਤਿਹ ਬੁਲਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਯਾਤਰਾ ਵਾਲੀ ਸੰਗਤ ਆਉਂਦੀ, ਤਾਂ ਇਕ ਜਥੇਦਾਰ ਲਗਾਤਾਰ ਅਵਾਜ਼ ਲਗਾਉਂਦਾ ਕਿ ਜਥੇਦਾਰ ਜੀ ਨੂੰ ਦੂਰੋਂ ਫ਼ਤਿਹ ਕਹਿਣੀ ਹੈ, ਪੈਰੀਂ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਲਗਾਉਣਾ। ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਹੈ। ਉਸ ਦਿਨ ਗਿੱਦੜਬਾਹਾ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਾਪਸ ਪੰਜਾਬ ਆ ਰਹੀ ਸੀ। ਲੰਗਰ ਵਾਲੀ ਜੀਪ ਨਾਂਦੇੜ ਜਾਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਸੀ। ਜੀਪ ਵਿਚ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਸੰਗਤ ਬਾਬਾ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ ਵਿਦਾ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਸਾਰੇ ਉੱਠ ਗਏ। ਬਾਬਾ ਸੂਰਤਾ ਸਿੰਘ ਉੱਠਣ ਲੱਗਾ। ਉਸ ਸੋਚਿਆ ਇਸ ਵੇਲੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਹਿਣਗੇ। ਪੈਰੀਂ ਹੱਥ ਲਾ ਬੈਠਾ। ਬਸ ਫਿਰ ਕੀ ਸੀ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦਾ ਖੂੰਡਾ ਪੂਰੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਲੱਕ ਵਿਚ ਪਿਆ। ਬਾਬਾ ਬਖ਼ਸ਼ੀਸ਼ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਪਕੜ ਲਓ, ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਨਹੀਂ ਦੇਣਾ। ਇਕ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸੇਵਾ ਦਾ ਹੁਕਮ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਬਹੁਤ ਵਾਸਤੇ ਪਾਏ, ਕਿ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਵਾਲੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਪਰ ਬਾਬਾ ਜੀ ’ਤੇ ਕੋਈ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਗੁਨਾਹ ਵੱਡਾ ਸੀ।

ਕੁਝ ਲੋਕ ਜਦੋਂ ਉੱਥੇ ਪੁੱਜਦੇ ਤਾਂ ਸੇਵਾ ਦੀ ਸਖਤੀ ਵੇਖ ਕੇ ਦੌੜਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਨਮਾੜ ਤੀਕ ਭਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ। ਬਹੁਤੇ ਪਕੜੇ ਜਾਂਦੇ। ਜੋ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਵਾਰ ਦਾ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਬਦਲੇ ਪਸ਼ਚਾਤਾਪ ਵਜੋਂ 6 ਮਹੀਨੇ ਜਾਂ ਪੂਰੇ ਸਾਲ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਆਉਂਦਾ। ਜੋ ਪਕੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਜੋ ਵੱਡੀ ਗਲਤੀ ਕਰਦਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੀ ਫੁਲਕਾਰੀ ਦੀ ਕੁੜਤੀ ਪਹਿਨਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ। ਉਸ ਉੱਤੇ ਇਕ ਜਥੇਦਾਰ ਦੀ 24 ਘੰਟੇ ਨਿਗਰਾਨੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਜੰਗਲ-ਪਾਣੀ ਜਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਵੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ। ਬਹੁਤੇ ਤੇਜ਼-ਤਰਾਟ ਜਵਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਬਾਬੇ ਬਖ਼ਸ਼ੀਸ਼ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪਹਿਰਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਬਹੁਤ ਫੁਰਤੀਲੇ ਅਤੇ ਚੰਗੀ ਸਿਹਤ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਣ ਵਾਸਤੇ ਸਨ, ਇਹ ਸਖ਼ਤੀਆਂ ਅਤੇ ਪਾਬੰਦੀਆਂ। ਇਹ ਸਖ਼ਤੀਆਂ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਡਭਾਗੇ ਜਾਣ ਕੇ ਖਿੜੇ ਮਥੇ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰਦੇ ਸਨ।

ਜਥੇਦਾਰ ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਨਿਹੰਗ ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇਵਾਂ (ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਕੌਰ) ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਆਸ-ਪਾਸ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਬੇਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਝਾੜੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਨ। ਕਈ ਦਿਨ ਲਗਾ ਕੇ ਜੰਗਲੀ ਬੇਰ ਚੁਗ-ਚੁਗ ਕੇ ਪੰਡ ਬੰਨ੍ਹ ਲਈ। ਘੋੜੀ ਉੱਤੇ ਲੱਦ ਲਿਆਇਆ। ਸ਼ਾਮ ਵੇਲੇ ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਪਰਤ ਰਹੀ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਮੁੱਠੀ-ਮੁੱਠੀ ਬੇਰ ਵੰਡ ਦਿੱਤੇ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ। ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਬਿਨਾ ਆਗਿਆ ਬਾਹਰੋਂ ਆਇਆ ਕੋਈ ਪਦਾਰਥ ਗ੍ਰਹਿਣ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ।” ਫਿਰ ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖਾਂਸੀ ਲਗੇਗੀ, ਦਵਾਈ ਵੀ ਤੂੰ ਦੇਵੇਂਗਾ। ਖ਼ਬਰਦਾਰ ਜੇ ਫਿਰ ਅਜਿਹੀ ਗਲਤੀ ਕੀਤੀ।” ਇਕ ਦਿਨ ਇਕ ਮਰਹੱਟੇ ਨੇ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕੀਤੀ, ਕਿ ਤੁਹਾਡਾ ਇਕ ਸੇਵਾਦਾਰ ਜੋ ਪਹਾੜ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਪਰਤ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਸਾਡੇ ਅਮਰੂਦ ਤੋੜੇ ਹਨ। ਉਸ ਸੇਵਾਦਾਰ ਨੂੰ ਖੂੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਸੋਧਿਆ। ਫਿਰ ਲਾਲ ਕੁੜਤੀ ਪਹਿਨਾ ਕੇ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਸੀ ਸ਼ਿਕਾਰ ਘਾਟ ਦੀ ਸੇਵਾ ਦਾ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ। ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸੀ ਕਿ ਬਾਬਾ ਜੀ ਤੋਂ ਕੁਝ ਛਿਪਾਉਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਵਡੇਰਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਬਾਬੇ ਭੇੜੂ ਨੂੰ ਸਟੋਨ-ਕਰਸ਼ਰ ਵਿਖੇ ਪਹਿਰੇਦਾਰੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸੌਂਪੀ ਸੀ। ਉਹ ਲੰਗਰ ਵਿੱਚੋਂ ਬਚੇ ਪਰਸ਼ਾਦੇ ਇਸ ਬਹਾਨੇ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਕਿ ਭੋਰ-ਭੋਰ ਕੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਪਾਵੇਗਾ। ਪਰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਉਹ ਕਣਕ ਦੇ ਪਰਸ਼ਾਦੇ ਮੰਦਿਰ ਦੇ ਪੁਜਾਰੀ ਨੂੰ ਦੇ ਦੇਂਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਮਰਹੱਟੇ ਲੋਕ ਜਵਾਰ ਹੀ ਖਾਂਦੇ ਸਨ। ਉੱਥੇ ਕਣਕ ਦੀ ਰੋਟੀ ਤਾਂ ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ ਨਸੀਬ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਰੋਟੀਆਂ ਬਦਲੇ ਬਾਬਾ ਭੇੜੂ ਪੁਜਾਰੀ ਤੋਂ ਦੁਧ ਅਤੇ ਦਹੀਂ ਲੈ ਲੈਂਦਾ। ਬਾਬਾ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਗਏ। ਰਾਤ ਹੀ ਪੁੱਜੇ ਸਨ। ਸਵੇਰੇ ਜਦੋਂ ਬਾਬਾ ਭੇੜੂ ਪੁਜਾਰੀ ਤੋਂ ਦਹੀਂ ਲੈ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਬਾਬਾ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉੱਪਰੋਂ ਪਕੜ ਲਿਆ। ਪਹਾੜੀ ਉੱਪਰ ਲੈ ਆਂਦਾ। 2 ਮਣ ਦਾ ਪੱਥਰ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਕਿਹਾ, ਇਸ ਨੂੰ ਗਿਰਾਣਾ ਨਹੀਂ। ਬਾਬਾ ਬਖ਼ਸ਼ੀਸ਼ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਡਾਂਗ ਲੈ ਕੇ ਕੋਲ ਖੜਾ ਹੋ ਜਾ। ਭੇੜੂ ਬਹੁਤ ਤਰਲੇ ਕੀਤੇ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਡਿਊਟੀ ਬਦਲ ਕੇ ਟੋਕਰੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ’ਤੇ ਲੱਗਾ ਦਿੱਤੀ।

ਅਸੀਂ ਨਵੇਂ-ਨਵੇਂ ਗਏ ਸੀ। ਇਕ ਮੁੰਡਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਗਲੇਡੂਆ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ (ਇਹ ਸ਼ਾਇਦ ਉਸ ਦੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਾਮ ਸੀ), ਉਹ ਕੜਾਹੇ ਵਿੱਚੋਂ ਨਦੀ ਵਿਚ ਛਾਲ ਮਾਰ ਕੇ ਤੈਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕੜਾਹੇ ਦਾ ਕਿਨਾਰਾ ਪਕੜ ਕੇ ਵਿਚ ਆ ਵੜਦਾ। ਬਾਬਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਪੁਲ਼ ਤੋਂ ਵੇਖ ਰਹੇ ਸੀ। ਜਲਦੀ ਨਾਲ ਗੋਦਾਵਰੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਉਸ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪਹੁੰਚ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਕੜਾਹਾ ਲੱਗਣਾ ਸੀ। ਕੜਾਹਾ ਲੱਗਦਿਆਂ ਹੀ ਗਲੇਡੂਆ ਨੂੰ ਖੂੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਸੋਧਿਆ। ਫਿਰ ਚੱਪੂ ਲਗਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਕੜਾਹੇ ਵਿਚ ਬੈਠੇ ਜਥੇਦਾਰ ਨੂੰ। ਸਾਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਸਭ ਤੋਂ ਕੁਝ ਗ਼ਲਤੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਡਰ ਦੇ ਮਾਰੇ ਝਾੜੀਆਂ ਵਿਚ ਜਾ ਲੁਕੇ। ਮਗਰੋਂ ਅਸਲੀਅਤ ਪਤਾ ਲੱਗੀ, ਕਿ ਇੰਞ ਕੜਾਹਾ ਉਲਟ ਕੇ ਸਾਰੇ ਨਦੀ ਵਿਚ ਰੁੜ੍ਹ ਸਕਦੇ ਸੀ, ਤਾਂ ਜਿੰਮੇਵਾਰ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਇਹ ਸਜ਼ਾ ਮਿਲਣੀ ਸੀ।

ਬਾਬਾ ਬੇਰੀਆਂ ਵਾਲਾ ਦੀ ਡਿਊਟੀ ਪਿਛਲੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਸ਼ਿਕਾਰ ਘਾਟ ਆਉਂਦੀ ਸੜਕ ਦੇ ਗੇਟ ਉੱਤੇ ਸੀ। ਟਰੱਕ ਦੀ ਇਕ ਪੁਰਾਣੀ ਬਾਡੀ ਦੀ ਬਣਾਈ ਕੈਬਿਨ ਵਿਚ ਉਹ ਦਿਨ- ਰਾਤ ਬਾਹਰ ਜਾਣ-ਆਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਸਵੇਰ ਦੀ ਚਾਹ ਪੀ ਕੇ ਅਸੀਂ ਬੈਰਕ ਵਿਚ ਸੇਵਾ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਣ ਆਉਂਦੇ, ਤਾਂ 2-4 ਮਿੰਟ ਬਿਸਤਰ ਉੱਤੇ ਲੇਟ ਜਾਂਦੇ। ਬਾਬਾ ਬੇਰੀਆਂ ਵਾਲਾ ਸਾਨੂੰ ਕੰਨੋਂ ਪਕੜ ਕੇ ਉਠਾਂਦਾ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦਾ, “ਗੁਰਮੁਖੋ! ਚਾਹ ਦਾ ਲੱਕ ਨਹੀਂ ਤੋੜਨਾ।” ਇਕ ਦਿਨ ਉਹ ਲੰਗਰ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਮੁਨੱਕੇ ਚੋਰੀ ਕਰਦਾ ਪਕੜਿਆ ਗਿਆ। ਹੁਕਮ ਹੋਇਆ ਕਿ ਅੱਜ ਉਹ ਟੋਕਰੀ ਚੁੱਕਣ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੇਗਾ। ਉਮਰ ਛੋਟੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਅਸੀਂ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਸਾਂ। ਅਤੇ ਚੁਸਕੀਆਂ ਲੈ-ਲੈ ਕੇ ਬਾਬੇ ਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿ-ਕਹਿ ਚਿੜਾਉਂਦੇ, “ਬਾਬਾ ਬੇਰੀਆਂ ਵਾਲੇ ਜਲਦੀ ਟੋਕਰੀ ਵੱਲ ਚੱਲ ਮੁਨੱਕਿਆਂ ਦਾ ਲੱਕ ਨਹੀਂ ਤੋੜਨਾ।” ਕਈ ਵਾਰ ਸੇਵਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਥਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਚੱਲਦੀ ਸੀ। ਪਹਾੜ ਵਿੱਚੋਂ ਪੱਥਰ ਲਿਆਉਣ ਵਾਸਤੇ ਕੁਝ ਸੰਗਤ ਉਧਰ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ, ਕੁਝ ਪੁਲ਼ ’ਤੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ। ਅਸੀਂ ਉਦੋਂ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦੇ, ਜਦੋਂ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਕਿ ਅੱਜ ਬਾਬਾ ਜੀ ਪਹਾੜ ਵੱਲ ਗਏ ਹਨ। ਅਸਾਂ ਸੋਚਣਾ ਕਿ ਅੱਜ ਅਰਾਮ ਨਾਲ ਤੁਰਾਂਗੇ, ਪਰ ਕਮਾਲ ਸੀ। ਐਸਾ ਸੋਚਦਿਆਂ ਹੀ ਪੁਲ਼ ਉੱਪਰ ਖੜੋਤੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਕੰਨਾਂ ਵਿਚ ਆ ਪੈਂਦੀ, “ਗੁਰਮੁਖੋ! ਜਲਦੀ ਚੱਲੋ, ਢਿੱਲੇ ਨਹੀਂ ਪੈਣਾ, ਸੇਵਾ ਬਹੁਤ ਪਈ ਹੈ।”

1969 ਈ. ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਬਹੁਤ ਬਿਮਾਰ ਹੋ ਗਏ। ਬੰਬਈ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਗ ਡਾਕਟਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਸਨ, ਪਰ ਹਾਲਤ ਦਿਨ-ਬ-ਦਿਨ ਵਿਗੜਦੀ ਗਈ। ਅੰਤਿਮ ਸਮਾਂ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਕੋਲ ਬੈਠੇ ਸੇਵਕ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, ਜਥੇਦਾਰ ਜੀ (ਭਾਵ ਬਾਬਾ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਜੀ) ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਲਿਆਓ।” ਬਾਬਾ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਪੁੱਜੇ, ਤਾਂ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, “ਜਥੇਦਾਰ ਜੀ! ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਲੈਣ ਆ ਗਏ ਹਨ, ਛੁੱਟੀਆਂ ਬਖ਼ਸ਼ੋ।” ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ, “ਜਥੇਦਾਰ ਜੀ! ਮੈਂ ਇਕੱਲਾ ਸੇਵਾ ਨਹੀਂ ਸੰਭਾਲ ਸਕਦਾ। ਅਸਾਂ ਦੋਹਾਂ ਸ਼ਿਕਾਰ-ਘਾਟ ਅਤੇ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਦੇ ਸਰੋਵਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਮੰਨੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਕੇ ਇਕੱਠੇ ਫ਼ਤਿਹ ਬੁਲਾਵਾਂਗੇ।” ਬਾਬਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, “ਰੁਕਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਨਹੀਂ। ਗੁਰੂ ਮਹਾਰਾਜ ਲੈਣ ਆ ਗਏ ਹਨ। ਹੁਣ ਆਗਿਆ ਦੇਵੋ।” ਉਹ ਕਹਿਣ ਰੁਕ ਜਾਵੋ। ਉਹ ਕਹਿਣ ਅਸਾਂ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ‘ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕਾ ਖ਼ਾਲਸਾ। ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕੀ ਫ਼ਤਿਹ’ ਗਜਾ ਕੇ ਨਿੱਜ-ਘਰ ਪਰਤ ਗਏ। ਅਸਾਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਜੋ ਸੁਣਿਆ ਸੀ, ਮਗਰੋਂ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਰੋਵਰ ਦੀ ਕਾਰ-ਸੇਵਾ ਪੂਰੀ ਕਰਦਿਆਂ ਹੀ ਬਾਬਾ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਵੀ ਸੱਚਖੰਡ ਚਲੇ ਗਏ। ਇਹੋ ਹੈ- ਇਕਿ ਸਾਧ ਬਚਨ ਅਟਲਾਧਾ॥ ਇਹ ਮਹਾਂਪੁਰਖ ਕਾਰ-ਸੇਵਾ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਸ਼ਿਖਰ ਉੱਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਗਏ।

ਪਿੱਛੇ ਨੂੰ ਪਰਤੀਏ। ਸ਼ਾਇਦ 1970 ਜਾਂ 1971 ਈ. ਵਿਚ ਇਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪੁਲ਼ ਦਾ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨੇ ਉਦਘਾਟਨ ਕੀਤਾ। ਪੁਲ਼ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਾਂਦੇੜ-ਸ਼ਿਕਾਰ ਘਾਟ-ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇਵਾਂ-ਹੀਰਾ ਘਾਟ ਸੜਕ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸ਼ਿਕਾਰ ਘਾਟ ਦੀ ਉੱਚੀ ਪਹਾੜੀ ਦੀ ਸਿਖ਼ਰ ਉੱਤੇ ਸਫੇਦ ਸੰਗਮਰਮਰ ਦਾ ਆਲੀਸ਼ਾਨ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਬਾਬਾ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਗੁਰੂ- ਪਿਆਰ ਵਿਚ ਵਿਭੋਰ ਹੋਏ ਬਹੁਤ ਰੀਝ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਕਰਦੇ ਸੀ, “ਅਸਾਂ ਆਪਣੇ ਸਾਹਿਬ ਲਈ ਤਾਜ ਮਹਿਲ ਵਾਂਗ ਦੂਰੋਂ ਚਮਕਦਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ।” ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਅੰਬਾਂ ਦੇ ਬੂਟੇ ਲਗਾ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ੋਭਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਾਰ-ਸੇਵਾ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਿਖਰਾਅ ਦੇ ਰਸਤੇ ਪੈ ਗਈ। ਬਾਬਾ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਾਬਾ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਫ਼ੌਜਾ ਸਿੰਘ ਕੁਝ ਦੇਰ ਜਥੇਦਾਰ ਰਹੇ। ਕਾਰ-ਸੇਵਾ ਦੀ ਇਸ ਸ਼ਾਖ਼ਾ ਦਾ ਸੁਨਹਿਰੀ ਕਾਲ ਸ਼ਿਕਾਰ ਘਾਟ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸੀ। 48-49 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਵੇਖਿਆ ਹਜ਼ੂਰ ਸਾਹਿਬ ਬਹੁਤ ਬਦਲ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਪਰ ਬਹੁਤ ਨਿਘਾਰ ਵੀ ਆਇਆ ਹੈ। ਵਿਕਾਸ ਪੱਖੋਂ ਵੇਖੀਏ ਤਾਂ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ, ਸਰਾਵਾਂ, ਲੰਗਰ, ਆਵਾਜਾਈ ਸਭ ਕੁਝ ਅਕਲਪਨੀਯ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਸੱਚਖੰਡ, ਲੰਗਰ ਸਾਹਿਬ, ਨਗੀਨਾ ਘਾਟ, ਬੰਦਾ ਘਾਟ, ਸੰਗਤ ਸਾਹਿਬ, ਮਾਲ ਟੇਕਰੀ, ਸ਼ਿਕਾਰ ਘਾਟ, ਹੀਰਾ ਘਾਟ, ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇਵਾਂ (ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਕੌਰ) ਆਦਿ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਹੀ ਸਨ। ਹੁਣ ਨਵਾਂ ਇਤਿਹਾਸ ਘੜ੍ਹਣ ਅਤੇ ਨਵੀਨ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਹੋੜ ਲੱਗੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸੇਵਿਕਾ ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਕੌਰ, ਜੋ ਗੋਦਾਵਰੀ ਕਿਨਾਰੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਰਹਿ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਅਤੇ ਸਿੰਘਾਂ ਵਾਸਤੇ ਲੰਗਰ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਸੀ, ਉਹ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਮਾਤਾ ਤੀਕ ਸੀਮਤ ਸੀ, ਹੁਣ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਮਿਥਿਹਾਸ ਵਿਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੀਰਾ ਘਾਟ ਕੋਲ ਬਣੇ ਨਵੇਂ ਪੁਲ਼ ਨੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਘਾਟ ਦੇ ਪੁਲ਼ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਘਟਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਸੰਗਤਾਂ ਅੱਗੇ ਬੇਨਤੀ ਹੈ, ਕਿ ਹਜ਼ੂਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਸ਼ਿਕਾਰ ਘਾਟ ਜਾਂਦਿਆਂ ਇਸ ਪੁਲ਼ ਉੱਪਰੋਂ ਜ਼ਰੂਰ ਲੰਘਣਾ ਜੀ। ਇਹ ਸਾਡਾ ਆਪਣਾ ਪੁਲ਼ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਕਣ-ਕਣ ਵਿਚ “ਸਤਿਨਾਮ ਵਾਹਿਗੁਰੂ” ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਹੈ।
ਸੰਨ 1969 ਈ. ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਜ਼ੂਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਈ ਵਾਰ ਨਸੀਬ ਹੋਏ ਸਨ, ਪਰ ਸ਼ਿਕਾਰ ਘਾਟ ਦੇ ਪੁਲ਼ ਹੇਠ ਜਾਣਾ ਇਕ ਤੀਬਰ ਹਸਰਤ ਸੀ। ਇਸ ਵਾਰ ਆਪਣੀ ਕਾਰ ’ਤੇ ਜਾਣ ਦਾ ਅਵਸਰ ਮਿਲਿਆ, ਤਾਂ ਇਹ ਸੰਭਵ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਕ ਕਿਨਾਰੇ ਦੀ ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ ਚਮਕੀਲੀ ਹੋਈ ਰੇਤ ਤਾਂ ਡੁੱਬ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਪਰ ਦੂਜੇ ਕਿਨਾਰੇ ਦੇ ਉਹ ਪੱਥਰ ਮੌਜੂਦ ਸਨ, ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਅਨਿੰਨ ਸੇਵਕ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦੇ ਸੀ, ਕਪੜੇ ਧੋਂਦੇ ਸੀ। ਅਸਥਾਈ ਰਸਤੇ ਦੇ ਛੋਟੇ ਪਿੱਲਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 2 ਨਜ਼ਰ ਪੈ ਰਹੇ ਸਨ। ਮੱਛੀਆਂ ਪਕੜਣ ਵਾਲੇ ਦੱਸ ਰਹੇ ਸਨ, ਕਿ ਅੱਗੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਡੁੱਬੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਪਿੱਲਰ ਵੀ ਹਨ। ਗੋਦਾਵਰੀ ਵਿਚ ਉਤਰ ਕੇ ਮੈਂ ਸਿਰਫ ਬਚਪਨ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਤਾਜ਼ਾ ਕਰਨ ਲਈ ਬੇਤਾਬ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਵਿੱਚੋਂ ਤੁਰਦੇ ਵਿਚਰਦੇ ਸੰਤ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਆਹਟ ਸੁਣਨ ਦਾ ਚਾਹਵਾਨ ਸੀ। ਸੰਤ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜਲੌਮਈ ਖੂੰਡੇ ਦੀ ਪਰਛਾਈ ਤੱਕਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਸੀ, ਸੰਗਤਾਂ ਤੋਂ ਸੇਵਾ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਜਥੇਦਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸਦਜੀਵਿਤ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਨੇਕ ਅਵਾਜ਼ਾਂ ਲੱਭ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜੋ ਸੱਚਖੰਡ ਪੁੱਜਣ ਲਈ ਸੇਵਕਾਂ ਦੀ ਰਾਹਦਾਰੀ ਹਨ ਅਤੇ ਰਹਿਣਗੀਆਂ। ਸੰਗਤ ਦੁਆਰਾ ਜਪੇ ਨਿਰਵਿਘਨ ਨਾਮ ਦੀਆਂ ਗੂੰਜਾਂ ਇਸ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚੋਂ ਚਾਰ ਯੁੱਗ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਰ ਸਕਦੀਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੂੰਜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉਜਾਗਰ ਸਿੰਘ, ਬਾਬਾ ਮੱਖਣ ਸਿੰਘ, ਬਾਬਾ ਸੂਰਤਾ ਸਿੰਘ, ਬੇਰੀਆਂ ਵਾਲਾ, ਬਾਬਾ ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਮ ਜਪਣ ਦੇ ਵਿਲੱਖਣ ਅੰਦਾਜ਼ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਗੂੰਜਦੇ ਸਨ। ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅਜੇ ਉਹ ਪਹਿਚਾਣ ਗੁੰਮ ਨਹੀਂ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਸ਼ਿਕਾਰ ਘਾਟ ਦੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਵੇਂ ਮਿਟ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਜੋ ਸੂਰਤ, ਮੂਰਤ ਸਿਮਰਤੀ ਵਿਚ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਮਰਦੀ ਨਹੀਂ। ਮਰਨਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਚਿਤ ਵਿਚ ਕਿਵੇਂ ਜੀਵਿਤ ਰਹਿੰਦੀ? ਅੰਜਨੀ ਮੰਦਿਰ ਦੇ ਗੇਰੁਏ ਵਸਤ੍ਰਧਾਰੀ ਕੁੰਡਲੇ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲੇ ਘੰਟੀਆਂ ਵਜਾਉਂਦੇ ਪੁਜਾਰੀ ਦਾ ਸਰੂਪ ਵੀ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਫਿਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਅਨੰਤ ਵਿਚ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੇਵਾ-ਸਿਮਰਨ ਦੀਆਂ ਗਵਾਹ ਗੋਦਾਵਰੀ ਦੀਆਂ ਛਲਾਂ ਅਮਿੱਟ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਛਲਾਂ ਵਿਚ ਸਮਾਈਆਂ ਸੂਰਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਪੁਲ਼ ਹੇਠ ਖਿੱਚ ਲਿਆਈਆਂ ਸਨ। ਅੰਤ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਬਚਨ- ਧੰਨੁ ਸੇਵਾ ਸੇਵਕੁ ਪਰਵਾਨੁ॥