ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਿਸ਼ਟ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਗਲਾ ਸਥਾਨ ਕੇਵਲ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀਆਂ 40 ਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਕੀਰਤਨ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਤੋਂ ਭਿੰਨ ਕੇਵਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਦੀਆਂ ਗੁਰਮਤਿ ਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਪੰਥਕ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ, ਹੋਰ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਗਾਇਨ ਨੂੰ ਕੀਰਤਨ ਦਾ ਦਰਜਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਵਿਚ ਇਹ ਵੱਡਾ ਅੰਤਰ ਹੈ ਕਿ ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਦੇ ਰਹਿਤਨਾਮੇ ਅਤੇ ਤਨਖਾਹਨਾਮੇ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਹੋਰ ਰਚਨਾਵਾਂ ਗੁਰੂ-ਪ੍ਰੇਮ ਉੱਤੇ ਹੀ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਗੁਰੂ ਆਗਮਨ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ, ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਸਥਾਨ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਉੱਚਤਾ, ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਆਪਸੀ ਪ੍ਰੀਤ, ਸਿੱਖ ਦਾ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਉੱਤੇ ਅਟੁੱਟ ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਗੁਰਮੁਖ ਦੀ ਕਰਣੀ, ਨਾਮ, ਦਾਨ, ਇਸ਼ਨਾਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਅਦ੍ਵੈਤ-ਚਿੰਤਨ, ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਿੱਖ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨ, ਗੁਰੂ-ਕਾਲ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਲ ਤਕ ਹੋਏ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ, ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਪੌਰਾਣਿਕ ਪੁਰਖ਼ਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਸਿੱਖ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ, ਭਾਰਤੀ ਧਰਮ-ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਬਿੰਦੂ, ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭਗਤਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਲ ਆਚਾਰ, ਸਿੱਖ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੀ ਸਰਵ-ਉੱਤਮਤਾ, ਬੇਮੁਖਾਂ ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਨਿੰਦਕਾਂ ਦਾ ਨਿੰਦਨੀਯ ਆਚਾਰ-ਵਿਹਾਰ ਆਦਿ ਅਨੇਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਸੰਬੰਧੀ ਗਹਿਰਾਈ ਪੂਰਨ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ, ਬਲਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਵਾਸਤੇ ਮਾਪਦੰਡ ਵੀ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਗੁਰੂ-ਕਾਲ ਦੇ ਲੱਗਭਗ ਮੱਧ ਵਿਚ ਹੋਈਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਕੇਵਲ ਗੁਰੂ-ਕਾਲ ਦੇ ਸਿੱਖ ਸ਼ਰਧਾ ਸਹਿਤ ਪੜ੍ਹਦੇ ਰਹੇ, ਬਲਕਿ ਇਹ ਵੀ ਰਵਾਇਤ ਹੈ ਕਿ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਭਗਤ ਮਾਲਾ ਵਿਚ ਆਈ ਵਿਆਖਿਆ ਦਾ ਆਧਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀਆਂ ਸਥਾਪਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇਤਨੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ‘ਸਿਧ ਗੋਸਟਿ’ ਬਾਣੀ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਦਾ ਸਥਾਨ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਮਾਣ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਹਰ ਪੱਖ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਅਕੱਟ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਸਮੁੱਚੇ ਭਾਰਤੀ ਚਿੰਤਨ ਵਿਚ ਗੁਰਮਤਿ ਦੀ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਦਵਾਨ ਸਾਧਕ ਹਨ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਬਚਨ ਅੱਜ ਵੀ ਸਾਰੀ ਗੁਰਸਿੱਖੀ ਨੂੰ ਇਕ ਮਾਲਾ ਵਿਚ ਪ੍ਰੋਣ ਦੀ ਅਥਾਹ ਸਮਰੱਥਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਬਰਦਸਤ ਪ੍ਰਚਾਰ ਸਦਕਾ ਹੀ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਵਿਚ ਵਿਭਾਜਨ ਕਰਨ ਦੇ ਅਸਮਰੱਥ ਰਿਹਾ ਸੀ।

ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਜੋਕੇ ਕਾਲ ਵਿਚ ਕੁਝ ਸੰਦੇਹਵਾਦੀ ਆਪਣੀ ਸੂਝ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀਤਵ ਉੱਤੇ ਨਿਰਮੂਲ ਸ਼ੰਕੇ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਹਕੀਕਤ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਗੁਰਮਤਿ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਸਰਬਕਾਲੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਬਦਲ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਨੂੰ ਸਰਬ-ਭਾਂਤਿ ਸੂਤ੍ਰਬੱਧ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਐਸਾ ਵਿਆਖਿਆ-ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਹੈ, ਜੋ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਲਈ ਸਮੁੱਚਿਤ ਮਾਨਦੰਡ ਹੀ ਨਹੀਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਦਾ, ਬਲਕਿ ਸਮੁੱਚਿਤ ਸਿੱਖ-ਰਹਿਣੀ ਨੂੰ ਵਿਵਸਥਿਤ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਗੁਰ-ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਸਾਰ ਸਮਝਾਉਣ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ-ਸੁਰਤਿ ਦੇ ਸੰਜੋਗ ਤੋਂ ਨਿਰਮਿਤ ਆਦਰਸ਼ਕ ਮਾਨਵੀ ਵਿਵਹਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟੀਕਰਣ ਉੱਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹਨ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਮੁੱਚੀ ਭਾਰਤੀ ਧਰਮ-ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਸਮਰੱਥ ਵਿਦਵਾਨ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਿਆਇ ਆਦਿ ਛੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਸਾਰ ਛੇ ਪਉੜੀਆਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਯੁੱਗਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਧਾਰਨਾ ਦਾ ਨਿਖ਼ੇਧ ਕਰਦਿਆਂ, ਬਹੁਤ ਯੁਕਤੀ-ਪੂਰਵ ਢੰਗ ਨਾਲ ਚਾਰ ਯੁੱਗਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅਧਮ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਕਲਿਯੁੱਗ ਨੂੰ ਸਰਵ-ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਦੇਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਸਤਿਵਾਦੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਸਤਿਜੁਗ ਨੂੰ ਉਹ ਅਨਿਆਇ ਦਾ ਯੁੱਗ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਿ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਆਭਾਸ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਸਨਾਤਨ ਚਿੰਤਨ ਸਾਹਮਣੇ ਇਕ ਗੰਭੀਰ ਚੁਣੌਤੀ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ:

ਸਤਿਜੁਗਿ ਕਾ ਅਨਿਆਇ ਸੁਣਿ ਇਕ ਫੇੜੇ ਸਭੁ ਜਗਤ ਮਰਾਵੈ।
ਤ੍ਰੇਤੇ ਨਗਰੀ ਪੀੜੀਐ, ਦੁਆਪਰਿ ਵੰਸੁ ਕੁਵੰਸ ਕੁਹਾਵੈ।
ਕਲਿਜੁਗ ਜੋ ਫੇੜੇ ਸੋ ਪਾਵੈ॥ (ਵਾਰ 1:13)

ਯੁੱਗਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਸਨਾਤਨੀ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਪਲਟਣ ਪਿੱਛੇ ਦੋ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਸਨ।ਇਕ ਤਾਂ ਉਹ ਇਹ ਸੰਦੇਸ਼ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਕਾਲਾਂਤਰ ਨਾਲ ਬੌਧਿਕ ਵਿਕਾਸ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਮਾਨਵੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖਤਾ ਅਧੋਗਤੀ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਗਈ। ਮਾਨਵੀ ਕਦਰਾਂ ਦੀ ਅਧੋਗਤੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਵਿਕਾਸ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਉਸ ਦਾ ਦੂਸ਼ਿਤ ਚਿੰਤਨ ਹੈ। ਯੁੱਗ ਬੀਤਣ ਨਾਲ ਪਰਮਸੱਤਾ ਸੰਬੰਧੀ ਚਿੰਤਨ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਬੌਧਿਕ ਵਿਕਾਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖਤਾ ਵਿਚ ਨਿਆਇਵਾਦਿਤਾ ਸੰਬੰਧੀ ਚੇਤਨਾ ਪ੍ਰਬਲ ਹੋਈ ਹੈ। ਫ਼ਜ਼ੂਲ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਰੂੜੀਆਂ ਵਿਨਸ਼ਟ ਹੋਈਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਰਾਹ ਸਿੱਧਾ-ਪੱਧਰਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਅਖੌਤੀ ਕਬੀਲਿਆਈ ਪਰਮੇਸ਼ਰਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਗੌਣ ਹੋਣ ਅਤੇ ਇਕ ਪਰਮਸੱਤਾ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੋਣ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਦੂਰੀਆਂ ਘਟਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਪ੍ਰਬਲ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਲਯੁੱਗ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਯੁੱਗ ਹੈ, ਅਵਨਤੀ ਦਾ ਨਹੀਂ। ਅਧੋਗਤੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ। ਸਮਾਂ ਤਾਂ ਅਨੁਕੂਲ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਪਰ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਸਮੁੱਚਿਤ ਲਾਭ ਨੂੰ ਕਬਜਾਉਣ ਦੀ ਚੇਸ਼ਟਾ ਨੇ ਮਾਨਵੀ ਵਿਵਹਾਰ ਨੂੰ ਦੂਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਜਿਸ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਜੈਸੇ ਅਕਾਲ ਰੂਪ ਮਹਾਂਪੁਰਖ਼ ਦਾ ਆਗਮਨ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਮਾਨਵਤਾ ਨੂੰ ਇਕਸੂਤਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰੋਣ ਦੇ ਆਸ਼ੇ ਵਾਲੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਧਰਮ ਅਵਤ੍ਰਿਤ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਅਧਰਮ ਦਾ ਯੁੱਗ ਕਿਵੇਂ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ ?

ਹਾਲਾਂਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਵਿਦਵਾਨ ਅੱਜ ਵੀ ਬੁਧ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਮਤ ਨਾਲ ਰਲਗੱਡ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਅਜਿਹੇ ਵਿਅਕਤੀ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਧਾਰਮਿਕ ਬਿਖਰਾਅ, ਬੁੱਤ-ਪੂਜਾ, ਮੜ੍ਹੀਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਤੰਤ੍ਰ-ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਪਖੰਡ, ਗ੍ਰਹਿ-ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਹਵਾ, ਪਾਣੀ, ਅਗਨੀ ਜੈਸੀਆਂ ਕੁਦਰਤ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵਾਸਤੇ ਬੁਧ ਮਤ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਕਈ ਵਾਰ ਦੁਬਿਧਾ-ਗ੍ਰਸਤ ਹੀ ਇਸ ਵਿਵਾਦ ਵਿਚ ਉਲਝ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਭਾਈ ਰਾਏ ਬੁਲਾਰ, ਬੇਬੇ ਨਾਨਕੀ , ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਬੁਢਾ ਜੀ ਵਿੱਚੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸਿੱਖ ਕਿਸ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ ? ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਿੱਖ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸਫਲ ਕਰਣੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਇਕ ਹੋਰ ਦੁਬਿਧਾ ਵੀ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਏ ਗੁਰੂ-ਪੁਰਖ਼ ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਦਾ ਸਿੱਖ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਣਾ ਪਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਵਤ੍ਰਣ ਦਿਵਯ ਹੈ। ਉਹ ਗੁਰੂ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਹਨ। ਹਕੀਕਤਨ ਉਹ ਨਿਰੰਕਾਰ ਦਾ ਹੀ ਰੂਪ ਸਨ- “ਨਿਰੰਕਾਰੁ ਨਾਨਕ ਦੇਉ ਨਿਰੰਕਾਰਿ ਆਕਾਰ ਬਣਾਇਆ”। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰਗੱਦੀ ’ਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋਈਆਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀਆਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿੱਖੀ ਕਮਾਈ ਅਤੇ ਮਗਰੋਂ ਗੁਰੂ-ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਗੁਰਗੱਦੀ ’ਤੇ ਆਸੀਨ ਹੋਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਹ ਵੀ ਸਿੱਖਿਆ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਸਿੱਖੀ ਦੀ ਪਰਿਪੂਰਨਤਾ ਗੁਰੂ-ਸਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਵੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਥਨ ਹੈ:

ਸਤਿਗੁਰ ਨਾਨਕ ਦੇਉ ਆਪੁ ਉਪਾਇਆ।
ਗੁਰ ਅੰਗਦੁ ਗੁਰਸਿਖੁ ਬਬਾਣੇ ਆਇਆ।
ਗੁਰਸਿਖੁ ਹੈ ਗੁਰ ਅਮਰੁ ਸਤਿਗੁਰਿ ਭਾਇਆ।
ਰਾਮਦਾਸੁ ਗੁਰਸਿਖੁ ਗੁਰੁ ਸਦਵਾਇਆ।
ਗੁਰੁ ਅਰਜਨੁ ਗੁਰਸਿਖੁ ਪਰਗਟੀ ਆਇਆ।
ਗੁਰਸਿਖੁ ਹਰਿਗੋਵਿੰਦੁ ਨ ਲੁਕੈ ਲੁਕਾਇਆ॥ (ਵਾਰ 20:1)

ਅਸੀਂ ਉੱਪਰ ਕਹਿ ਆਏ ਹਾਂ ਕਿ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸਿੱਖੀ ਨੂੰ ਹਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਮੇਰੇ ਖੋਜ-ਪੱਤਰ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤ ਜੀਵਨ-ਜੁਗਤਿ ਤੀਕ ਹੀ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਅੱਗੇ ਅਸੀਂ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਵਿਚ ਦਰਸਾਈ ਜੀਵਨ-ਜੁਗਤਿ ਦੇ ਹੀ ਕੁਝ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਸ਼ ਵਿਚਾਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਜੀਵਨ-ਜੁਗਤਿ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਚੰਗਾ ਜੀਵਨ ਜਿਊਣ ਦਾ ਢੰਗ, ਤਰੀਕਾ ਜਾਂ ਵਿਧੀ। ‘ਜੁਗਤਿ’ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪਦ ‘ਯੁਕਤਿ’ ਤੋਂ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਯੋਗ ਆਧਾਰਿਤ ਸੰਪ੍ਰਦਾਵਾਂ ਨੇ ਇਸ ਪਦ ਨੂੰ ਨਵੀਨ ਅਰਥ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਅਹਿਮੀਅਤ ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਜਦੋਂ ਜੁਗਤਿ-ਪੂਰਵਕ ਜੀਵਨ ਜਿਊਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚੇਤੇ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਨੇ ਸਭ ਜੋਨੀਆਂ ਦਾ ਸਿਰਦਾਰ ਥਾਪਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਪਸ਼ੂ ਜੋਨੀਆਂ ਵਾਂਗ ਗੂੰਗਾ-ਬਹਿਰਾ, ਅਸਹਾਇ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਕੋਲ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਕਾਇਆ ਹੈ, ਅਗਿਣਤ ਜੋਨੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਕ-ਇਕ ਜੋਨੀ ਵਿਚ ਅਗਿਣਤ ਜੀਵ ਹਨ। ਮਾਨਵ ਨੂੰ ਦੁਰਲੱਭ ਜੀਵਨ ਮਿਲਣਾ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਵਸਰ ਮਿਲਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕੰਨਾਂ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਸੁਣ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਮੁਖ ਤੋਂ ਜਿਵੇਂ ਸੋਹਣੇ-ਸੋਹਣੇ ਰਸੀਲੇ ਬਚਨ ਬੋਲ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਚੱਲ ਕੇ ਜਿਵੇਂ ਭਲੇ ਪੁਰਖ਼ਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਧਰਮ ਦੀ ਕਿਰਤ ਕਰ ਕੇ ਜਿਵੇਂ ਪਰਵਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਪਾਲਣਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਮ ਵੀ ਕਮਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੁਵਿਧਾਜਨਕ ਅਵਸਰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਜੀਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮਾਨਵੀ ਵਿਵਹਾਰ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲੈ ਕੇ, ਪਿਆਰ ਸਹਿਤ ਗੁਰਬਾਣੀ ਪੜ੍ਹ ਕੇ, ਸਮਝ ਕੇ, ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਕੇ, ਸਭ ਦੀ ਚਰਨ-ਸੇਵਾ ਦਾ ਧਰਮ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਸਹਿਤ ਧਾਰਨ ਕਰ ਕੇ, ਕਲਯੁੱਗ ਜਿਸ ਵਿਚ ਅਹੰਕਾਰ ਦਾ ਬੋਲ-ਬਾਲਾ ਹੈ ਉਸ ਵਿਚ ਨਿਮਰ-ਵਿਵਹਾਰ ਕਰ ਕੇ ਗੁਰਮੁਖ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਸਫਲ ਮਾਨਵ-ਜੀਵਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸੁਆਰਥ- ਮੁਕਤ ਹੋਣ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਆਰਥ-ਨਿਰਲੇਪ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਯਤਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਵੇ।

ਮਾਨਵ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠਤਾ ਅਤੇ ਮਾਨਵ ਵਾਲੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਉਲੇਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਵਾਸਤੇ ਕੁਝ ਪੰਕਤੀਆਂ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਹਨ:

ਇਕਸ ਇਕਸ ਜੂਨਿ ਵਿਚਿ ਜੀਅ ਜੰਤੁ ਅਣਗਣਤ ਅਪਾਰੇ।
ਮਾਣਸ ਜਨਮੁ ਦੁਲੰਭੁ ਹੈ ਸਫਲ ਜਨਮ ਗੁਰ ਸਰਣਿ ਉਧਾਰੇ। (ਵਾਰ 4:1)

ਲਖ ਚਉਰਾਸੀਹ ਜੂਨਿ ਵਿਚਿ ਮਾਣਸ ਜਨਮੁ ਦੁਲੰਭੁ ਉਪਾਇਆ। (ਵਾਰ 8:6)

ਚਉਰਾਸੀਹ ਲਖ ਜੋਨਿ ਵਿਚਿ ਉਤਮੁ ਜਨਮੁ ਸੁ ਮਾਣਸਿ ਦੇਹੀ।
ਅਖੀ ਵੇਖਣੁ ਕਰਨਿ ਸੁਣਿ ਮੁਖਿ ਸੁਭ ਬੋਲਣੁ ਬਚਨ ਸਨੇਹੀ।
ਹਥੀ ਕਾਰ ਕਮਾਵਣੀ ਪੈਰੀ ਚਲਿ ਸਤਿਸੰਗਿ ਮਿਲੇਹੀ।
ਕਿਰਤਿ ਵਿਰਤਿ ਕਰਿ ਧਰਮ ਦੀ ਖਟਿ ਖਵਾਲਣੁ ਕਾਰਿ ਕਰੇਹੀ।
ਗੁਰਮੁਖਿ ਜਨਮੁ ਸਕਾਰਥਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਪੜ੍ਹਿ ਸਮਝਿ ਸੁਣੇਹੀ।
ਗੁਰਭਾਈ ਸੰਤੁਸਟਿ ਕਰਿ ਚਰਣਾਮ੍ਰਿਤੁ ਲੈ ਮੁਖਿ ਪਿਵੇਹੀ।
ਪੈਰੀ ਪਵਣੁ ਨ ਛੋਡੀਐ ਕਲੀ ਕਾਲਿ ਰਹਰਾਸਿ ਕਰੇਹੀ।
ਆਪਿ ਤਰੇ ਗੁਰਸਿਖ ਤਰੇਹੀ॥ (ਵਾਰ 1:3)

ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਇਹ ਚੇਤਾਵਨੀ ਵੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਦੁਰਲੱਭ ਜਨਮ ਵਿਚ ਆਇਆ ਜੋ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਮਕਸਦ ਤੋਂ ਪਾਸੇ ਹਟ ਗਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਅਵਸਰ ਦੁਬਾਰਾ ਮਿਲਣ ਦੀ ਕੋਈ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨਹੀਂ:

ਪਾਇਆ ਮਾਨਸ ਦੇਹਿ ਕਉ ਐਥੌ ਚੁਕਿਆ ਠੌਰ ਨ ਠਾਈ।(ਵਾਰ 1:16)

ਗ੍ਰਿਹਸਥ:

ਅਸੀਂ ਉੱਪਰ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਯੋਗ-ਪਰਕ ਤਿਆਗਵਾਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਪ੍ਰਦਾਵਾਂ ਨੇ ‘ਜੁਗਤਿ’ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਧਿਆਤਮਕ ਅਰਥ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਅਧਿਆਤਮ-ਸਾਧਨਾ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਇਹ ਪਦ “ਅੰਜਨ ਮਾਹਿ ਨਿਰੰਜਨਿ ਰਹੀਐ ਜੋਗ ਜੁਗਤਿ ਇਵ ਪਾਈਐ” ਵਰਗੇ ਜੋਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਅਨੇਕਾਂ ਵਾਰ ਆਇਆ ਹੈ। ਯੋਗ ਵਿਚ ਵੀ ਇਸ ਦੇ ਆਮ ਅਰਥ ਢੰਗ, ਤਰੀਕਾ ਆਦਿ ਹੀ ਹਨ। ਜੋਗ-ਜੁਗਤਿ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ, ਜੋਗ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਅਰਥਾਤ ਚਿਤ-ਸ਼ੂਨਯਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਸਫਲ ਵਿਧੀ। ਜੋਗੀਆਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਸੀ ਕਿ ਗ੍ਰਿਹ-ਤਿਆਗ ਹੀ ਚਿਤ-ਸ਼ੂਨਯਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਅਧਿਆਤਮਵਾਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਅਸਲ ਸਹਾਇਕ ਵਿਧੀ ਹੈ। ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚ ਵੀ ਜੁਗਤਿ ਪਦ ਜੀਵਨ ਜਿਊਣ ਦੇ ਢੰਗ ਲਈ ਹੀ ਆਇਆ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਧਾਰਮਿਕਤਾ ਦਾ ਬਾਜ਼ਾਰੀਕਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਕੰਨਾਂ ਵਿਚ ਫੂਕਾਂ ਮਾਰ ਕੇ ਮੰਤਰ ਦੇਣ, ਨਾਮ-ਜਪਾਉਣ ਆਦਿ ਕਰਮਾਂ ਦੀਆਂ ਵੀ ਗੁਪਤ ਜੁਗਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਅਭਿਲਾਖੀਆਂ ਨੂੰ ਭ੍ਰਮਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਜੀਵਨ-ਜੁਗਤਿ ਯੋਗ ਮਤ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ ਰਾਜ-ਯੋਗ ਵਾਲੀ ਸੀ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਭੱਟ ਕਲਿਸਹਾਰ ਜੀ ਇਸ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਮੰਨਦਿਆਂ “ਕਬਿ ਕਲ ਸੁਜਸੁ ਗਾਵਉ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਰਾਜੁ ਜੋਗੁ ਜਿਨਿ ਮਾਣਿਓ” ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਉਚਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਵਿਰੋਧ ਕਾਰਨ ਜੋਗੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਮਤ ਦਾ ਪੁਰਜ਼ੋਰ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਗੋਰਖਮਤੇ, ਅੱਚਲ ਵਟਾਲੇ ਅਤੇ ਗੋਰਖ ਹਟੜੀ ਜਿਹੇ ਸਥਾਨਾਂ ’ਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸੰਗਠਿਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਨਕਾਰਣ ਲਈ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ‘ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਵਿਚ ਉਦਾਸ’ ਰਹਿਣ ਦੀ ਸੰਤੁਲਿਤ ਪਦਾਰਥਕ ਭੋਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਨਵੀਨ ਸਾਧਨਾ-ਪਧਤੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਤਿਆਗ ਦੀ ਥਾਂ ਸੰਜਮਿਤ ਭੋਗ ਨੂੰ ਦੈਵੀ ਵਿਧਾਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ। ਇਸੇ ਗ੍ਰਿਹ-ਯੋਗ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨ ਕਰਦਿਆਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਲਾਵਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ “ਹਰਿ ਪਹਿਲੜੀ ਲਾਵ ਪਰਵਿਰਤੀ ਕਰਮ ਦ੍ਰਿੜਾਇਆ ਬਲਿ ਰਾਮ ਜੀਉ” ਉਚਾਰਨ ਕੀਤਾ ਸੀ।

ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਹੋਣ ਨੂੰ ਸਫਲ ਜੀਵਨ-ਜੁਗਤਿ ਦਾ ਮੂਲ ਪ੍ਰਚਾਰਿਆ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਗ੍ਰਿਹ-ਯੋਗ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਥਾਂ ‘ਘਰਬਾਰੀ’ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਬਾਰ ਦਾ ਅਰਥ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਸਾਰੇ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਘਰ ਦੀ ਸੀਮਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਅੱਯਾਸ਼ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਨਿਕੰਮਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ‘ਘਰਬਾਰੀ’ ਉਹ ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਦਾ ਉਲੰਘਣ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ‘ਘਰਬਾਰੀ’ ਉਹ ਸੰਜਮੀ ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਹੈ, ਜੋ ਪਰ-ਤਨ ਤੇ ਪਰ-ਧਨ ਵੱਲ ਕਦੇ ਰੁਚਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਉਹ ‘ਪਰਵਿਰਤੀ ਕਰਮ’ ਨੂੰ ਦੈਵੀ-ਵਿਧਾਨ ਜਾਣ ਕੇ ਘਰ ਨਾਲ ਸਨੇਹ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਪਰ-ਤਨ, ਪਰ-ਧਨ ਤੋਂ ਚਿਤ ਨੂੰ ਸਦਾ ਉਦਾਸੀਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਘਰਬਾਰੀ ਨੂੰ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ‘ਆਸਾ ਵਿਚ ਨਿਰਾਸ,’ ‘ਮਾਯਾ ਵਿਚ ਉਦਾਸ,’ ‘ਘਰ ਹੀ ਵਿਚਿ ਉਦਾਸੁ’ ਆਦਿ ਸੰਗਿਆ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਸ਼ਾਵਾਦੀ ਹੋਣ ਦੀ ਮਨਾਹੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਆਸ਼ਾ ਉੱਤੇ ਉਦਾਸੀਨਤਾ ਅਤੇ ਉਦਾਸੀਨਤਾ ਉੱਤੇ ਆਸ਼ਾ ਦਾ ਕੁੰਡਾ ਲਗਾ ਦਿੱਤਾ:

ਆਸਾ ਵਿਚਿ ਨਿਰਾਸੁ ਵਲਾਈ॥ (ਵਾਰ 5:14)

ਮਾਇਆ ਵਿਚਿ ਉਦਾਸੁ ਰਖਾਇਆ॥ (ਵਾਰ 6:2)

ਘਰ ਹੀ ਵਿਚਿ ਉਦਾਸੁ ਨ ਵਿਆਪੈ ਮਾਇਆ। (ਵਾਰ 20:3)

ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਤੁਸ਼ਟੀ ਹਿਤ 12 ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੰਪ੍ਰਦਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵਿਭਾਜਿਤ ਤਿਆਗਵਾਦੀਆਂ ਨੂੰ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਮਨ ਦੀ ਮੱਤ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਸਾਧਕ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਰਸਤੇ ਨੂੰ ਸੁਖਦਾਈ ਦੱਸਦਿਆਂ ਭਾਈ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ “ਗੁਰਮੁਖਿ ਪੰਥੁ ਸੁਹੇਲੜਾ ਮਨਮੁਖ ਬਾਰਹ ਵਾਟ ਫਿਰੰਦੇ”। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਤਿ (ਸੱਚ) ਦੀ ਭਾਲ ਲਈ ਜੰਗਲਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ ਵਿਚ ਜਾ ਬੈਠਣ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ ਹੈ? ਉੱਥੇ ਸਤਿ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਡੇਰਾ ਲਗਾ ਕੇ ਨਹੀਂ ਬੈਠਾ। ਜਿੱਥੇ ਦੋ ਸਚਿਆਰ ਪੁਰਸ਼ ਬੈਠ ਜਾਣ ਉੱਥੇ ਹੀ ਸਤਿਵਾਦੀ ਵਾਤਾਵਰਨ ਨਿਰਮਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀਆਂ ਖਵਾਹਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਕਰ ਲਵੇ। ਅੰਨ-ਜਲ ਨਾ ਤਿਆਗੇ, ਪਰ ਬਹੁਤਾ ਵੀ ਨਾ ਖਾਏ-ਪੀਏ; ਚੁੱਪ ਨਾ ਬੈਠੇ; ਪਰ ਬਹੁਤ ਵੀ ਨਾ ਬੋਲੇ; ਨੀਂਦ ਨਾ ਤਿਆਗੇ, ਪਰ ਆਲਸੀਆਂ ਵਾਂਗ ਸੌਂ ਕੇ ਵੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਬਰਬਾਦ ਨਾ ਕਰੇ; ਸੁੰਦਰਤਾ ਦੇਖੇ, ਪਰ ਲੁਭਿਤ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਸੰਜਮੀ-ਆਚਾਰ ਸਤਿਸੰਗ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਰਥਾਤ ਜਦੋਂ ਸਤਿਵਾਦੀ ਲੋਕ ਇਕੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਆਦਾਨ-ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਗੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਸੰਜਮਿਤ ਭੋਗ ਦਾ ਸਰਬ-ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਵਿਧੀ-ਵਿਧਾਨ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਵੇਗਾ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਭ ਦੇ ਹੱਕ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੋਣਗੇ। ਕਿਸੇ ਲਈ ਪਦਾਰਥਕ ਬਹੁਤਾਤ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਲਈ ਥੁੜ੍ਹ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 12 ਸੰਪ੍ਰਦਾਵਾਂ ਦੇ ਹਉਮੈਂ-ਗ੍ਰਸਤ ਬਿਖਰਾਅ ਦੀ ਥਾਂ ਭਾਈਚਾਰਕ ਏਕਤਾ ਦੀ ਬਹਾਲੀ ਵਾਸਤੇ ‘ਸਤਿਸੰਗ’ ਦੀ ਨਵੀਨ ਵਿਵਸਥਾ ਦਿੱਤੀ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਅਨਮੋਲ ਬਚਨ ਹਨ:

ਘਰ ਹੀ ਜੋਗ ਜੁਗਤਿ ਬੈਸਣਿ ਧਰਮਸਾਲੀਐ। (ਵਾਰ 3:8)

ਬੇਮੁਖਿ ਬਾਰਹ ਵਾਟ ਕਰਿ ਸਾਧਸੰਗਤਿ ਸਚੁ ਖੰਡੁ ਵਸਾਇਆ।(ਵਾਰ 5 :13)

ਥੋੜਾ ਪਾਣੀ ਅੰਨੁ ਖਾਇ ਪੀਆਇਆ।
ਥੋੜਾ ਬੋਲਣ ਬੋਲਿ ਨ ਝਖਿ ਝਖਾਇਆ।
ਥੋੜੀ ਰਾਤੀ ਨੀਦ ਨ ਮੋਹਿ ਫਹਾਇਆ।
ਸੁਹਣੇ ਅੰਦਰਿ ਜਾਇ ਨ ਲੋਭਿ ਲੁਭਾਇਆ॥ (ਵਾਰ 20:15)

ਜੀਵਨ ਜਿਊਣ ਦੀ ਪਰਿਪੂਰਣ ਗੁਰਮਤਿ ਜੁਗਤਿ ਨਿਮਰਤਾ ਹੈ। ਨਿਮਰਤਾ ਘਰਬਾਰੀ ਕੋਲ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਰਵਾਰ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਕਰ ਕੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸਹਾਰਨਾ ਉਸ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਏਕਾਂਤਵਾਸੀ, ਤਿਆਗਵਾਦੀ ਸਾਧੂ ਆਪਣੇ ਤਿਆਗ ਅਤੇ ਚੇਲਿਆਂ ਦੀ ਆਗਿਆਕਾਰਤਾ ਕਾਰਨ ਆਪਣੇ ਅਭਿਮਾਨ ਵਿਚ ਇਤਨਾ ਵਾਧਾ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੂਜੇ ਦੀ ਗੱਲ ਸਹਾਰ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਇਸੇ ਅਭਿਮਾਨ ਕਾਰਨ ਉਹ ਵਰ-ਸਰਾਪ ਵਿਚ ਉਲਝਦੇ ਹਨ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ-ਪਾਤਸ਼ਾਹਾਂ ਨੇ ਪਰਵਾਰਿਕ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪਰਵਾਰ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਸਿੱਖ ਕੀਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਤਿਆਗਵਾਦੀਆਂ ਵਾਲੇ ਕਠੋਰ ਵਿਵਹਾਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਸਨ। ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਵਿਕਾਰ ਰੂਪ ਸਮਝਣ ਨਾਲੋਂ ਆਪਣੀ ਮੰਦ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ’ਤੇ ਨਿਯੰਤ੍ਰਣ ਪਾਉਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਦੈਵੀ- ਵਿਧਾਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਬ੍ਰਹਮਚਰਜ ਭੰਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਪਰਾਈ ਇਸਤਰੀ ਪੁੱਤਰੀ ਜਾਂ ਭੈਣ ਵਾਂਗ ਸਮਝੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ:

ਘਰਬਾਰੀ ਹੋਇ ਵਰਤਿਆ ਘਰਬਾਰੀ ਸਿਖ ਪੈਰੀ ਪਾਇਆ।(ਵਾਰ 6:2)

ਏਕਾ ਨਾਰੀ ਜਤੀ ਹੋਇ, ਪਰ ਨਾਰੀ ਧੀ ਭੈਣ ਵਖਾਣੈ। (ਵਾਰ 6:8)

ਗੁਰਮੁਖ ਪ੍ਰਭੂ-ਚਿੰਤਨ ਵਿਚ ਦੁਬਿਧਾ ਨੂੰ ਵਿਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪਰਾਏ ਧਨ, ਪਰਾਏ ਰੂਪ ਤੇ ਪਰਾਈ ਨਿੰਦਾ ਵਿਚ ਖਚਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਪਰਾਏ ਧਨ ਦੀ ਅਭਿਲਾਸ਼ਾ ਉਸ ਵਾਸਤੇ ਇੰਞ ਵਰਜਿਤ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਿੰਦੂਆਂ ਵਾਸਤੇ ਗਊ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਾਸਤੇ ਸੂਰ ਦਾ ਮਾਸ ਵਿਵਰਜਿਤ ਹੈ:

ਗੁਰਮੁਖਿ ਬ੍ਰਹਮ ਧਿਆਨੁ ਦੁਬਿਧਾ ਖੋਈਐ।
ਗੁਰਮੁਖਿ ਪਰ ਧਨ ਰੂਪ ਨਿੰਦ ਨ ਗੋਈਐ। (ਵਾਰ 19:17)

ਪਰ ਧਨੁ ਸੂਅਰ ਗਾਇ ਜਿਉ ਮਕਰੂਹ ਹਿੰਦੂ ਮੁਸਲਮਾਣੈ। (ਵਾਰ 6:8)

ਗੁਰੂ ਦਾ ਸਿੱਖ ਨਾਮ ਜਪ ਕੇ ਪਰਾਏ ਤਨ ਦੇ ਆਕਰਸ਼ਣ ਤੋਂ ਨਿਰਲੇਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ “ਕਿਰਤਿ ਵਿਰਤਿ ਕਰਿ ਧਰਮੁ ਦੀ ਹਥਹੁ ਦੇ ਕੈ ਭਲਾ ਮਨਾਵੈ” ਵਾਲੇ ਆਚਾਰ ਦਾ ਅਨੁਸਰਣ ਕਰ ਕੇ ਜ਼ਰੂਰਤਮੰਦਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਦਾਨੀ ਸੁਭਾਅ ਧਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਦਰ-ਬਾਹਰ ਦਾ ਇਸ਼ਨਾਨ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿੰਦਾ-ਮੁਕਤ ਕਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪਰ-ਤਨ, ਪਰ-ਧਨ ਅਤੇ ਪਰ-ਨਿੰਦਾ ਰੂਪੀ ਤਿੰਨ ਵਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਨਾਮ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਦੁਆਰਾ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਜਮਿਤ ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਮਾਇਆ ਵਿਚ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਲੇਪ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜਲ ਵਿਚ ਕਮਲ:

ਪਰ ਤਨ ਪਰ ਧਨ ਪਰ ਨਿੰਦ ਮੇਟਿ ਨਾਮੁ ਦਾਨੁ ਇਸਨਾਨੁ ਦਿੜਾਇਆ। (ਵਾਰ 29:2)

ਜਿਉਂ ਜਲਿ ਕਵਲ ਅਲਿਪਤੁ ਹੈ ਘਰਿਬਾਰੀ ਗੁਰਸਿਖਿ ਤਿਵਾਹੀ। (ਵਾਰ 6:15)

ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਧਸੰਗਤਿ ਇਤਨੀ ਪ੍ਰਤਾਪਵਾਨ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਆਤਮਬਲ ਵਾਲਾ ਗੁਰਮੁਖ ਕਾਮਰੂਪ ਦੀਆਂ ਟੂਣੇਹਾਰ ਸੁੰਦਰੀਆਂ, ਸਿੰਗਲਦੀਪ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਰੂਪਵੰਤ ਪਦਮਣੀਆਂ, ਪਵਿੱਤਰ ਆਚਾਰ ਵਾਲੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰਲੋਕ ਦੀਆਂ ਅਪਸਰਾਵਾਂ, ਬਹਿਸ਼ਤ ਲਈ ਸੰਵਾਰੀਆਂ ਸੋਹਣੀਆਂ ਪਰੀਆਂ, ਨਵੇਂ ਜੋਬਨ ਵਾਲੀਆਂ ਲਛਮੀ ਵਰਗੀਆਂ ਕਾਮੁਕ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੀ ਅਥਾਹ ਸੁੰਦਰਤਾ ਤੋਂ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ:

ਲਖ ਕਾਮਣਿ ਲਖ ਕਾਵਰੂ ਲਖ ਕਾਮਣਿਆਰੀ।
ਸਿੰਗਲ ਦੀਪਹੁਂ ਪਦਮਣੀ ਬਹੁ ਰੂਪਿ ਸੀਗਾਰੀ।
ਮੋਹਣੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰਾਪੁਰੀ ਅਪਛਰਾਂ ਸੁਚਾਰੀ।
ਹੂਰਾਂ ਪਰੀਆਂ ਲਖ ਲਖ ਲਖ ਬਹਿਸਤ ਸਵਾਰੀ।
ਲਖ ਕਉਲਾਂ ਨਵ ਜੋਬਨੀ ਲਖ ਕਾਮ ਕਰਾਰੀ।
ਗੁਰਮੁਖਿ ਪੋਹਿ ਨ ਸਕਨੀ ਸਾਧਸੰਗਤਿ ਭਾਰੀ। (ਵਾਰ 38:2)

ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿਸ ਰਾਜ-ਯੋਗ ਦੀ ਨੀਂਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਨਾਮ, ਦਾਨ, ਇਸ਼ਨਾਨ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ’ਤੇ ਰੱਖੀ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਪੁਸ਼ਟ ਜੀਵਨ-ਜੁਗਤਿ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਜਤੀ ਲੋਕ ਵੀ ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਸਿੱਖ ਦੇ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਸਾਹਮਣੇ ਤੁਛ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਭਾਰਤੀ ਧਰਮ-ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਗੋਰਖ ਜਤੀ ਦੀ ਬਹੁਤ ਚਰਚਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਗੁਰੂ ਮਤ੍‍ਸ੍‍ਯੇਂਦ੍ਰ ਤਾਂ ਆਪ ਕਾਮਰੂਪ ਦੀਆਂ ਕਾਲ-ਜੋਗਨੀਆਂ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਖੋਟੀ ਸਲਾਹ ’ਤੇ ਚੱਲ ਕੇ ਸ਼ੁੱਕ੍ਰ ਵੀ ਕਾਣਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਲਛਮਣ ਜਤੀ ਨੇ ਭੁੱਖ-ਪਿਆਸ ਤਾਂ ਕਾਬੂ ਕਰ ਲਈ ਅਰਥਾਤ ਸਰੀਰਕ ਖਵਾਹਿਸ਼ਾਂ ਤਾਂ ਕਾਬੂ ਕਰ ਲਈਆਂ, ਪਰ ਅਭਿਮਾਨ-ਗ੍ਰਸਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਹਨੂਮਾਨ ਬਲਵਾਨ ਤਾਂ ਆਖੀਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਵੀ ਚੰਚਲ-ਬੁਧੀ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਭੈਰਵ ਨਾਲ ਵੀ ਭੂਤ-ਮੰਡਲੀ ਦਾ ਬੁਰਾ ਸਿਸਟਮ ਜੁੜਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਵੀ ਖੋਟੀ ਮੱਤ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਿੱਖ ਅਸਲ ਜਤੀ ਹਨ, ਜੋ ਪਰ-ਤਨ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਗੁਰਮੁਖ ਗ੍ਰਿਹ-ਤਿਆਗ ਦੇ ਜੋਗੀਆਂ ਵਾਲੇ ਅਭਿਮਾਨ ਤੋਂ ਵੀ ਨਿਰਲੇਪ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਪਰ ਵਰਣਿਤ ਤੇ ਚਰਚਿਤ ਛੇ ਜਤੀਆਂ ਤੋਂ ਘਰਬਾਰੀ ਗੁਰਮੁਖ ਜਤ ਵਿਚ ਬਲਵਾਨ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਹ ਤਿਆਗ ਦੀ ਹਉਮੈਂ ਤੋਂ ਨਿਰਲੇਪ ਹਨ:

ਗੋਰਖ ਜਤੀ ਸਦਾਇਂਦਾ ਤਿਸੁ ਗੁਰੁ ਘਰਿਬਾਰੀ।
ਸੁਕਰ ਕਾਣਾ ਹੋਇਆ ਦੁਰਮੰਤ੍ਰ ਵਿਚਾਰੀ।
ਲਖਮਣ ਸਾਧੀ ਭੁਖ ਤੇਹ ਹਉਮੈ ਅਹੰਕਾਰੀ।
ਹਨੂੰਮਤ ਬਲਵੰਤ ਆਖੀਐ ਚੰਚਲ ਮਤਿ ਖਾਰੀ।
ਭੈਰਉ ਭੂਤ ਕੁਸੂਤ ਸੰਗਿ ਦੁਰਮਤਿ ਉਰਧਾਰੀ।
ਗੁਰਸਿਖ ਜਤੀ ਸਲਾਹੀਅਨਿ ਜਿਨਿ ਹਉਮੈ ਮਾਰੀ ॥ (ਵਾਰ 38:7)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਆਗਮਨ ਸਮੇਂ ਭਾਰਤ ਵਿਚ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਨਾਥ-ਜੋਗੀਆਂ ਵਰਗੇ ਤਿਆਗਵਾਦੀਆਂ ਦਾ ਲੋਕ-ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੀ। ਜਿਸ ਨੇ ਘਰ-ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਤਿਆਗੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਤਿਆਗਵਾਦ ਅਤੇ ਧਰਮ ਇਕਰੂਪ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਬਾਬਾ ਸ਼੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਕਿ ਉਹ ਤਿਆਗਵਾਦ ਦੇ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਚੱਲ ਕੇ ਹੀ ਖੁੱਸੀ ਹੋਈ ਪਿਤਾ-ਪੁਰਖ਼ੀ ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰਭੁਤਾ ਫਿਰ ਹਾਸਲ ਕਰ ਸਕਣਗੇ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਆਦਿ ਸੰਤਾਂ ਨੇ ਵੀ ਯੋਗ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਤਰੀਕੇ ਤੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਪਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਪਹਿਲੇ ਅਜਿਹੇ ਧਰਮ-ਸੰਸਥਾਪਕ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਿਆਗਵਾਦ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਧਾਰਮਿਕ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰ-ਬਿੰਦੂ ਬਣਾ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿਆਗਵਾਦੀਆਂ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਉਖਾੜ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ‘ਸੰਸਾਰੀ ਰੀਤ’ ਨੇ ਨਾਥ-ਜੋਗੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਚਲਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤਿਆਗਵਾਦੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਅਹੰਕਾਰ ਇਤਨਾ ਵਧਾ ਲਿਆ ਹੈ ਕਿ ਨਾਥਾਂ ਦੇ ਨਾਥ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਨੂੰ ਮਾਲਕ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ, ਬਲਕਿ ਆਪ ਨਾਥ (ਜਗਤ ਦੇ ਸਵਾਮੀ) ਬਣ ਬੈਠੇ ਹਨ। ਇਹ ਆਪ ਅਸਲ ਨਾਥ ਤੋਂ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਨਿਖਸਮੇ ਹਨ, ਪਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਚੇਲੇ ਬਣਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਬਣ ਬੈਠੇ ਹਨ। ਕੰਨ ਪੜਵਾ ਕੇ, ਬਿਭੂਤੀ ਮਲ ਲਈ ਹੈ, ਇਕ ਗੋਦੜੀ ਲੈ ਕੇ, ਹੱਥ ਵਿਚ ਭਿਖਿਆ-ਪਾਤ੍ਰ ਪਕੜ ਕੇ ਡੰਡਾ ਹਿਲਾਂਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਘਰ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਰਾਂ ’ਤੇ ਟੁੱਕਰ ਮੰਗਣ ਲਈ ਸਿੰਙੀ ਵਜਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਸਿਧ ਅਤੇ ਸਾਧਿਕ ਅਖਵਾਉਣ ਵਾਲੇ ਭਿਖਮੰਗੇ ਲੋਕ-ਵਿਖਾਵੇ ਵਾਸਤੇ ਸ਼ਿਵਰਾਤਰੀ ਦੇ ਮੇਲੇ ’ਤੇ ਚੂਰਮਾ ਅਤੇ ਨਸ਼ੇ ਦਾ ਪਿਆਲਾ ਵੰਡਦੇ ਹਨ। ਉਂਞ ਤਾਂ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਮਾਣ-ਅਪਮਾਨ ਤਿਆਗਣ ਦਾ ਭੇਖ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਅਭਿਮਾਨ ਕਾਰਨ 12 ਪੰਥਾਂ ਵਿਚ ਆਪ ਹੀ ਵਿਭਾਜਿਤ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਬਾਰਾਂ ਪੰਥੀ ਹੀ ਦੁਬਿਧਾ ਕਾਰਨ ਦੁਖੀ ਹਨ ਅਰਥਾਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਚਿਤ-ਸ਼ੂਨਯਤਾ ਦਾ ਸਬਕ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਆਪਣਾ ਚਿਤ ਸੰਪ੍ਰਦਾਈ ਅਹੰ ਅਤੇ ਈਰਖਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਜੁੜਨ ਦੀ ਜੁਗਤਿ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਅਸਲੀਅਤ ਵਿਚ ਆਪ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਸਹਾਰ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਅਜਿਹੇ ਜੋਗੀ ਸੱਚੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਬਿਨਾ ਮੁਕਾਮ ’ਤੇ ਨਹੀਂ ਪੁੱਜ ਸਕਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਇਹ ਬਾਜ਼ੀਗਰਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਕਲਾਬਾਜ਼ੀਆਂ ਹੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸਹੀ ਮਾਰਗ ਦੱਸਣ ਦੀ ਥਾਂ ਇਹ ਅਗਿਆਨੀ ਲੋਕਾਈ ਨੂੰ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਖੂਹ ਵਿਚ ਹੀ ਸੁੱਟ ਸਕਦੇ ਹਨ:

ਨਾਥਾਂ ਨਾਥੁ ਨ ਸੇਵਨੀ ਹੋਇ ਅਨਾਥੁ ਗੁਰੂ ਬਹੁ ਚੇਲੇ।
ਕੰਨ ਪੜਾਇ ਬਿਭੂਤਿ ਲਾਇ ਖਿੰਥਾ ਖਪਰੁ ਡੰਡਾ ਹੇਲੇ।
ਘਰਿ ਘਰਿ ਟੁਕਰ ਮੰਗਦੇ ਸਿੰਙੀ ਨਾਦੁ ਵਜਾਇਨਿ ਭੇਲੇ।
ਭੁਗਤਿ ਪਿਆਲਾ ਵੰਡੀਐ ਸਿਧ ਸਾਧਿਕ ਸਿਵਰਾਤੀ ਮੇਲੇ।
ਬਾਰਹ ਪੰਥ ਚਲਾਇਦੇ ਬਾਰਹ ਵਾਟੀ ਖਰੇ ਦੁਹੇਲੇ।
ਵਿਣੁ ਗੁਰ ਸਬਦ ਨ ਸਿਝਨੀ ਬਾਜੀਗਰ ਕਰਿ ਬਾਜੀ ਖੇਲੇ।
ਅੰਨ੍ਹੈ ਅੰਨ੍ਹਾ ਖੂਹੀ ਠੇਲੇ ॥ (ਵਾਰ 15:5)

ਇੰਞ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਮਤਿ-ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਪੁਰਜ਼ੋਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦਿਆਂ, ਜਨ-ਮਾਨਸ ਦੇ ਮਨੋਂ ਤਿਆਗਵਾਦ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਕੇ ਸੰਜਮਿਤ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਵਾਲਾ ਮਾਰਗ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਭਰਪੂਰ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਗੁਰਮਤਿ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਜੁਗਤਿ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਨੁਕਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਇਸੇ ਕੇਂਦਰੀ ਨੁਕਤੇ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਵੱਡਾ ਭਾਗ ਤਿਆਗਵਾਦ ਦੇ ਅਸਮਾਜਿਕ, ਅਸਹਿਜ, ਅਮਾਨਵੀ, ਨਾਰੀ-ਵਿਰੋਧੀ, ਅਵੁਨਤੀ-ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਨਕਾਰਣ ਉੱਤੇ ਹੀ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹੈ।

ਇਸਤਰੀ ਦਾ ਸਨਮਾਨ :

ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਕਦੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਚੰਗੀ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਮਨੁ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਵਰਗੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿਚ ਉਸ ਨੂੰ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਨਾ ਉਸ ਦਾ ਹੱਕ ਪਿਤਾ ਦੀ ਸੰਪਤੀ ’ਤੇ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਨਾ ਹੀ ਪਤੀ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ’ਤੇ। ਸਨਾਤਨਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੇ ਪਤੀ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਣ ’ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਖੋਹ ਕੇ ‘ਸਤੀ’ ਹੋਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕੀਤਾ। ਤਿਆਗਵਾਦੀ ਪੰਥਾਂ ਅਤੇ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਨੇ ਨਾਰੀ ਨੂੰ ਨਿੰਦਣ ਅਤੇ ਅਧੋਗਤੀ ਤੀਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਿਚ ਕੋਈ ਕਸਰ ਨਹੀਂ ਛੱਡੀ। ਗੁਰਮਤਿ ਨੇ ਇਸਤਰੀ-ਪੁਰਖ਼ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੱਕਾਂ ਨੂੰ ਪੁਰਜ਼ੋਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਚਾਰਿਤ ਕੀਤਾ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਹੈਰਾਨੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਕਿ ਇਸਤਰੀ ਪੇਕੇ ਘਰ ਵਿਚ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਭਰਾਵਾਂ ਲਈ ਪਿਆਰੀ ਭੈਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਨਾਨਕੇ-ਦਾਦਕੇ ਸਭ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਗਹਿਣੇ ਅਤੇ ਦਾਜ-ਦਹੇਜ਼ ਬਣਾਉਣ ’ਤੇ ਲੱਖਾਂ ਰੁਪਏ ਖ਼ਰਚ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਹੁਰੇ ਘਰ ਵਿਚ ਪਰਵਾਰ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨ ਵਾਲੀ ਸੁਹਾਗਣ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਤੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਸੁਖਮਈ ਬਣਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਭਾਂਤ-ਭਾਂਤ ਦੇ ਭੋਜਨ ਤਿਆਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕਧਾਰਾ ਵਿਚ, ਵੇਦ ਵਿਚ, ਗਿਆਨ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਗੁਣਾਂ ਕਾਰਨ ਪੁਰਖ਼ ਦਾ ਅੱਧਾ ਭਾਗ ਕਹੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਇਸਤਰੀ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਦਰ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਗੁਰਮਤਿ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਦੱਸਦਿਆਂ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਗੁਰੂ ਦੀ ਮਤਿ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀ ਨਿਸ਼ਚੈ ਹੀ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਸੁਖ ਰੂਪ ਫ਼ਲ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ:

ਪੇਵਕੜੈ ਘਰਿ ਲਾਡੁਲੀ ਮਾਊ ਪੀਊ ਖਰੀ ਪਿਆਰੀ।
ਵਿਚਿ ਭਿਰਾਵਾਂ ਭੈਨੜੀ ਨਾਨਕ ਦਾਦਕ ਸਪਰਵਾਰੀ।
ਲਖਾਂ ਖਰਚ ਵਿਆਹੀਐ ਗਹਣੇ ਦਾਜੁ ਸਾਜੁ ਅਤਿ ਭਾਰੀ।
ਸਾਹੁਰੜੈ ਘਰਿ ਮੰਨੀਐ ਸਣਖਤੀ ਪਰਵਾਰ ਸਧਾਰੀ।
ਸੁਖ ਮਾਣੈ ਪਿਰੁ ਸੇਜੜੀ ਛਤੀਹ ਭੋਜਨ ਸਦਾ ਸੀਗਾਰੀ।
ਲੋਕ ਵੇਦ ਗੁਣੁ ਗਿਆਨ ਵਿਚਿ ਅਰਧ ਸਰੀਰੀ ਮੋਖ ਦੁਆਰੀ।
ਗੁਰਮੁਖਿ ਸੁਖ ਫਲ ਨਿਹਚਉ ਨਾਰੀ॥ (ਵਾਰ 5:16)

ਸ਼ੁਭ ਅਮਲ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਆਡੰਬਰ :

ਗੁਰਮਤਿ ਆਧਾਰਿਤ ਜੀਵਨ-ਪਧਤੀ ਨੇ ਧਾਰਮਿਕ ਆਡੰਬਰ, ਫੋਕਟ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ, ਦੇਵ-ਪੂਜਾ, ਬੌਧਿਕ ਚਤੁਰਾਈਆਂ, ਸਿਆਣਪਾਂ ਅਤੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਭ੍ਰਮਣ ਦੇ ਬੰਧਨ ਤੋੜੇ ਹਨ। ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਸਾਰ ਧਰਮ-ਕਰਮ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਸਚਿਆਰ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਜੇ ਸਾਧਕ ਦੇ ਸਮੁੱਚਿਤ ਵਿਵਹਾਰ ਵਿਚ ਸਤਿ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਅਰਥਾਤ ਉਸ ਦਾ ਆਚਾਰ ਸੱਚ-ਅਸ਼੍ਰਿਤ ਨਹੀਂ ਬਣਿਆ, ਤਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਸਿੱਖ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਧਰਮ-ਕਰਮ ਦਾ ਅੰਤਮ ਲਕਸ਼ ਸ਼ੁਭ ਅਮਲ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਹੈ। ਇਹੋ ਗੱਲ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਮੱਕਾ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਵਿਖੇ ਹਾਜੀਆਂ ਨੂੰ ਆਖੀ ਸੀ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਪ, ਤਪ, ਪ੍ਰਹੇਜ਼ਗਾਰੀਆਂ, ਹਵਨ, ਯੱਗ, ਦੇਵ-ਭੇਟਾ, ਵਰਤ, ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਧੀਆਂ, ਕਰਮ-ਕਾਂਡ, ਤੰਤ੍ਰ-ਮੰਤ੍ਰ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੁਰਬਾਂ ’ਤੇ ਤੀਰਥ ਇਸ਼ਨਾਨ, ਦਾਨ-ਪੁੰਨ, ਲੋਕ-ਭਲਾਈ ਦੇ ਕਾਰਜ, ਦੇਵ-ਪੂਜਾ, ਵਰਦਾਨ ਅਤੇ ਸਰਾਪ ਦੇਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ, ਛੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਬੋਧ, ਵਰਣ-ਅਵਰਣ ਦੀ ਵਿਚਾਰ, ਪੂਜਾ-ਅਰਚਾ, ਬੰਧਨ-ਮੁਕਤੀਆਂ, ਤਿੰਨ ਲੋਕ, ਚਾਰ ਵੇਦ, ਤਿੰਨ ਗੁਣ, ਸਮੁੱਚਾ ਗਿਆਨ, ਖੰਡਣ-ਮੰਡਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਬੌਧਿਕ ਚਤੁਰਾਈਆਂ ਭਾਵੇਂ ਲੱਖਾਂ ਹੋਣ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਸੱਚ ਹੈ। ਸੱਚੇ ਆਚਾਰ ਨੂੰ ਗੁਰਮਤਿ ਨੇ ਸੱਚ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਪਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਨੇ ਸਮੁੱਚੀ ਗੁਰਸਿੱਖੀ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸ਼ੁਭ ਆਚਰਨ ਨਾਲ ਪੱਕਾ ਜੋੜਿਆ ਹੈ। ਇੰਞ ਗੁਰਮਤਿ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਜੁਗਤਿ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਸ਼ੁਭ ਅਮਲ ਹੈ। ਗੁਰਸਿੱਖ ਨੂੰ ਨਾ ਕਿਸੇ ਬਹਿਸ਼ਤ ਜਾਂ ਸਵਰਗ ਦੇ ਸੁਖਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਦੋਜ਼ਖ਼ ਜਾਂ ਨਰਕ ਦੇ ਦੁਖਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰੇ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਵਾਰ ਵਿਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ:

ਜਪ ਤਪ ਸੰਜਮ ਲਖ ਲਖ ਹੋਮ ਜਗ ਨਈਵੇਦ ਕਰੋੜੀ।
ਵਰਤ ਨੇਮ ਸੰਜਮ ਘਣੇ ਕਰਮ ਧਰਮ ਲਖ ਤੰਦੁ ਮਰੋੜੀ।
ਤੀਰਥ ਪੁਰਬ ਸੰਜੋਗ ਲਖ ਪੁੰਨ ਦਾਨੁ ਉਪਕਾਰ ਨ ਓੜੀ।
ਦੇਵੀ ਦੇਵ ਸਰੇਵਣੇ ਵਰ ਸਰਾਪ ਲਖ ਜੋੜ ਵਿਛੋੜੀ।
ਦਰਸਨ ਵਰਨ ਅਵਰਨ ਲਖ ਪੂਜਾ ਅਰਚਾ ਬੰਧਨ ਤੋੜੀ।
ਲੋਕ ਵੇਦ ਗੁਣ ਗਿਆਨ ਲਖ ਜੋਗ ਭੋਗ ਲਖ ਝਾੜਿ ਪਛੋੜੀ।
ਸਚਹੁ ਓਰੈ ਸਭ ਕਿਹੁ ਲਖ ਸਿਆਣਪ ਸੱਭਾ ਥੋੜੀ।
ਉਪਰਿ ਸਚੁ ਅਚਾਰੁ ਚਮੋੜੀ॥ (ਵਾਰ 18:19)

ਤੀਰਥ ਸਥਾਨਾਂ ਦਾ ਭ੍ਰਮਣ ਹਰ ਧਾਰਮਿਕ ਸਮੁਦਾਇ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ, ਪਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਸਨਾਤਨੀ ਮਤਾਂ (ਜੈਨ ਮਤ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ) ਵਿਚ ਤੀਰਥ ਇਸ਼ਨਾਨ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਮੁਕਤੀ-ਮਾਰਗ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਕਰ ਨਿਰਗੁਣਵਾਦੀ ਸੰਤਾਂ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੇ ਅਧਿਆਤਮਵਾਦ ਦੇ ਉਥਾਨ ਵਿਚ ਤੀਰਥ ਇਸ਼ਨਾਨ ਦੀ ਨਿਰਾਰਥਕਤਾ ਹੀ ਸਿਧ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ, ਬਲਕਿ ਅਜਿਹੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਮੰਜ਼ਿਲ ਦੀ ਰੁਕਾਵਟ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ। ਯੋਗ ਦੀਆਂ ਕਈ ਸੰਪ੍ਰਦਾਵਾਂ ਨੇ ਵੀ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਦਾ ਸਖ਼ਤ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਇਸ ਅਗਿਆਨਮਈ ਕਰਮ ਦਾ ਇਤਨਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਰੋਧ ਵਿਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਪ੍ਰਦਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇਹ ਆਪਣੀ ਲਪੇਟ ਵਿਚ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਯੋਗ ਪੰਥਾਂ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਅੱਜ ਕੁੰਭ ਦੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਪਹਿਲਾਂ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਆਪਸ ਵਿਚ ਹੀ ਭਿੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੇ ਤੀਰਥ ਇਸ਼ਨਾਨ ਦੇ ਕਿਸੇ ਖ਼ਾਸ ਮਹਾਤਮ ਨੂੰ ਨਿਰਮੂਲ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੋ ਸਿੱਖ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਨੀਂਦ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰ ਕੇ ਬਿਸਤਰ ਤੋਂ ਉਠ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਗੁਰੂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਉਠ ਕੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਲੈਣਾ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਤੀਰਥ ਇਸ਼ਨਾਨ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੀਰਥਾਂ ’ਤੇ ਭਟਕਾਉਣ ਵਾਲਾ ਅਗਿਆਨ ਉਸ ਨੇ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਈ ਸਿੱਖੀ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਕੇ ਮਨ ਦੀ ਖੋਟੀ ਮਤਿ ਰੂਪ ਮੈਲ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰਨਾ ਹੀ ਤੀਰਥ ਇਸ਼ਨਾਨ ਹੈ। ਕਥਨ ਹੈ:

ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਉਠਿ ਜਾਗ ਜਗਾਇਆ।
ਗੁਰਮੁਖਿ ਤੀਰਥ ਨਾਇ ਭਰਮ ਗਵਾਇਆ। (ਵਾਰ 20:5)

ਗੁਰਸਿਖੀ ਦਾ ਨਾਵਣਾ ਗੁਰਮਤਿ ਲੈ ਦੁਰਮਤਿ ਮਲੁ ਧੋਵੈ। (ਵਾਰ 28:9)

ਵਹਿਮ-ਪ੍ਰਸਤੀ ਇਕ ਵਿਆਪਕ ਸਮਾਜਿਕ ਬੁਰਾਈ ਹੈ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਅਧੋਗਤੀ ਵੱਲ ਲਿਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਵਹਿਮਾਂ ਵਿਚ ਪਿਆ ਮਨੁੱਖ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਨਮੋਲ ਵਕਤ ਉਸਾਰੂ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਨਾ ਲਗਾ ਕੇ ਫ਼ਜ਼ੂਲ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਉਪਚਾਰਾਂ ਵਿਚ ਵਿਅਰਥ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਆਗਮਨ ਸਮੇਂ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ’ਤੇ ਤਾਂਤ੍ਰਿਕ ਮਤਾਂ ਦੇ ਉਥਾਨ ਨਾਲ ਵਹਿਮਾਂ-ਭਰਮਾਂ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਖਾਈ ਵਿਚ ਡਿੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਅੱਜ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਵੀ ਸਮਾਜ ਗ੍ਰਹਿ-ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਅਵਿਚਾਰ, ਹਰ ਕਾਰਜ ਲਈ ਸ਼ੁਭ ਮਹੂਰਤਾਂ ਦੀ ਭਾਲ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਾਤੂ ਆਦਿ ਧਾਰਨ ਕਰ ਕੇ ਸੰਕਟ ਦੂਰ ਕਰਨ, ਮਰ ਚੁੱਕੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਲਈ ਪਰਲੋਕ ਵਿਚ ਵਸਤਾਂ ਭੇਜਣ, ਗਤੀ ਕਰਵਾਉਣ, ਤੀਰਥ ਇਸ਼ਨਾਨ ਨਾਲ ਪਾਪ-ਮੁਕਤ ਹੋਣ, ਅਹਾਰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਜੀਵਨ-ਸਾਥੀ ਦੀ ਉਮਰ ਵਧਾਉਣ, ਤਿਥੀ-ਵਾਰ ਵਿਚਾਰਨ ਆਦਿ ਅਨੇਕ ਵਹਿਮਾਂ-ਭਰਮਾਂ ਵਿਚ ਪਿਆ ਭਟਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਮਤਿ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਜੁਗਤਿ ਨੇ ਜਿਸ ਮਾਨਵ-ਚਰਿੱਤਰ ਦੀ ਘਾੜਤ-ਘੜ੍ਹੀ ਹੈ, ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਅਗਿਆਨਮਈ ਵਹਿਮ-ਭਰਮ ਲਈ ਕੋਈ ਸਥਾਨ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਗੁਰਮੁਖ ਨੇ ‘ਨਾਮੁ ਬੀਜੁ ਸੰਤੋਖੁ ਸੁਹਾਗਾ’ ਵਾਲੀ ਉਹ ਫਸਲ ਬੀਜੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਫਲ ਫਲ ਮਾਨਵ-ਕਲਿਆਣ ਵਾਸਤੇ ਹੈ। ਗੁਰਮੁਖ ਕਦੇ ਸੱਜੇ-ਖੱਬੇ ਦਾ ਸ਼ਗਨ, ਚੰਗੀ-ਮੰਦੀ ਦਿਸ਼ਾ, ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਾਰੀ-ਪੁਰਖ਼ ਦੇ ਮੱਥੇ ਲੱਗਣ ਨੂੰ ਅਸ਼ੁਭ ਸਮਝ ਕੇ ਘਰ ਪਰਤ ਜਾਣ, ਕਿਸੇ ਪਸ਼ੂ- ਪੰਛੀ ਦੇ ਬੋਲਣ (ਜਿਵੇਂ ਕੁੱਤੇ ਦੇ ਰੋਣ) ਨੂੰ ਸ਼ਗਨ-ਅਪਸ਼ਗਨ ਮੰਨਣ ਨਾਲ ਅਮੁੱਲ ਜੀਵਨ-ਅਵਧੀ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਨਾ ਅਗਿਆਨ-ਜਨਿਤ ਵਹਿਮਾਂ ਵਿਚ ਭਟਕ ਕੇ ਦਰ-ਦਰ ਦੀਆਂ ਠੋਕਰਾਂ ਖਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਗੁਰਮਤਿ ਨੇ ਇਕ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦਾ ਨਾਮ ਜਪਣ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਅਮਲ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਿੱਧਾ ਅਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਗਾਡੀਰਾਹ ਦਿਖਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ:

ਸਜਾ ਖਬਾ ਸਉਣੁ ਨ ਮੰਨਿ ਵਸਾਇਆ।
ਨਾਰਿ ਪੁਰਖ ਨੋ ਵੇਖਿ ਨ ਪੈਰੁ ਹਟਾਇਆ।
ਭਾਖ ਸੁਭਾਖ ਵੀਚਾਰਿ ਨ ਛਿਕ ਮਨਾਇਆ।
ਦੇਵੀ ਦੇਵ ਨ ਸੇਵਿ, ਨ ਪੂਜ ਕਰਾਇਆ।
ਭੰਭਲਭੂਸੇ ਖਾਇ ਨ ਮਨੁ ਭਰਮਾਇਆ।
ਗੁਰਸਿਖ ਸਚਾ ਖੇਤੁ ਬੀਜ ਫਲਾਇਆ॥ (ਵਾਰ 20:8)

ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਮਤਿ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਗਾਡੀਰਾਹ ਦੀ ਸੰਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ- ਲੀਹਾ ਅੰਦਰਿ ਚਲੀਐ ਜਿਉ ਗਾਡੀ ਰਾਹੁ, ਸਤਿਗੁਰ ਸਚਾ ਪਾਤਿਸਾਹੁ ਗੁਰਮੁਖਿ ਗਾਡੀ ਰਾਹੁ ਚਲਾਇਆ, ਹੁਕਮਿ ਰਜਾਈ ਚਲਣਾ ਗੁਰਮੁਖਿ ਗਾਡੀ ਰਾਹੁ ਚਲਾਇਆ, ਆਦਿ। ਗਾਡੀਰਾਹ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ- ਕੱਚੇ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਬਣੀ ਬੈਲ ਗੱਡੀ ਦੀ ਉਹ ਤੰਗ ਲੀਹ ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹੀਏ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲਦੇ, ਲੀਹ ਵਿਚ ਸਿੱਧੇ- ਸਿੱਧੇ ਚੱਲਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਲੀਹ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆ ਜਾਣ ਤਾਂ ਬੈਲ ਗੱਡੀ ਹਿਚਕੋਲੇ ਖਾਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਸਾਂਵੀਂ ਪੱਧਰੀ ਨਹੀਂ ਚੱਲ ਸਕਦੀ। ਜੀਵਨ ਰੂਪ ਅਰੁੱਕ ਗੱਡੀ ਵੀ ਸਾਂਵੀਂ ਪੱਧਰੀ ਤਾਂ ਹੀ ਚੱਲ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜੇ ਉਹ ਗਾਡੀਰਾਹ ਦੀਆਂ ਲੀਹਾਂ ਵਾਂਗ ਮਰਯਾਦਾ-ਪੂਰਵਕ ਹੋਵੇ। ਹੁਕਮ, ਰਜ਼ਾ ਅਤੇ ਭਾਣੇ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਮਰਯਾਦਿਤ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਹੀ ਹੈ। ਮਰਯਾਦਿਤ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਸਭਿਅਕ ਸਮਾਜ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ‘ਸੂਧੇ ਸੂਧੇ ਰੇਗਿ ਚਲਹੁ’ ਵਾਲਾ ਹੁਕਮ-ਆਸ਼੍ਰਿਤ ਜੀਵਨ ਜੀਣ ਲਈ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ‘ਹੁਕਮ ਰਜਾਈ ਚਲਣਾ ਗੁਰਮੁਖ ਗਾਡੀ ਰਾਹੁ ਚਲਾਯਾ’ ਕਹਿ ਕੇ ਹੁਕਮ ਵਿਚ ਚੱਲਣ ਨੂੰ ਜਾਂ ਭਾਣੇ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਨੂੰ ਹੀ ਗਾਡੀਰਾਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਗੁਰਮੁਖ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਜੁਗਤਿ ਦੀ ਇਹ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿਚ ਹੁਕਮ ਅੰਦਰ ਵਿਚਰਨ ਅਰਥਾਤ ਮਰਯਾਦਾ-ਪੂਰਵਕ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰਨ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਰਯਾਦਾ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਨਾਲ ਹੀ ਭਾਈਚਾਰਕ ਸਾਂਝ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਰੀ ਮਾਨਵਤਾ ਲਈ ਸੁਖਦ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨਿਰਮਿਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰਮੁਖ ਪੰਥ ਹੋਰ ਪੰਥਾਂ ਤੋਂ ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਉਚੇਰਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਅਨੁਆਈ ਭਾਣੇ ’ਤੇ ਅਡੋਲ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਕਮੀ ਬੰਦੇ ਵਾਲਾ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰਨ ’ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਇਹ ਜੀਵਨ-ਪੱਧਤੀ ਵੇਦ-ਕਤੇਬ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਤੋਂ ਇਤਨੀ ਉੱਚੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕਥਨ ਵਿਚ ਹੀ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕਦੀ। ਹੁਕਮ ਵਿਚ ਰਹੇ ਬਿਨਾ ਸਾਧ-ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਨਿਰਵਾਹ ਅਸੰਭਵ ਹੈ, ਭਾਵ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਬਿਨਾ ਗੁਰਮੁਖਾਂ ਦੀ ਕਿਸੇ ਜਮਾਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ, ਨਾ ਹੀ ਆਪਸੀ ਸਦਭਾਵ ਦਾ ਮਹੌਲ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮਾਨਵ-ਆਚਰਣ ਦੀਆਂ ਜੋ ਲੀਹਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਪਾਈਆਂ ਹਨ, ਸਿੱਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਤੁਰਦਾ ਜਾਵੇ, ਯਥਾ:

ਗੁਰਮੁਖਿ ਪੰਥੁ ਅਗੰਮੁ ਹੈ ਗੁਰਮਤਿ ਨਿਹਚਲੁ ਚਲਣੁ ਭਾਣੈ।
ਵੇਦ ਕਤੇਬਹੁਂ ਬਾਹਰੀ ਅਕਥ ਕਥਾ ਕਉਣੁ ਆਖਿ ਵਖਾਣੈ। (ਵਾਰ 6:19)

ਲੀਹਾ ਅੰਦਰਿ ਚਲੀਐ ਜਿਉਂ ਗਾਡੀ ਰਾਹੁ।
ਹੁਕਮਿ ਰਜਾਈ ਚਲਣਾ ਸਾਧਸੰਗਿ ਨਿਬਾਹੁ। (ਵਾਰ 9:14)

ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰਮਤਿ ਦਾ ਸਹਿਜ ਮਾਰਗ ਕਿਸੇ ਜਲਦਬਾਜ਼ੀ ਵਿਚ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕੀਤਾ ਅਘੜ ਮਾਰਗ ਨਹੀਂ। ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਯੋਗ ਦੇ 12 ਪੰਥਾਂ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰ ਨੂੰ ਖੋਜਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਣ-ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪਰਖ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਯੋਗ ਨੂੰ ਅਸਹਿਜ, ਅਸੁਭਾਵਿਕ, ਅਸੰਤੁਲਿਤ, ਅਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤਿਕ ਜਾਣ ਕੇ ਇਕ ਸਹਿਜ, ਸੁਭਾਵਿਕ, ਸੰਤੁਲਿਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ-ਅਨੁਕੂਲ ਜੀਵਨ-ਵਿਵਹਾਰ ਵਾਲਾ ਨਵੀਨ ਪੰਥ ਸਿਰਜਿਆ ਹੈ। ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਪੰਥਾਂ ਦਾ ਰਸਤਾ ਤਪਦੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਦੁਰਗਮ ਸੀ, ਜੋ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿਚ ਧਰਤੀ ਦੀ ਪਰਕਰਮਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਗਾਡੀਰਾਹ ਦਾ ਅਨੁਸਾਰੀ ਸੀਤਲ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲੇ ਚੰਦਰਮਾ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜੋ ਇਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਹੀ ਪਰਕਰਮਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਗੁਰਮਤਿ ਦਾ ਰਸਤਾ ਸਿੱਧਾ ਅਤੇ ਪੱਧਰਾ ਹੈ। 12 ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਆਦਿ 16 ਤੱਤਾਂ ਦੀਆਂ ਗਿਣਤੀਆਂ-ਮਿਣਤੀਆਂ ਇੱਕੋ ਮਨ ਵਿਚ ਵਿਲੀਨ ਕਰ ਕੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਤੀਬਰ ਗਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਚੰਡਤਾ ਨੂੰ ਅਹੰ-ਮੁਕਤ ਕਰ ਕੇ ਚੰਦਰਮਾ ਵਾਂਗ ਠੰਡਕ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਵੈਸ਼ਨਵਾਂ ਦੇ 12 ਤਿਲਕ ਦੀ ਥਾਂ ਗੁਰਮੁਖਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦਾ ਵਿਲੱਖਣ ਤਿਲਕ ਮੱਥੇ ’ਤੇ ਸ਼ੋਭਿਤ ਕਰ ਲਿਆ। 12 ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਵਹਿਮਾਂ-ਭਰਮਾਂ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਜਾਣ ਕੇ ਰਹਰਾਸਿ ਰੂਪ ਸੱਚੀ ਰਾਸ਼ੀ (ਪੂੰਜੀ) ਵਿਚ ਚਿਤ ਲਾ ਲਿਆ। ਗੁਰੂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਕਰਣੀ ਧਾਰਨ ਕਰ ਕੇ ਉਹ 12 ਵੰਨੀ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਆਂਤਰਿਕ ਸ਼ੁਧਤਾ ਅਤੇ ਕਰਣੀ ਵਿਚ ਪੂਰੇ ਹੋ ਗਏ; ਗੁਰੂ-ਰੂਪ ਪਾਰਸ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਪਾਰਸ ਹੋ ਗਏ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ:

ਬਾਰਹ ਪੰਥ ਸੁਧਾਇ ਕੈ ਗੁਰਮੁਖਿ ਗਾਡੀ ਰਾਹ ਚਲਾਇਆ।
ਸੂਰਜ ਬਾਰਹ ਮਾਹ ਵਿਚਿ ਸਸੀਅਰੁ ਇਕਤੁ ਮਾਹਿ ਫਿਰਾਇਆ।
ਬਾਰਹ ਸੋਲਹ ਮੇਲਿ ਕਰਿ ਸਸੀਅਰ ਅੰਦਰਿ ਸੂਰ ਸਮਾਇਆ।
ਬਾਰਹ ਤਿਲਕ ਮਿਟਾਇ ਕੈ ਗੁਰਮੁਖਿ ਤਿਲਕੁ ਨੀਸਾਣੁ ਚੜਾਇਆ।
ਬਾਰਹ ਰਾਸੀ ਸਾਧਿ ਕੈ ਸਚਿ ਰਾਸਿ ਰਹਰਾਸਿ ਲੁਭਾਇਆ।
ਬਾਰਹ ਵੰਨੀ ਹੋਇ ਕੈ ਬਾਰਹ ਮਾਸੇ ਤੋਲਿ ਤੁਲਾਇਆ।
ਪਾਰਸ ਪਾਰਸਿ ਪਰਸਿ ਕਰਾਇਆ॥ (ਵਾਰ 7:12)

ਹਉਮੈਂ ਦਾ ਪਰਿਤਿਆਗ ਅਤੇ ਨਿਮਰਤਾ:

ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤਿਆਗਵਾਦੀਆਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਊਣਤਾਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਹੰਕਾਰ ਹੈ। ਇੱਕੋ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਪੂਜਾਰੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹ ਅਹੰਕਾਰ ਕਾਰਨ 12 ਸੰਪ੍ਰਦਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵਿਭਾਜਿਤ ਹੋ ਗਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਆਪਸੀ ਈਰਖਾ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਬਣੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਭਾਈ ਜੀ ਨੂੰ ਅਹੰ-ਮੁਕਤੀ ਸਿੱਖ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਖ਼ੂਬੀ ਦਿੱਸਦੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਗੁਰਮਤਿ ਦਾ ਸਾਰ ਨਿਮਰਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਪੈਰੀਂ ਪੈ ਪਾਖਾਕ ਹੋਇ ਦਾ ਮੁਹਾਵਰਾ ਸਿੱਖੀ-ਜੀਵਨ ਲਈ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਵਰਤਦੇ ਹਨ। ਹੁਕਮ ਅਤੇ ਅਹੰ ਇੱਕੋ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਟਿਕ ਸਕਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਕ ਤੋਂ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਮਨਮਰਜ਼ੀ। ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਮਰਯਾਦਾ-ਪੁਰਸ਼ ਦੂਜੇ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਅਹੰ-ਗ੍ਰਸਤ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜੇ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਦਾ ਉਲੰਘਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਮਤਿ ਨੇ ਕਿਸੇ ਇਕ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪੂਰੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ, ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ, ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ, ਸਾਰੀਆਂ ਰਹੁ-ਰੀਤੀਆਂ ਨੂੰ, ਸਾਰੀਆਂ ਰਹਿਣੀਆਂ ਨੂੰ, ਸਾਰੇ ਇਸ਼ਟਾਂ ਨੂੰ ਏਕਤਾ ਅਤੇ ਸੁਹਿਰਦਤਾ ਦੇ ਸੂਤਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰੋਣਾ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਅਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਅਸਲ ਬਿਮਾਰੀ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਅਹੰ ਦੇ ਤਿਆਗ ਅਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਦੇ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਉੱਤੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਹੁਕਮੀ ਬੰਦਾ ਉਹੋ ਹੈ, ਜੋ ਹਉਮੈਂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ। ਰੱਬ ਦੇ ਦਰ ’ਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਹੀ ਪ੍ਰਵਾਨ ਹੈ। ਅਭਿਮਾਨ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਮਨ ਵੱਸ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ ਸਮਝੋ। ਲਿਖਿਆ ਹੈ:

ਗੁਰਮੁਖਿ ਹਉਮੈ ਪਰਹਰੈ ਮਨਿ ਭਾਵੈ ਖਸਮੈ ਦਾ ਭਾਣਾ॥
ਪੈਰੀ ਪੈ ਪਾ ਖਾਕ ਹੋਇ ਦਰਗਹ ਪਾਵੈ ਮਾਣੁ ਨਿਮਾਣਾ॥ (ਵਾਰ 18:21)

ਕਰੈ ਨ ਗਰਬੁ ਗੁਮਾਣੁ ਹਸੈ ਹਸਾਇਆ। (ਵਾਰ 19:3)

ਹਉਮੈ ਗਰਬੁ ਨਿਵਾਰਿ ਮਨਿ ਵਸਿ ਆਣੀਐ॥ (ਵਾਰ 19:4)

ਸੇਵਾ, ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਮਿੱਠਤ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਅਹੰ-ਮੁਕਤਿ ਨਾਲ ਹੈ। ਨਿਮਰਤਾ ਬਿਨਾ ਸੇਵਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ, ਨਾ ਹੀ ਬਚਨਾਂ ਵਿਚ ਮਿਠਾਸ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਬਣਨ ਵਾਸਤੇ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਜੋ ਮਸਕੀਨ ਲੋਕ ਹੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਅਭਿਮਾਨੀ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਸੇਵਕ ਨੂੰ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਚਰਨ-ਧੂੜ ਹੋਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਮੁਖ ਸੇਵਕ ਬਣਨ ਵਾਸਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਨੀਚ ਹੋਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਆਪਾ ਭਾਵ ਸੁਆਰਥ ਤਿਆਗਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਅਭਿਮਾਨ-ਮੁਕਤ ਜੀਵਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਦੇ ਹਨ, ਨਿਮਾਣੇ ਹੋ ਕੇ ਵਿਚਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰ ਕੇ ਅਹਿਸਾਨ ਨਹੀਂ ਜਤਾਉਂਦੇ:

ਪਾਣੀ ਪੀਹਣੁ ਘਤਿ ਸੇਵਾ ਘਾਲੀਐ।
ਮਸਕੀਨੀ ਵਿਚਿ ਵਤਿ ਚਾਲੇ ਚਾਲੀਐ॥ (ਵਾਰ 3:8)

ਪੈਰੀ ਪੈ ਪਾ ਖਾਕ ਮੁਰੀਦੈ ਥੀਵਣਾ। (ਵਾਰ 3:19)

ਉਤਮ ਮਧਮ ਨੀਚ ਲਖ ਗੁਰਮੁਖਿ ਨੀਚਹੁ ਨੀਚ ਸਦਾਏ।
ਪੈਰੀ ਪੈ ਪਾ ਖਾਕ ਹੋਇ ਗੁਰਮੁਖਿ ਗੁਰਸਿਖੁ ਆਪੁ ਗਵਾਏ। (ਵਾਰ 8:24)

ਮਿਠਾ ਬੋਲਣੁ ਨਿਵਿ ਚਲਣੁ ਹਥਹੁ ਦੇਇ ਨ ਆਪੁ ਗਣਾਇਆ। (ਵਾਰ 26:4)

ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਚੌਥੀ ਵਾਰ ਵਾਸਤਵ ਵਿਚ “ਮਿਠਤੁ ਨੀਵੀ ਨਾਨਕਾ ਗੁਣ ਚੰਗਿਆਈਆ ਤਤੁ” ਦੀ ਹੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਇਕ ਉਦਾਹਰਨ ਨਾਲ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੰਜ ਤਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਧਰਤੀ ਨੀਵੀਂ ਹੈ, ਪਰ ਸੰਤਾਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਸਪਰਸ਼ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਕਿਰਪਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਵਰਖਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਧਰਤੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਦੀਆਂ ਮੁਰਾਦਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰਸਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਅਨੇਕ ਰੰਗਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸੱਜਿਤ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਨਿਮਰਤਾ ਵਿਚ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਹੈ। ਪੰਜ ਕਰਮ-ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੈਰ ਨੀਵੇਂ ਹਨ, ਪਰ ਨਿਰਮਾਣਤਾ ਕਾਰਨ ਵਡਭਾਗੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਰਮੁਖਾਂ ਦੇ ਸੀਸ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਰਨਾਂ ਉੱਤੇ ਹੀ ਝੁਕਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖ ਵੀ ਨਿਮਰਤਾ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਉਚਾਈਆਂ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਹਾਸਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੈਰ ਭਾਵੇਂ ਸਭ ਤੋਂ ਨੀਵੇਂ ਹੋਣ, ਪਰ ਗੁਰਮੁਖਾਂ ਦੇ ਚਰਨ ਪੂਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਅੰਗ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਪੂਜਦਾ। ਬਚਨ ਹੈ:

ਸਭ ਦੂੰ ਨੀਵੀ ਧਰਤਿ ਹੈ ਆਪੁ ਗਵਾਇ ਹੋਈ ਓਡੀਣੀ।
ਧੀਰਜੁ ਧਰਮੁ ਸੰਤੋਖੁ ਦ੍ਰਿੜੁ ਪੈਰਾ ਹੇਠਿ ਰਹੈ ਲਿਵ ਲੀਣੀ।
ਸਾਧ ਜਨਾਂ ਦੇ ਚਰਣ ਛੁਹਿ ਆਢੀਣੀ ਹੋਈ ਲਾਖੀਣੀ।
ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਬੂੰਦ ਸੁਹਾਵਣੀ ਛਹਬਰ ਛਲਕ ਰੇਣੁ ਹੋਇ ਰੀਣੀ।
ਮਿਲਿਆ ਮਾਣੁ ਨਿਮਾਣੀਐ ਪਿਰਮ ਪਿਆਲਾ ਪੀਇ ਪਤੀਣੀ।
ਜੋ ਬੀਜੈ ਸੋਈ ਲੁਣੈ ਸਭ ਰਸ ਕਸ ਬਹੁ ਰੰਗ ਰੰਗੀਣੀ।
ਗੁਰਮੁਖਿ ਸੁਖ ਫਲੁ ਹੈ ਮਸਕੀਣੀ॥ (ਵਾਰ 4:2)

ਮਾਣਸ ਦੇਹ ਸੁ ਖੇਹ ਹੈ ਤਿਸੁ ਵਿਚਿ ਜੀਭੈ ਲਈ ਨਕੀਬੀ।
ਅਖੀ ਦੇਖਨਿ ਰੂਪ ਰੰਗ ਰਾਗ ਨਾਦ ਕੰਨ ਕਰਨਿ ਰਕੀਬੀ।
ਨਕਿ ਸੁਵਾਸੁ ਨਿਵਾਸੁ ਹੈ ਪੰਜੇ ਦੂਤ ਬੁਰੀ ਤਰਤੀਬੀ।
ਸਭ ਦੂੰ ਨੀਵੇ ਚਰਣ ਹੋਇ ਆਪੁ ਗਵਾਇ ਨਸੀਬੁ ਨਸੀਬੀ।
ਹਉਮੈ ਰੋਗੁ ਮਿਟਾਇਦਾ ਸਤਿਗੁਰ ਪੂਰਾ ਕਰੈ ਤਬੀਬੀ।
ਪੈਰੀ ਪੈ ਰਹਰਾਸਿ ਕਰਿ ਗੁਰ ਸਿਖ ਸੁਣਿ ਗੁਰਸਿਖ ਮਨੀਬੀ।
ਮੁਰਦਾ ਹੋਇ ਮੁਰੀਦੁ ਗਰੀਬੀ ॥ (ਵਾਰ 4:3)

ਉਚੈ ਅੰਗ ਨ ਪੂਜੀਅਨਿ ਚਰਣ ਧੂੜਿ ਗੁਰਮੁਖਿ ਧਰਮਸਾਲਾ। (ਵਾਰ 25:12)

ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਕਿਸੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨੁਕਤੇ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਾਂ ਦੀ ਝੜੀ ਲਗਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਸਾਹਿਤ-ਸਿਰਜਕ ਹਨ। ਉੁਹ ਛੋਟੀ ਜਿਤਨੀ ਕੀੜੀ, ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਮਕੜੀ, ਨਿੱਕੀ ਜਿਹੀ ਸ਼ਹਿਦ ਦੀ ਮੱਖੀ, ਰੇਸ਼ਮ ਦੇ ਕੀੜੇ, ਸਪੇਰੇ ਦੇ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਮਣਕੇ, ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਹੀਰੇ-ਮੋਤੀਆਂ, ਨਿਮਾਣੇ ਘਾਹ, ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਪਾਰਸ ਪੱਥਰ, ਮਣੀ ਵਾਲੇ ਛੋਟੇ ਸੱਪ, ਛੋਟੇ ਜਿਤਨੇ ਤਿਲ, ਨਿੱਕੇ ਜਿਹੇ ਕਪਾਹ ਦੇ ਵੜੇਵੇਂ, ਕੇਸਰ ਦੇ ਛੋਟੇ ਬੂਟੇ, ਅਨਾਰ ਦੇ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਦਾਣੇ, ਰੇਤ ਦੇ ਛੋਟੇ ਕਿਣਕੇ, ਖਸਖਸ ਦੇ ਨਿੱਕੇ ਜਿਹੇ ਦਾਣੇ, ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਨਿਮਰਤਾ ਵਿਚ ਖੜੋਤੇ ਗੰਨੇ, ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਮੀਂਹ ਦੀ ਕਣੀ, ਤੀਜ ਦੇ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਚੰਦ ਆਦਿ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਦੇ ਕੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਛੋਟੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਗੁਣ ਹਨ। ਭਾਈ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਂਗਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਚੀਚੀ ਨੂੰ ਛਾਪ ਪਹਿਨਣ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਮੀਂਹ ਦੀ ਕਣੀ ਤੋਂ ਮੋਤੀ ਸਿਪ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਕੇਸਰ ਦੇ ਬੂਟੇ ਤੋਂ ਬਣੇ ਕੇਸਰ ਦਾ ਲੋਕ ਮੱਥੇ ’ਤੇ ਤਿਲਕ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਪਾਰਸ ਦੀ ਟੁੱਕੜੀ ਅਸ਼ਟਧਾਤੁ ਨੂੰ ਸੋਨਾ ਬਣਾ ਦੇਂਦੀ ਹੈ। ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਮਣੀ ਵਾਲੇ ਸੱਪ ਨੂੰ ਲੋਕ ਛਿਪ-ਛਿਪ ਕੇ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਪਾਰੇ ਦੇ ਰਸਾਇਣ ਤੋਂ ਬਣੀ ਨਿੱਕੀ ਜਿਹੀ ਰਤੀ ਅਨਮੋਲ ਹੈ। ਵਡਿਆਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਾ ਮਾਰਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਕਿ ਆਪਾ ਗਿਣਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ:

ਲਹੁੜੀ ਹੋਇ ਚੀਚੁੰਗਲੀ ਪੈਧੀ ਛਾਪਿ ਮਿਲੀ ਵਡਿਆਈ।
ਲਹੁੜੀ ਘਨਹਰ ਬੂੰਦ ਹੁਇ ਪਰਗਟੁ ਮੋਤੀ ਸਿਪ ਸਮਾਈ।
ਲਹੁੜੀ ਬੂਟੀ ਕੇਸਰੈ ਮਥੈ ਟਿਕਾ ਸੋਭਾ ਪਾਈ।
ਲਹੁੜੀ ਪਾਰਸ ਪਥਰੀ ਅਸਟ ਧਾਤੁ ਕੰਚਨ ਕਰਵਾਈ।
ਜਿਉ ਮਣਿ ਲਹੁੜੇ ਸਪ ਸਿਰਿ ਦੇਖੈ ਲੁਕਿ ਲੁਕਿ ਲੋਕ ਲੁਕਾਈ।
ਜਾਣਿ ਰਸਾਇਣੁ ਪਾਰਿਅਹੁ ਰਤੀ ਮੁਲਿ ਨ ਜਾਇ ਮੁਲਾਈ।
ਆਪੁ ਗਵਾਇ ਨ ਆਪੁ ਗਣਾਈ ॥ (ਵਾਰ 4:4)

ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਗੁਰੂ-ਕਾਲ ਦੇ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਕਰਨੀ ਦੀਆਂ ਕਥਾ-ਕਹਾਣੀਆਂ ਜਦੋਂ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚੋਂ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਹੋ ਸਮਝਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਭਾਵਨਾ-ਅਧੀਨ ਲਿਖੀਆਂ ਲਿਖਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਅਤਿਕਥਨੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਤਨੇ ਮਹਾਨ ਵਿਦਵਾਨ ਗੁਰਸਿੱਖ ਦੀ ਨਿਮਰਤਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਵਕਤ ਦੇ ਸਿੱਖ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਚਰਿੱਤਰ ਸੀ ਕਿ ਅੱਜ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਭਰੇ ਸਵਾਰਥਮੁਖੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿਚ ਉਸ ਵਾਸਤਵਿਕਤਾ ’ਤੇ ਯਕੀਨ ਕਰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਜ ਦੇ ਅਹੰਮਈ ਸਵਾਰਥਮੁਖੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿਚ ਅਜਿਹੀ ਨਿਮਰਤਾ ਦੀ ਪਰਿਕਲਪਨਾ ਕਰਨਾ ਅਸੰਭਵ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਸਾਫ਼ ਦਿੱਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਦਾ ਜੋ ਕਿਰਦਾਰ ਗੁਰੂ-ਕਾਲ ਵਿਚ ਘੜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਵਿਚ ਅਭੂਤਪੂਰਵ ਘਟਨਾ ਸੀ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਆਮ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਨਿਮਰਤਾ ਦਾ ਸਬਕ ਹੀ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹਾ ਰਹੇ, ਬਲਕਿ ਆਪ ਵਿਨਿਮ੍ਰਤਾ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਮੂਰਤ ਦਿੱਸਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਅਤੁਲ ਹੈ, ਅਲੱਭ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਮਿਲਣੀ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ “ਹਉਮੈ ਦੀਰਘ ਰੋਗੁ ਹੈ” ਕਹਿ ਕੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਲਈ ਹਉਮੈਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਭਿਆਨਕ ਬਿਮਾਰੀ ਦੱਸਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਚਿੰਤਨ ਦਾ ਹਉਮੈਂ- ਰਹਿਤ ਮਾਨਵੀ ਕਿਰਦਾਰ ਸਿਰਜਿਤ ਵੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਿਮਨਾਂਕਿਤ ਬਚਨ, ਜੋ ਨਿਮਰਤਾ ਦੀ ਸ਼ਿਖ਼ਰ ਹਨ, ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਸਿੱਖੀ ਜੀਵਨ ਨੇ ਉਹ ਆਦਰਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ-ਪਰਵਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਪੁਰਖ਼ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਕਿਰਤਘਣ, ਹਰਮਾਖੋਰ, ਨਿੰਦਕ, ਬੇਮੁਖ, ਦੁਸ਼ਟ, ਵਿਸ਼ਵਾਸਘਾਤੀ ਕਹਿਣ ਦਾ ਸਾਹਸ ਰੱਖਦਾ ਸੀ:

ਮੈ ਜੇਹਾ ਨ ਅਕਿਰਤਿਘਣੁ ਹੈ ਭਿ ਨ ਹੋਆ ਹੋਵਣਿਹਾਰਾ।
ਮੈ ਜੇਹਾ ਨ ਹਰਾਮਖੋਰੁ ਹੋਰੁ ਨ ਕੋਈ ਅਵਗੁਣਿਆਰਾ।
ਮੈ ਜੇਹਾ ਨਿੰਦਕੁ ਨ ਕੋਇ ਗੁਰੁ ਨਿੰਦਾ ਸਿਰਿ ਬਜਰੁ ਭਾਰਾ।
ਮੈ ਜੇਹਾ ਬੇਮੁਖੁ ਨ ਕੋਇ ਸਤਿਗੁਰੁ ਤੇ ਬੇਮੁਖ ਹਤਿਆਰਾ।
ਮੈ ਜੇਹਾ ਕੋ ਦੁਸਟ ਨਾਹਿ ਨਿਰਵੈਰੈ ਸਿਉ ਵੈਰ ਵਿਕਾਰਾ।
ਮੈ ਜੇਹਾ ਨ ਵਿਸਾਹੁ ਧ੍ਰੋਹਿੁ ਬਗਲ ਸਮਾਧੀ ਮੀਨ ਅਹਾਰਾ। (ਵਾਰ 37:29)

ਸੇਵਾ ਭਾਵ:

ਅਸਲ ਵਿਚ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਗੁਣ ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਗ਼ਰੀਬੀ ਹੀ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ‘ਨਿਵ ਚਲਣ ਗੁਰ ਮਾਰਗ ਦਸੈ, ਪੈਰੀਂ ਪੈ ਪਾਖਾਕ ਹੋਇ ਅਤੇ ਪੈਰੀਂ ਪੈ ਜਗ ਪੈਰੀਂ ਪਾਏ’ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੁਰ ਹੈ। ਨਿਮਰਤਾ ਗੁਰਮੁਖਤਾਈ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅੰਗ ਹੈ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮਾਨਵ-ਜੀਵਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਮਾਨਵ-ਸੇਵਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣਾ-ਆਪਾ ਮਾਰਨਾ ਪਵੇਗਾ। ਲੱਖ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਯੱਗ, ਦੇਵ-ਭੋਗ, ਨੈਵੇਦ ਕਰਨ ਨਾਲੋਂ ਭੁੱਖੇ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਦਾਣਾ ਪਾ ਦੇਣਾ ਉੱਤਮ ਕਰਮ ਹੈ। ਗੁਰਭਾਈ ਦੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰੇਮ ਹੈ। ਗੁਰਮੁਖ ਮਨੁੱਖ ਸਾਧਸੰਗਤ ਨਾਲ ਪ੍ਰੀਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਦਬ ਵੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੇਵਕ ਬਣ ਕੇ ਸੇਵਾ ਕਮਾਉਂਦਾ ਹੈ:

ਮੁਰਦਾ ਹੋਇ ਮੁਰੀਦੁ ਨ ਗਲੀ ਹੋਵਣਾ। (ਵਾਰ 3:18)

ਜਗ ਭੋਗ ਨਈਵੇਦ ਲਖ ਗੁਰਮੁਖਿ ਮੁਖਿ ਇਕੁ ਦਾਣਾ ਪਾਇਆ।
ਗੁਰਭਾਈ ਸੰਤੁਸਟੁ ਕਰਿ ਗੁਰਮੁਖਿ ਸੁਖ ਫਲੁ ਪਿਰਮ ਚਖਾਇਆ। (ਵਾਰ 7:13)

ਸਾਧ ਸੰਗਤਿ ਭਉ ਭਾਉ ਕਰਿ ਸੇਵਕ ਸੇਵ ਕਾਰ ਕਮਾਏ।
ਮਿਠਾ ਬੋਲਣ ਨਿਵ ਚਲਣੁ ਹਥਹੁ ਦੇ ਕੈ ਭਲਾ ਮਨਾਏ। (ਵਾਰ 8:24)

ਸੇਵਾ ਕਰਦਿਆਂ ਗੁਰਮੁਖ ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਬੋਲਾਂ ਦੀ ਮਿਠਾਸ ਦਾ ਤਿਆਗ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਹੱਥੋਂ ਦੇ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਤੁਸ਼ਟੀ ਵਾਸਤੇ ਦਾਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਬਲਕਿ ਮਾਨਵ-ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਜਾਣ ਕੇ ਜ਼ਰੂਰਤਮੰਦਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਸੁਖ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਾਸਤੇ ਮਨੁੱਖ ਧਰਮ-ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗੁਰਮੁਖਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤਿ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸਾਧਸੰਗਤਿ ਦੇ ਬੈਠਣ ਵਾਸਤੇ ਤੱਪੜ ਝਾੜਨ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੰਗਤ ਦੀ ਧੂੜ ਸਰੀਰ ’ਤੇ ਉਡ-ਉਡ ਪਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਇੰਞ ਲਗਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਤੀਰਥ-ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਲਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਨਵੇਂ ਮਟਕੇ ਲਿਆ ਕੇ ਪਿਆਸਿਆਂ ਦੀ ਠੰਡੇ ਜਲ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਘਰੋਂ ਸੁੰਦਰ ਪਦਾਰਥ ਲਿਆ ਕੇ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਛਕਾਉਂਦਾ ਹੈ:

ਸਾਧਸੰਗਤਿ ਕਰਿ ਸੇਵ ਸੁਖ ਫਲੁ ਪਾਇਆ।
ਤਪੜੁ ਝਾੜਿ ਵਿਛਾਇ ਧੂੜੀ ਨਾਇਆ।
ਕੋਰੇ ਮਟ ਅਣਾਇ ਨੀਰੁ ਭਰਾਇਆ।
ਆਣਿ ਮਹਾ ਪਰਸਾਦੁ ਵੰਡਿ ਖੁਆਇਆ। (ਵਾਰ 20:10)

ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਿੱਖ ਉਹ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਗੁਰੂ ਦੇ ਖ਼ਰੀਦੇ ਹੋਏ ਗੁਲ਼ਾਮ ਵਾਂਗ ਮਾਨਵ-ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਲੱਗ ਜਾਵੇ। ਸਮਰਪਿਤ ਸੇਵਕ ਸੇਵਾ ਕਰਦਿਆਂ ਆਪਣੀ ਭੁੱਖ, ਨੀਂਦ, ਖਾਣਾ, ਸੌਣਾ ਸਭ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੇਵਕ ਉਹ ਹੈ, ਜੋ ਸੇਵਾ ਹਿੱਤ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਤਾਜ਼ਾ ਆਟਾ ਪੀਹੇ, ਲੰਗਰ ਲਈ ਪਾਣੀ ਲਿਆਵੇ, ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਉੱਪਰ ਪੱਖਾ ਝੱਲੇ, ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਵਾਏ, ਸੰਜ਼ੀਦਗ਼ੀ ਵਿਚ ਰਹੇ, ਆਦਰਸ਼ਕ ਮਰਯਾਦਾ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਨਾ ਬਹੁਤਾ ਹੱਸੇ, ਨਾ ਗ਼ਮਗ਼ੀਨ ਹੋਵੇ ਭਾਵ ਹਰਖ ਸੋਗ ਤੋਂ ਅਤੀਤ ਰਹੇ:

ਗੋਲਾ ਮੁਲ ਖਰੀਦੁ ਕਾਰੇ ਜੋਵਣਾ।
ਨਾ ਤਿਸੁ ਭੁਖ ਨ ਨੀਦ ਨ ਖਾਣਾ ਸੋਵਣਾ।
ਪੀਹਣਿ ਹੋਇ ਜਦੀਦ ਪਾਣੀ ਢੋਵਣਾ।
ਪਖੇ ਦੀ ਤਾਗੀਦ ਪਗ ਮਲਿ ਧੋਵਣਾ।
ਸੇਵਕ ਹੋਇ ਸੰਜੀਦੁ ਨ ਹਸਣੁ ਰੋਵਣਾ।

ਅਧਿਆਤਮਕ ਆਚਾਰ :

ਜਿਸ ਗੁਰਮੁਖ ਆਚਾਰ ਦੀ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਵਿਆਪਕ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਉਹ ਵੈਦਿਕ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਮੌਨ ਸਾਧੂਆਂ, ਤਿਆਗਵਾਦੀ ਯੋਗੀਆਂ, ਬੋਧੀ ਭਿਖੂਆਂ ਅਤੇ ਜੀਵ-ਹੱਤਿਆ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਅਸਲੋਂ ਅਕ੍ਰਿਅ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜੈਨ ਸ਼੍ਰਾਵਕਾਂ ਨਾਲੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਭਿੰਨ ਹੈ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਗੁਰਮੁਖ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮੂਲਾਧਾਰ ਨਾਮ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਵਿਚ ‘ਨਾਮ ਦਾਨ ਇਸ਼ਨਾਨ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਸਾਧ ਸੰਗਤਿ ਮਿਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲਾ, ਪਿਛਲ ਰਾਤੀਂ ਜਾਗਣਾ ਨਾਮੁ ਦਾਨੁ ਇਸਨਾਨੁ ਦਿੜਾਏ, ਸਤ ਸੰਤੋਖ ਦਇਆ ਧਰਮ ਦਾਨ ਨਾਮ ਇਸ਼ਨਾਨ ਦ੍ਰਿੜਾਯਾ’ ਵਰਗੀਆਂ ਬਹੁਤ ਪੰਕਤੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਉਹ ਸਿੱਖ ਸਾਧਨਾ ਅਤੇ ਆਚਰਣ ਅਰਥਾਤ ਸੰਪੂਰਨ ਜੀਵਨ-ਜੁਗਤਿ ਦਾ ਮੂਲ ਨਾਮ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਸਾਧਕ ਜਾਂ ਕਰਮ-ਕਾਂਡੀ ਸਨ ਜਾਂ ਅਨੀਸ਼ਵਰਵਾਦੀ ਜਾਂ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਜਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਸਰੀਰਧਾਰੀ ਦਾ ਨਾਮ ਜਪਣ ਵਾਲੇ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਗੁਰਮੁਖ ਪੰਥ ਇਕ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦਾ ਨਾਮ ਜਪਣ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਰੰਭ ਤੋਂ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਅਨੁਯਾਈਆਂ ਨੂੰ ਨਾਮ ਜਪਣ, ਕਿਰਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਵੰਡ ਛਕਣ ਦਾ ਮੰਤਰ ਜਪਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਧਰਮ ਸਾਧਕ ਜਾਂ ਭਿਖਿਆ ਮੰਗਣ ਵਾਲਾ ਸੀ ਜਾਂ ਦੂਜਿਆਂ ਲਈ ਪੂਜਾ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਾਨ-ਦਖਿਣਾ ’ਤੇ ਉਦਰ-ਪੂਰਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ। ਸੇਵਾ ਕਰਵਾਉਣਾ ਵਿਹਲੜ ਧਰਮ-ਸਾਧਕਾਂ ਦਾ ਇਕ ਜਨਮ-ਸਿਧ ਅਧਿਕਾਰ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਗੁਰਮੁਖ ਪੰਥ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨਾਲ ਅਜਿਹੇ ਧਰਮ-ਸਾਧਕਾਂ ਦੀ ਜਮਾਤ ਦਾ ਉਥਾਨ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਕਲਿਆਣ ਵਾਸਤੇ ਆਪ ਨਾਮ ਜਪਦੇ ਸਨ। ਨਾਮ ਜਪ ਕੇ ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸਾਧੂ-ਫ਼ਕੀਰਾਂ ਵਾਂਗ ਵਿਹਲੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਫਿਰਦੇ। “ਘਾਲਿ ਖਾਇ ਕਿਛੁ ਹਥਹੁ ਦੇਇ” ਦੀ ਸੁਨਹਿਰੀ ਜੀਵਨ-ਪਧਤੀ ’ਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਚੱਲਦੇ, ਕਿਰਤ ਕਰ ਕੇ ਜ਼ਰੂਰਤਮੰਦਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਵੀ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਸੰਤਾਂ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਵਿਚ ਦਾਨ ਦੇਣ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਸੀ, ਦਾਨ ਲੈਣ ਦਾ ਨਹੀਂ। ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਦਾ ਇਸ਼ਨਾਨ ਇਕ ਪਾਸੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੀਰਥ ਇਸ਼ਨਾਨ ਤੋਂ ਤੋੜਦਾ ਸੀ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਪਿੰਡੇ ’ਤੇ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਦੀ ਸਵਾਹ ਮਲ ਕੇ ਜਾਂ ਸਿਰ ਵਿਚ ਬਿਭੂਤੀ ਪਾ ਕੇ ਜਾਂ ਜੀਵ-ਹੱਤਿਆ ਦੇ ਡਰੋਂ ਜੀਵਨ ਭਰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰ ਕੇ ਮਾਨਵੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨੂੰ ਭੰਗ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਆਲਸੀ ਜੀਵਨ ਨਾਲੋਂ ਗੁਰਮੁਖ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਥਕ ਕਰ ਦੇਂਦਾ ਸੀ। ਗੁਰਮੁਖ-ਪੰਥੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਿਨ-ਤਿਉਹਾਰਾਂ ’ਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮੰਨਦੇ, ਸਗੋਂ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਹਰ ਰੋਜ਼ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਿਨ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਨਾਮ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਰਵਭਾਂਤਿ ਵਿਲੱਖਣ ਜੀਵਨ-ਵਿਵਹਾਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਅਹਿਮ ਰੋਲ ਅਦਾ ਕੀਤਾ ਸੀ।

ਹਾਲਾਂਕਿ ਚਿੰਤਕ ਲੋਕ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲਾ ਮਾਨਵ-ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਵਿਚ ਇਹ ਪਦ ਰਾਤ ਦੇ ਚੌਥੇ ਪਹਿਰ ਲਈ ਹੀ ਰੂੜ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ

“ਚਉਥੈ ਪਹਰਿ ਸਬਾਹ ਕੈ ਸੁਰਤਿਆ ਉਪਜੈ ਚਾਉ॥
ਤਿਨਾ ਦਰੀਆਵਾ ਸਿਉ ਦੋਸਤੀ ਮਨਿ ਮੁਖਿ ਸਚਾ ਨਾਉ॥”,
“ਸਬਾਹੀ ਸਾਲਾਹ ਜਿਨੀ ਧਿਆਇਆ ਇਕ ਮਨਿ ॥
“ਸੇਈ ਪੂਰੇ ਸਾਹ ਵਖਤੈ ਉਪਰਿ ਲੜਿ ਮੁਏ॥”

ਵਰਗੇ ਕਈ ਅਜਿਹੇ ਗੁਰਵਾਕ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲਾ ਸਵੇਰ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸਿਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਸਵੇਰੇ ਜਲਦੀ ਉੱਠਣ, ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ, ਨਾਮ ਜਪਣ, ਸਾਧਸੰਗਤਿ ਵਿਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਪੜ੍ਹਨ, ਸੰਗਤ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਕਿਰਤ ਵਿਚ ਪਰਵਿਰਤ ਹੋਣ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਜੁਗਤਿ ਦੇ ਅਭਿੰਨ ਅਤੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਅੰਗ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਗੁਰਸਿੱਖ ਗੁਰ-ਮਰਯਾਦਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸਥਾਪਿਤ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਦੇ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਇਸੇ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਅੰਦੇਸ਼ਾ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਸਵੇਰ ਵੇਲੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਭਾਵ ਸਾਧਸੰਗਤਿ ਵਿਚ ਬੈਠਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਵੇਲੇ ਸ਼ਬਦ ਗਾਇਨ ਕਰਦੇ ਹਨ:

ਗੁਰਸਿਖ ਨਕ ਨਕੇਲ ਮਿਟੇ ਅੰਦੇਸਿਆ।
ਨ੍ਹਾਵਣੁ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲ ਵਸਣ ਸੁਦੇਸਿਆ (ਸਤਿਸੰਗ)। (ਵਾਰ 3:9)

ਵਖਤੈ ਉਪਰਿ ਲੜਿ ਮਰੈ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੈ ਸਬਦੁ ਅਲਾਪੈ॥ (ਵਾਰ 30:14)

ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਹੋਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖ ਸਵੇਰੇ ਜਲਦੀ ਉਠ ਕੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਸਾਫ਼ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਏਕਾਗਰ ਮਨ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਦਾ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਪ ਜਪਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ਼ ਵਿਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮੱਥੇ ’ਤੇ ਗੁਰੂ-ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਟਿੱਕੇ ਲਗਾ ਕੇ ਸਾਧਸੰਗਤਿ ਵਿਚ ਜਾ ਬੈਠਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚ ਸੁਰਤਿ-ਬਿਰਤੀ ਲੀਨ ਕਰ ਕੇ ਸੱਚੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਗਾਂਦੇ-ਸੁਣਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਪ੍ਰੇਮਾ-ਭਗਤੀ ਵਿਚ ਜੁੜਦੇ ਹਨ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਗੁਰਪੁਰਬ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਾਮ ਵੇਲੇ ਸੋਦਰ ਦੀ ਬਾਣੀ ਗਾਇਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਲੀਨ ਕਰ ਕੇ ਸਾਧਸੰਗਤਿ ਵਿਚ ਬੈਠਦੇ ਹਨ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਕੀਰਤਨ ਸੋਹਿਲਾ ਅਤੇ ਆਰਤੀ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਵੰਡਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਰਹਿ ਕੇ ਆਤਮ ਸੁਖ ਪਾਉਂਦੇ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ ਦਾ ਸਵਾਦ ਮਾਣਦੇ ਹਨ, ਯਥਾ:

ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਉਠਿ ਕੈ ਜਾਇ ਅੰਦਰਿ ਦਰੀਆਉ ਨ੍ਹਵੰਦੇ॥
ਸਹਜਿ ਸਮਾਧਿ ਅਗਾਧਿ ਵਿਚਿ ਇਕ ਮਨਿ ਹੋਇ ਗੁਰ ਜਾਪੁ ਜਪੰਦੇ॥
ਮਥੈ ਟਿਕੇ ਲਾਲ ਲਾਇ ਸਾਧਸੰਗਤਿ ਚਲਿ ਜਾਇ ਬਹੰਦੇ॥
ਸਬਦੁ ਸੁਰਤਿ ਲਿਵ ਲੀਣੁ ਹੋਇ ਸਤਿਗੁਰ ਬਾਣੀ ਗਾਇ ਸੁਣੰਦੇ॥
ਭਾਇ ਭਗਤਿ ਭੈ ਵਰਤਿਮਾਨਿ ਗੁਰ ਸੇਵਾ ਗੁਰਪੁਰਬ ਕਰੰਦੇ॥
ਸੰਝੈ ਸੋਦਰੁ ਗਾਵਣਾ ਮਨ ਮੇਲੀ ਕਰਿ ਮੇਲਿ ਮਿਲੰਦੇ॥
ਰਾਤੀ ਕੀਰਤਿ ਸੋਹਿਲਾ ਕਰਿ ਆਰਤੀ ਪਰਸਾਦੁ ਵੰਡੰਦੇ॥
ਗੁਰਮੁਖਿ ਸੁਖ ਫਲੁ ਪਿਰਮ ਚਖੰਦੇ ॥ (ਵਾਰ 6:3)

ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਸਦਉਪਯੋਗ :

ਪਿੱਛੇ ਅਸੀਂ ਵਿਚਾਰਿਆ ਸੀ ਕਿ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਕਤ ਵਿਚ ਪ੍ਰਭਾਵਕਾਰੀ 12 ਸੰਪ੍ਰਦਾਵਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ-ਦੋਸ਼ਾਂ ਦਾ ਮੰਥਨ ਕਰ ਕੇ ਗੁਰਮੁਖ ਪੰਥ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। 12 ਸੰਪ੍ਰਦਾਵਾਂ ਦੇ ਯੋਗੀਆਂ ਵਾਂਗ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਠਾਂ ਵਿਚ ਬੈਠ ਕੇ ਸਮਾਧੀਆਂ ਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਯ ਸਾਧੂਆਂ ਦੀ ਜਮਾਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਖੜ੍ਹੀ ਕੀਤੀ, ਬਲਕਿ ਜੀਵਨ ਦੇ ਹਰ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਅਤਿ ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ-ਭਲਾਈ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਆਦਰਸ਼ਕ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਪੰਥ ਸਿਰਜਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਗੁਰਮੁਖ ਸਰੀਰਕ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਰੋਕ ਕੇ ਦਸਮ ਦੁਆਰ ਵਿਚ ਸਮਾਧੀ ਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਜੜ੍ਹ-ਪੱਥਰ ਜਿਹਾ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਯ ਮਨੁੱਖ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਗਿਆਨ- ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਗੁਰ-ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪਹਿਰਾ ਲਗਾ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਇਆਵੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਉੱਤੇ ਵਸੀਕਾਰ ਪਾ ਕੇ ਕਰਮ-ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਮਾਨਵ-ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਲਗਾਉਣ ਵਾਲਾ ਅਤਿ-ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲ ਮਨੁੱਖ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਕ੍ਰਿਆ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਇਕ-ਇਕ ਕਰਮ-ਇੰਦ੍ਰੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਿਆਂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰਮੁਖ ਨੇ ਕਰਮ-ਸ਼ੁਧਤਾ ਵਾਸਤੇ ਸੰਨਿਆਸੀਆਂ ਵਾਂਗ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਸਤਿਆ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਭਲੇ ਵਿਚ ਲਗਾਇਆ ਹੈ। ਗੁਰਮੁਖ ਦੇ ਹੱਥ ਮਾਲਾ ਦੇ ਮਣਕਿਆਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਾਧ-ਸੰਗਤਿ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਹਨ। ਉਹ ਗੁਰੂ ਦੇ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਨ ਵਿਚ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਧਰਮ ਦੀ ਕਿਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਜ਼ਰੂਰਤਮੰਦਾਂ ਨੂੰ ਜਲ ਛਕਾਉਣ, ਭੋਜਨ ਵਾਸਤੇ ਆਟਾ ਪੀਸਣ, ਅਤੇ ਪੱਖਾ ਝਲਣ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਿਆਂ, ਸਭ ਦੀ ਚਰਨ-ਧੂੜ ਹੋਣ ਦੀ ਨਿਮਰਤਾ ਰਖਦਾ ਹੈ। ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਪੋਥੀਆਂ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੜ੍ਹ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਵਿਨਾਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਸੂਖ਼ਮਦਰਸ਼ੀ ਹੋਣ ਲਈ ਗਾਇਨ-ਵਾਦਨ ਦੀ ਸੂਖ਼ਮ-ਸੰਗੀਤ ਕਲਾ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਗੁਰਮੁਖ ਆਪਣੇ ਬੌਧਿਕ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ-ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਅਹੰਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਸਭ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸਭ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਭਾਈ ਜਾਣ ਕੇ ਸਭ ਨੂੰ ਗ਼ਲ ਨਾਲ ਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਗ਼ਲ ਨਾਲ ਲਾਉਣ ਦਾ ਭਾਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਨੀਵੇਂ ਰਹਿ ਗਏ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਾਂਗ ਉੱਚਾ ਕਰਨ ਦੀ ਭਰਪੂਰ ਚੇਸ਼ਟਾ ਕਰਨਾ। ਗੁਰਮੁਖ ਧਰਮ ਦੀ ਕਿਰਤ ਕੇਵਲ ਆਪਣੇ ਪਰਵਾਰ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਵਾਸਤੇ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਬਲਕਿ ਪੱਛੜਿਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨਾ ਵੀ ਆਪਣਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਅਸੀਂ ਮਜ਼ਬੂਰੀ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਦੀ ਮਦਦ ਬਹੁਤ ਔਖੇ ਮਨ ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਗੁਰਸਿੱਖ ਕੁਝ ਹੱਥੋਂ ਦੇ ਕੇ ਖ਼ੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਗੁਰੂ-ਰੂਪ ਪਾਰਸ ਨਾਲ ਸਪਰਸ਼ ਕਰਨ ਕਰ ਕੇ ਅਜਿਹਾ ਅਪਰਸ (ਨਿਰਲੇਪ) ਜੀਵਨ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਰ-ਤਨ ਅਤੇ ਪਰ-ਧਨ ਨੂੰ ਹੱਥ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲਾਉਂਦਾ। ਉਸ ਦੀ ਸਾਰੀ ਧਰਮ-ਸਾਧਨਾ ਅਹੰਕਾਰ ਵਧਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਨਹੀਂ, ਅਹੰਮਈ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਵਾਲੀ ਹੈ:

ਗੁਰਮੁਖਿ ਹਥਿ ਸਕਥ ਹਨਿ ਸਾਧਸੰਗਤਿ ਗੁਰ ਕਾਰ ਕਮਾਵੈ।
ਪਾਣੀ ਪਖਾ ਪੀਹਣਾ ਪੈਰ ਧੋਇ ਚਰਣਾਮਤੁ ਪਾਵੈ।
ਗੁਰਬਾਣੀ ਲਿਖਿ ਪੋਥੀਆ ਤਾਲ ਮ੍ਰਿਦੰਗ ਰਬਾਬ ਵਜਾਵੈ। (ਵਾਰ 6:12)

ਸੰਨਿਆਸੀਆਂ ਵਾਂਗ ਗੁਰਮੁਖ ਦੇ ਪੈਰ ਜੰਗਲਾਂ, ਪਰਬਤਾਂ, ਗੁਫਾਵਾਂ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਦੌੜਦੇ, ਬਲਕਿ ਉਸ ਗੁਰਮੁਖ ਗਾਡੀਰਾਹ ’ਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ’ਤੇ ਤੁਰਿਆਂ ਮਾਨਵਤਾ ਦੀ ਕਲਿਆਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਮੁਖ ਦੇ ਪੈਰ ਗੁਰੂ ਦੇ ਦਰ ਵੱਲ, ਭਲੇ ਪੁਰਖ਼ਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵੱਲ ਚੱਲਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਦੌੜ- ਦੌੜ ਕੇ ਭਲੇ ਲੋਕਾਂ ’ਤੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ‘ਗੁਰਮੁਖਿ ਖੋਜਤ’ ਵੱਡੇ ਗੁਰਦੇਵ ਜੀ ਸੁਮੇਰ ਦੀਆਂ ਉਚਾਈਆਂ ’ਤੇ ਵੀ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਦੌੜ- ਦੌੜ ਕੇ ਮਾਨਵਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰ ਕਦੇ ਦੁਚਿੱਤੀ ਦੇ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਵਧਦੇ। ਇਹ ਪੈਰ ਉਸ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਹੀ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਰੱਖਣ ਵਿਚ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਸਹਾਇਕ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਵਿਚ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਇਹ ਬੰਦਗ਼ੀ ਲਈ, ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਪਰਮ ਸਹਾਇਕ ਹਨ। ਇਹ ਪੈਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਵਿਨਿਮ੍ਰਤਾ ਵਾਲੇ ਰਾਹ ’ਤੇ ਤੋਰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਤੁਰ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਗੁਰਮੁਖਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਰਥਾਤ ਭਲੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਤੀਕ ਵੀ ਇਹੋ ਚਰਣ ਹੀ ਲਿਜਾਂਦੇ ਹਨ:

ਗੁਰਮੁਖਿ ਪੈਰ ਸਕਾਰਥੇ ਗੁਰਮੁਖਿ ਮਾਰਗਿ ਚਾਲ ਚਲੰਦੇ।
ਗੁਰੂ ਦੁਆਰੈ ਜਾਨਿ ਚਲਿ ਸਾਧਸੰਗਤਿ ਚਲਿ ਜਾਇ ਬਹੰਦੇ।
ਧਾਵਨ ਪਰਉਪਕਾਰ ਨੋ ਗੁਰਸਿਖਾ ਨੋ ਖੋਜਿ ਲਹੰਦੇ।
ਦੁਬਿਧਾ ਪੰਥਿ ਨ ਧਾਵਨੀ ਮਾਇਆ ਵਿਚਿ ਉਦਾਸੁ ਰਹੰਦੇ।
ਬੰਦਿ ਖਲਾਸੀ ਬੰਦਗੀ ਵਿਰਲੇ ਕੇਈ ਹੁਕਮੀ ਬੰਦੇ। (ਵਾਰ 6:13)

ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਗੁਰਮੁਖਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਜੁਗਤਿ ਵਿਚ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣਾ, ਉਸ ਮਿਠਾਸ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿਚ ਵਸਾਉਣਾ, ਹਰ ਤਰਫ਼ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰ ਵੇਖਣਾ, ਆਪਣਾ ਧਿਆਨ ਧਰਨਾ ਭਾਵ ਆਪੇ ਦੀ ਪੜਚੋਲ ਕਰਨਾ, ਗੁਰੂ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਸੁਰਤਿ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਨਾ ਅਤੇ ਸਰਵਣ ਕਰਨਾ, ਕਿਰਤ ਕਰਨੀ, ਨਿਮਰਤਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਅਸਲੀ ਪਹਿਚਾਣ ਬਣਾਉਣਾ, ਗੁਰੂ ਦੇ ਦੱਸੇ ਰਸਤੇ ’ਤੇ ਚੱਲਣਾ ਅਤੇ ਪੂਰਨ ਸਮਰੱਥਾ ਵਾਲੇ ਗੁਰੂ ਅੱਗੇ ਸਮਰਪਿਤ ਹੋਣਾ, ਖਾਣ ਪੀਣ, ਯੋਗ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮਿਲਾਪ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ (ਭਾਵ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੇ ਸੰਜਮ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ, ਯੋਗ ਅਤੇ ਭੋਗ ਦੀ ਸਾਰਥਕਤਾ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਅਤੇ ਮੇਲ ਭਲੇ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਕਰਨਾ) ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੁਣ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਭਾਈ ਜੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਮੁਖ ਯੋਗੀਆਂ ਵਾਂਗ ਸਮਾਧੀ ਨਹੀਂ ਲਗਾਉਂਦੇ, ਬਲਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੌਣਾ ਹੀ ਸਮਾਧੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਯੋਗ-ਸਾਧਕਾਂ ਦੀ ਸਮਾਧੀ ਸਿਧੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿਚ ਹੋਰ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਗੁਰਸਿੱਖ ਦੀ ਸਮਾਧੀ ਆਪਣੇ ਵਿਅਕਤਿਤ੍ਵ ਦੀ ਸਥਾਪਤੀ ਵਾਸਤੇ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਅਹੰ ਨੂੰ ਮੇਟਣ ਵਾਸਤੇ ਹੈ। ਗੁਰਸਿੱਖ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਵਿਚ ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਲੋਭ-ਲਾਲਚ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਗੁਰਮੁਖ ਵਰ-ਸਰਾਪ ਵਾਲੀ ਸਾਧਨਾ ਨੂੰ ਤਿਲਾਂਜਲੀ ਦੇ ਕੇ ਭਵ-ਸਾਗਰ ਤਰਦਾ ਹੈ:

ਗੁਰਮੁਖਿ ਮਿਠਾ ਬੋਲਣਾ ਜੋ ਬੋਲੈ ਸੋਈ ਜਪੁ ਜਾਪੈ।
ਗੁਰਮੁਖਿ ਅਖੀ ਦੇਖਣਾ ਬ੍ਰਹਮ ਧਿਆਨੁ ਧਰੈ ਆਪੁ ਆਪੈ।
ਗੁਰਮੁਖਿ ਸੁਨਣਾ ਸੁਰਤਿ ਕਰਿ ਪੰਚ ਸਬਦੁ ਗੁਰ ਸਬਦਿ ਅਲਾਪੈ।
ਗੁਰਮੁਖਿ ਕਿਰਤਿ ਕਮਾਵਣੀ ਨਮਸਕਾਰੁ ਡੰਡਉਤਿ ਸਿਵਾਪੈ।
ਗੁਰਮੁਖਿ ਮਾਰਗ ਚਲਣਾ ਪਰਦਖਣਾ ਪੂਰਨ ਪਰਤਾਪੈ।
ਗੁਰਮੁਖਿ ਖਾਣਾ ਪੈਨਣਾ ਜੋਗ ਭੋਗ ਸੰਜੋਗ ਪਛਾਪੈ।
ਗੁਰਮੁਖਿ ਸਾਵਣੁ ਸਮਾਧਿ ਹੈ ਆਪੇ ਆਪਿ ਨ ਥਾਪਿ ਉਥਾਪੈ।
ਘਰਬਾਰੀ ਜੀਵਨ ਮੁਕਤਿ, ਲਹਰਿ ਨ ਭਵਜਲ ਭਉ ਨ ਬਿਆਪੈ।
ਪਾਰਿ ਪਏ ਲੰਘਿ ਵਰੈ ਸਰਾਪੈ॥ (ਵਾਰ 6:18)

ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਦਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਦਾ ਉੱਠਣਾ, ਨਾਮ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਨਾ, ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣਾ, ਨਿਮਰ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰਨਾ, ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨੀ, ਥੋੜ੍ਹਾ ਸੌਣਾ, ਥੋੜ੍ਹਾ ਖਾਣਾ, ਘੱਟ ਬੋਲਣਾ, ਮਿਹਨਤ ਕਰਨਾ, ਧਰਮ ਦੀ ਕਿਰਤ ਕਰਨਾ, ਉੱਚੇ ਉੱਠ ਕੇ ਵੀ ਨਿਰਮਾਣ ਬਣੇ ਰਹਿਣਾ, ਸਵੇਰੇ- ਸ਼ਾਮ ਨਿਯਮ-ਪੂਰਵਕ ਸਤਿਸੰਗ ਕਰਨਾ ਅਦਿ ਸਦਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਸਿੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਭਿੰਨ ਅੰਗ ਦੱਸਿਆ ਹੈ:

ਪਿਛਲ ਰਾਤੀਂ ਜਾਗਣਾ ਨਾਮੁ ਦਾਨੁ ਇਸਨਾਨੁ ਦਿੜਾਏ।
ਮਿਠਾ ਬੋਲਣੁ ਨਿਵ ਚਲਣੁ ਹਥਹੁ ਦੇ ਕੈ ਭਲਾ ਮਨਾਏ।
ਥੋੜਾ ਸਵਣਾ ਖਾਵਣਾ ਥੋੜਾ ਬੋਲਨੁ ਗੁਰਮਤਿ ਪਾਏ।
ਘਾਲਿ ਖਾਇ ਸੁਕ੍ਰਿਤੁ ਕਰੈ ਵਡਾ ਹੋਇ ਨ ਆਪੁ ਗਣਾਏ।
ਸਾਧਸੰਗਤਿ ਮਿਲਿ ਗਾਂਵਦੇ ਰਾਤਿ ਦਿਹੈਂ ਨਿਤ ਚਲਿ ਚਲਿ ਜਾਏ। (ਵਾਰ 28:15)

ਨਾਮੁ ਦਾਨੁ ਇਸਨਾਨੁ ਦ੍ਰਿੜ ਸਾਧਸੰਗਤਿ ਮਿਲਿ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲਾ।
ਮਿਠਾ ਬੋਲਣੁ ਨਿਵ ਚਲਣੁ ਹਥਹੁ ਦੇਣਾ ਸਹਿਜ ਸੁਹੇਲਾ। (ਵਾਰ 12:16)

ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਬਾਰ੍ਹਵੀਂ ਵਾਰ ਵਿਚ ਆਦਰਸ਼ਕ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰਦਿਆਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਰਧਾਵਾਨ ਸਿੱਖਾਂ ਤੋਂ ਬਲਿਹਾਰੀ ਹਨ, ਕੁਰਬਾਨ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਵਿਟਹੁ ਵਾਰੀ ਹਨ, ਘੋਲ ਘੁਮਾਈ ਹਨ, ਚਾਰ ਟੋਟੇ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹਨ, ਸਦਕੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਰਨੀ ਨੇ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਨੂੰ ਸਾਰੀਆਂ ਸਨਾਤਨੀ ਸੰਪ੍ਰਦਾਵਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਸੋਭਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਣੂ, ਮਹਾਦੇਵ, ਇੰਦ੍ਰ, ਨਾਰਦ, ਸਨਕਾਦਿ, ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਸਾਰੇ ਜਤੀ ਸਤੀ ਸਿਧ, ਯੋਗ ਦੇ 12 ਪੰਥਾਂ ਦੇ ਸਾਧਕ ਗੁਰਮੁਖ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਊਣੇ ਹਨ। ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਿੱਖੀ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਅਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਕੋਈ ਸਥਾਨ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਲਈ ਸਿੱਖ ਜੀਵਨ-ਪੱਧਤੀ ਵਾਸਤੇ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ, ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ, ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ, ਭਗਤ ਸੈਣ ਜੀ, ਭਗਤ ਧੰਨਾ ਜੀ, ਭਗਤ ਸਧਨਾ ਜੀ, ਭਗਤ ਬੇਣੀ ਜੀ ਆਦਿ ਪ੍ਰੇਰਕ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਖੌਤੀ ਛੋਟੀਆਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਗ਼ਰੀਬੀ ਸੀ। ਸਿੱਖੀ ਗ਼ਰੀਬ ਅਤੇ ਵਿਨਮਰ ਦਾ ਪੱਖ ਪੂਰਦੀ ਹੈ, ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰੀ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਦੇਵਤਿਆਂ, ਅਵਤਾਰਾਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਯੋਗੀਆਂ ਆਦਿ ਦਾ ਸਮੁੱਚਾ ਵਿਹਾਰ ਅਭਿਮਾਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਅਵਤਾਰਾਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਯੋਗੀਆਂ ਆਦਿ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਜੀਵਨ-ਮਿਆਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਮੇਰਾ ਸਭ ਕੁਝ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਰਨੀ ਤੋਂ ਕੁਰਬਾਣ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਤੋਂ ਉਹ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਬਲਿਹਾਰ ਹਨ, ਉਹ ਗੁਰੂ-ਦਰਸ਼ਨ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹਨ, ਸਭ ਤੋਂ ਨੀਵੇਂ ਹੋ ਕੇ ਸਤਿਸੰਗ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਦੇ ਹਨ, ਗੁਰਸਿੱਖ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ-ਮਿੱਤਰ ਤੋਂ ਵਧੀਕ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਗੁਰਸਿੱਖੀ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਦੇ ਹਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਉੱਠ ਕੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਨਾਮ ਜਪਦੇ ਹਨ, ਪਿਆਰ ਸਹਿਤ ਗੁਰਬਾਣੀ ਪੜ੍ਹਦੇ- ਸੁਣਦੇ ਹਨ, ਸਤਿਸੰਗੀਆਂ ਨਾਲ ਦਿਲੋਂ ਸਨੇਹ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਪ੍ਰੇਮਾ-ਭਗਤੀ ਵਿਚ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਰੀਤਾਂ ਤਿਆਗ ਕੇ ਗੁਰਪੁਰਬ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਣ ਰੱਖਦਿਆਂ ਨਿਤਾਣੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਸਨਮਾਨ ਹਾਸਲ ਕਰ ਕੇ ਅਭਿਮਾਨ-ਮੁਕਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਸਿਆਣੇ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਅਣਜਾਣ ਸਦਵਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਰਜ਼ਾ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਨਸ਼ਵਰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਪਰ-ਨਾਰੀ ਦਾ ਸੰਗ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਪਰਾਏ ਧਨ ਨੂੰ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਲਾਉਂਦੇ, ਪਰਾਈ ਨਿੰਦਾ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਘੱਟ ਖਾਂਦੇ ਅਤੇ ਘੱਟ ਸੌਂਦੇ ਹਨ, ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਤੁਲ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਦ੍ਵੈਤ-ਭਾਵ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਬੁਰੇ ਨੂੰ ਭਲਾ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਬੁਰਾ ਨਹੀਂ ਆਖਦੇ, ਆਪ ਨੂੰ ਠਗਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਪਰਉਪਕਾਰ ਨੂੰ ਹੀ ਸੁਖ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਮਾਇਆ ਵਿਚ ਉਦਾਸ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਮਨ ਦੀ ਭਟਕਣਾ ਰੋਕ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਆਸਾ ਵਿਚ ਨਿਰਾਸ਼ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਇਹ ਸਾਰੇ ਸਦਗੁਣ ਕਿਸੇ ਪਰਿਪੂਰਨ ਦਿਵਯ-ਪੁਰਖ਼ ਵਿਚ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਨਿਰਮਾਨ ਕਰਨਾ “ਜਿਨਿ ਮਾਣਸ ਤੇ ਦੇਵਤੇ ਕੀਏ” ਨੂੰ ਸਾਕਾਰ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਤਾਂ ਇਸ ਧਾਰਨਾ ਦੇ ਸਮਰਥਕ ਹਨ ਕਿ ਹਕੀਕਤ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਦਾ ਇਹ ਵਿਵਹਾਰ ਸਨਾਤਨੀ ਤ੍ਰਿਦੇਵ ਅਤੇ ਅਵਤਾਰਾਂ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰ ਤੋਂ ਵੀ ਕਿਤੇ ਉੱਪਰ ਸੀ:

ਹਉ ਤਿਸੁ ਘੋਲਿ ਘੁਮਾਇਆ ਗੁਰਮਤਿ ਰਿਦੈ ਗਰੀਬੀ ਆਵੈ।
ਹਉ ਤਿਸੁ ਘੋਲਿ ਘੁਮਾਇਆ ਪਰ ਨਾਰੀ ਦੇ ਨੇੜਿ ਨ ਜਾਵੈ।
ਹਉ ਤਿਸੁ ਘੋਲਿ ਘੁਮਾਇਆ ਪਰ ਦਰਬੈ ਨੋ ਹਥੁ ਨ ਲਾਵੈ।
ਹਉ ਤਿਸੁ ਘੋਲਿ ਘੁਮਾਇਆ ਸਤਿਗੁਰ ਦਾ ਉਪਦੇਸੁ ਕਮਾਵੈ।
ਹਉ ਤਿਸੁ ਘੋਲਿ ਘੁਮਾਇਆ ਥੋੜਾ ਸਵੈ ਥੋੜੋ ਹੀ ਖਾਵੈ।
ਗੁਰਮੁਖਿ ਸੋਈ ਸਹਜਿ ਸਮਾਵੈ॥4॥ (ਵਾਰ 12:4)

ਜਥੇਬੰਦੀ ਦਾ ਮਹੱਤਵ :

ਇਕ ਮਹਾਨਤਮ ਸਿੱਖ ਵਿਦਵਾਨ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਇਕ ਮਹਾਨ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਵੀ ਸਨ, ਜੋ ਜਥੇਬੰਦੀ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਵਾਸਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਦੌਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਦੀਆਂ ਨਾਪਾਕ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਾਂ ਨੇ ਜਦੋਂ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਵਿਚ ਵੱਡੇ ਵਿਭਾਜਨ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਉਤਪੰਨ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਜਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੁ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸ਼ਸਤਰਧਾਰੀ ਵਿਹਾਰ ਸੰਬੰਧੀ ਜਦੋਂ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੇ ਆਮ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਗੁਮਰਾਹ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਭਰਮ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਵਿਚ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਬਹੁਤ ਅਹਿਮ ਯੋਗਦਾਨ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਕੇਵਲ ਗੁਰਮਤਿ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਜਥੇਬੰਦੀ ਵਿਚ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਵਿਲੱਖਣ ਸਾਹਿਤਿਕ ਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਸਿਖ ਦੀ ਕਰਨੀ ਦਾ ਮੂਲ-ਆਧਾਰ ਸਾਧਸੰਗਤਿ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬਿਨਾ ਸੰਗਤਿ ਕਿਸੇ ਖ਼ਾਲਿਸ ਵਿਅਕਤਤਿਵ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਨੂੰ ਅਸੰਭਵ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ‘ਮਨ ਮੇਲੀ ਕਰ ਮੇਲ ਮਿਲੰਦੇ’ ਦੇ ਭਾਵ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਧੁਰ-ਅੰਦਰ ਤੀਕ ਸੰਚਾਰਿਤ ਕਰਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਉਦੇਸ਼ ਸੀ। ਜਿਸ ‘ਭਾਉ ਭਗਤਿ’ ਦੀ ਗੱਲ ਉਹ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਦਾ ਆਧਾਰ ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਭੂ-ਪਿਆਰ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤ ਤਕ ਪੁੱਜਣ ਵਾਸਤੇ ਸਹਿਧਰਮੀ ਭਾਈਆਂ ਨਾਲ ਦਿਲੀ ਪ੍ਰੀਤ ਵੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੀਵ ਦਿਵਯਤਾ ਤੋਂ ਸਤਿਸੰਗ ਵੱਲ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਸਤਿਸੰਗ ਤੋਂ ਦਿਵਯਤਾ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਜੀਵਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਗੁਰਸਿੱਖੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਹੈ। ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਹੀ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਿੱਖ ਜਥੇਬੰਦੀ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉਚਾਈਆਂ ’ਤੇ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਜਿੱਥੇ ਇਕ ਆਦਰਸ਼ਕ ਸਿੱਖ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਆਸ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣਾ ਸਭ ਕੁਝ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਲਗਾ ਦੇਵੇ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਵਰਤੋਂ ਤੋਂ ਵਾਧੂ ਵਸਤਾਂ ਗੁਰ-ਭਾਈਆਂ ਦੀ ਭੇਟ ਨਾ ਕਰੇ, ਬਲਕਿ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਿਆਂ ਜੋ ਬਚ ਜਾਵੇ ਉਸ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਯਾਪਨ ਕਰੇ:

ਗੁਰਸਿਖਾਂ ਨੋ ਦੇਇ ਪਿਛੋਂ ਬਚਿਆ ਆਪ ਖਵੰਦਾ। (ਵਾਰ 40:11)

ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਮੇਲ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਗੁਰਪੁਰਬ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਕ ਸਿੱਖ ਵਾਸਤੇ ਗੁਰਸਿੱਖ ਹੀ ਦੇਵੀ-ਦੇਵ ਅਤੇ ਵੱਡੇ-ਵਡੇਰੇ ਹਨ। ਗੁਰਸਿੱਖ ਹੀ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ, (ਭੈਣ) ਭਰਾ ਹਨ, ਬਲਕਿ ਸਾਰਾ ਪਰਵਾਰ ਹੀ ਗੁਰਸਿੱਖ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕਿਰਸਾਨੀ, ਵਣਜ-ਵਾਪਾਰ ਅਤੇ ਲਾਭ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਹੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਘਰ ਜਨਮੇ ਬੱਚੇ ਹੰਸਾਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ ਭਾਵ ਸਰਬ-ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਲਗਦੇ ਹਨ:

ਗੁਰਸਿਖਾਂ ਗੁਰਸਿਖ ਮੇਲਿ ਮੇਲਾਇਆ।
ਭਾਇ ਭਗਤ ਗੁਰਪੁਰਬ ਕਰੈ ਕਰਾਇਆ।
ਗੁਰਸਿਖ ਦੇਵੀ ਦੇਵ ਜਫੇਰੇ ਭਾਇਆ।
ਗੁਰਸਿਖ ਮਾਂ ਪਿਉ ਵੀਰ ਕੁਟੰਬ ਸਬਾਇਆ।
ਗੁਰਸਿਖ ਖੇਤੀ ਵਣਜੁ ਲਾਹਾ ਪਾਇਆ।
ਹੰਸ ਵੰਸ ਗੁਰਸਿਖ ਗੁਰਸਿਖ ਜਾਇਆ (ਵਾਰ 20:7)

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਇੱਕਜੁਟ ਕਰਨਾ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੈ। ਵੈਦਿਕ ਮਤ ਵਿਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਵਿੱਦਿਆ ਵੀ ਜਾਤ ਆਧਾਰਿਤ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਕਥਿਤ ਨੀਚ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਨੂੰ ਅਵਿਦਿਤ ਰੱਖਣ ਵਾਸਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਤੋਂ ਵਾਂਝਿਆਂ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਇਸ ਭੇਦ-ਭਾਵੀ ਵਿਵਹਾਰ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ ਗੋਪਾਲ ਪਾਂਧੇ ਕੋਲੋਂ ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ‘ਦਖਣੀ ਓਅੰਕਾਰੁ’ ਵਿਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਹੋ ਕੇ ਆਖਿਆ ਕਿ ਅਸਲ ਅਧਿਆਪਕ ਉਹ ਹੈ, ਜੋ ਸਹਿਜ-ਸੁਭਾਅ ਵਿੱਦਿਆ ਵਿਚ ਵਿਚਰਣ ਕਰੇ ਭਾਵ ਵਿੱਦਿਆ ਦੇਣ ਲਗਿਆਂ ਪੱਖਪਾਤ-ਗ੍ਰਸਤ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਮਨ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿੱਦਿਆ ਵੇਚਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਵਿੱਦਿਆ ਨੂੰ ਹਰ ਅਮੀਰ-ਗ਼ਰੀਬ ਤਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ, ਸਗੋਂ ਪਦਾਰਥਕ ਲਾਭ ਹਿੱਤ ਉੱਚ ਵਰਗ ਨੂੰ ਹੀ ਸਿੱਖਿਅਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਪਾਧਾ ਪੜਿਆ ਆਖੀਐ ਬਿਦਿਆ ਬਿਚਰੈ ਸਹਜਿ ਸੁਭਾਇ॥
ਬਿਦਿਆ ਸੋਧੈ ਤਤੁ ਲਹੈ ਰਾਮ ਨਾਮ ਲਿਵ ਲਾਇ॥
ਮਨਮੁਖੁ ਬਿਦਿਆ ਬਿਕ੍ਰਦਾ ਬਿਖੁ ਖਟੇ ਬਿਖੁ ਖਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 937)

ਇਸ ਵਿਵਹਾਰ ਦੇ ਉਲਟ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗਿਆਨਵਾਨ ਗੁਰਮੁਖ ਉਹ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਭੇਦਭਾਵ ਦੇ ਗਿਆਨ-ਦਾਨ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦਾ ਜੀਵਨ ਸਚ ’ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਸੰਤੋਖੀ ਹੈ, ਲਾਲਚੀ ਨਹੀਂ, ਕਾਮੀ-ਕ੍ਰੋਧੀ ਨਹੀਂ। ਸੁੱਧ ਅੰਤਹਕਣ ਵਾਲਾ ਉਹ ਆਦਰਸ਼ਕ ਮਨੁੱਖ (ਜਾਤਿ ਆਦਿ ਦੇ) ਅਭਿਮਾਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੈ। ਉਹ ਵੈਰ-ਵਿਰੋਧ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੈ। ਉਹ ਚਾਰ ਵਰਣਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਗੁਰਮੁਖ ਆਪ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਗਤ ਵਿਚ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਵਿਤਕਰੇ, ਸਵਾਰਥ ਅਤੇ ਲਾਲਚ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵੰਡਦਾ ਹੈ:

ਗੁਰਮੁਖਿ ਪੰਡਿਤੁ ਹੋਇ ਜਗੁ ਪਰਬੋਧੀਐ।
ਗੁਰਮੁਖਿ ਆਪੁ ਗਵਾਇ ਅੰਦਰੁ ਸੋਧੀਐ।
ਗੁਰਮੁਖਿ ਸਤੁ ਸੰਤੋਖੁ ਨ ਕਾਮੁ ਕਰੋਧੀਐ।
ਗੁਰਮੁਖਿ ਹੈ ਨਿਰਵੈਰੁ ਨ ਵੈਰ ਵਿਰੋਧੀਐ।
ਚਹੁ ਵਰਨਾ ਉਪਦੇਸੁ ਸਹਜਿ ਸਮੋਧੀਐ।
ਧੰਨੁ ਜਣੇਦੀ ਮਾਉ ਜੋਧਾ ਜੋਧੀਐ॥ (ਵਾਰ 19:18)

ਗੁਰੂ ’ਤੇ ਅਟੁੱਟ ਵਿਸ਼ਵਾਸ :

ਸਿੱਖ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਜੁਗਤਿ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਯਤਨਾਂ ਦਾ ਫਲ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਗੁਰੂ ਦੁਆਰਾ ਜਗਤ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਹ ਜੁਗਤਿ ਉਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ-ਕ੍ਰਿਪਾ ਬਿਨਾ ਨਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਇਸ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਦਾ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਉੱਤੇ ਅਟੁੱਟ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੋਵੇ। ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਇਹ ਯਕੀਨ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਸੱਚੇ ਗੁਰੂ ਵਰਗਾ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਜਾਂ ਦੇਵੀ-ਦੇਵ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ:

ਸਤਿਗੁਰੁ ਤੁਲਿ ਨ ਮਿਹਰਵਾਨ ਮਾਤ ਪਿਤਾ ਨ ਦੇਵ ਸਬਾਏ।
ਡਿਠੇ ਸਭੇ ਠੋਕਿ ਵਜਾਏ॥ (ਵਾਰ 39:20)

ਸਤਿ ਅਤੇ ਨਾਮ ਦਾ ਸੌਦਾ ਇਕੋ ਹੱਟ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦਰ-ਦਰ ਠੋਕਰਾਂ ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਉਹ ਵਸਤੂ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਕ ਪੂਰਨ ਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਲਾਭ ਮਿਲਦਾ ਹੈ:

ਸਉਦਾ ਇਕਤੁ ਹਟਿ ਸਬਦਿ ਵਿਸਾਹੀਐ।
ਪੂਰਾ ਪੂਰੇ ਵਟਿ ਕਿ ਆਖਿ ਸਲਾਹੀਐ। (ਵਾਰ 3:6)

ਸੱਚੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸ਼ਰਣ ਵਿਚ ਗਏ ਬਿਨਾ ਜੀਵਨ ਜੀਉਣ ਦੀ ਸਹੀ ਵਿਧੀ ਦੀ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ:

ਸਤਿਗੁਰ ਬਿਨਾ ਨ ਸੋਝੀ ਪਾਈ॥ (ਵਾਰ 1:9)

ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਸੰਸ਼ਯ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ:

ਸਤਿਗੁਰ ਬਿਨਾ ਨ ਸਹਸਾ ਜਾਵੈ॥10॥ (ਵਾਰ 1:10)

ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰਮੁਖ ਪੰਥ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹੀ ਸਿੱਖ-ਸਾਧਕ ਦੀ ਮਾਤਾ ਹੈ ਭਾਵ ਜੀਵਨ-ਜੁਗਤਿ ਦਾ ਦਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਗੁਰਮਤਿ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਉੱਪਰ ਸ਼ੋਭਿਤ ਮੁਕਤਿ-ਪ੍ਰਦਾਤਾ ਸਦਗੁਣ ਸੰਤੋਖ ਪਿਤਾ ਹੈ। ਧੀਰਜ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੋ ਭਰਾ ਹਨ, ਜੋ ਹਰ ਸੰਕਟ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਵਾਂ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਜਪ-ਤਪ ਅਤੇ ਜਤ-ਸਤ ਪੁੱਤਰ ਹਨ, ਜੋ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਸੰਤੋਖੀ, ਧੀਰਜਵਾਨ ਅਤੇ ਧਰਮੀ ਗੁਰਮੁਖ ਦੇ ਘਰ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਭਾਵ ਉਸ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਜੁਗਤਿ ਵਿੱਚੋਂ ਆਪ-ਮੁਹਾਰੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਨਾਤਨਵਾਦੀ ਪੰਥਾਂ ਵਿਚ ਜਪ-ਤਪ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੀ ਪਦਵੀ ਉੱਤੇ ਸ਼ੋਭਿਤ ਸਨ। ਭਾਈ ਜੀ ਦੇ ਗਿਆਨ-ਚਮਤਕਾਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਧਨਾ ਵਿੱਚੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਪੁੱਤਰ ਬਣਾ ਦਿਤਾ ਭਾਵ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਧਨਾ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਕਥਨ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਵਿਚ ਤਿਆਗਵਾਦ ਨਹੀਂ। ਏਕਾਂਤ ਵਿਚ ਜਾਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਇਕੱਲ ਛੱਡ ਕੇ ਗੁਰਮੁਖਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਧਿਆਨ ਲਾਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਹੈ। ਤਿਆਗਵਾਦੀ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਅਤੇ ਜਪ-ਤਪ ਸਾਧ ਕੇ ਅਧਿਆਤਮਕ ਗਿਆਨ, ਸੰਤੋਖ, ਧੀਰਜ, ਧਰਮ ਆਦਿ ਗੁਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨੇ ਹਨ। ਗੁਰਮੁਖ ਨੇ ਸਾਧਸੰਗਤਿ ਤੋਂ ਗਿਆਨ ਪਾਇਆ, ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਸੰਤੋਖ ਪਾ ਲਿਆ, ਲੋਕਾਈ ਵਿਚ ਵਿਚਰ ਕੇ ਧੀਰਜ ਅਰਥਾਤ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਪਾ ਲਈ। ਸਤਿ-ਸੰਤੋਖ ਆਦਿ ਗੁਣ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਧਰਮ ਸੀ। ਇਹ ਵੀ ਨਿਰਯਤਨ ਮਿਲ ਗਿਆ। ਸਾਧਸੰਗਤਿ ਦੁਆਰਾ ਨਾਮ ਦਾ ਜਪ ਰੂਪ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਮਾਨਵਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਮੁਸ਼ੱਕਤ ਘਾਲਣ ਰੂਪ ਤਪ ਮਿਲ ਗਿਆ। ਨਿੱਜ-ਨਾਰੀ ਦੇ ਸਨੇਹ ਤੋਂ ਵਾਸਤਵਿਕ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਮਿਲ ਗਿਆ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਜਿਵੇਂ ਸਿੱਖ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਨਿਰਾਲਾਪਨ ਦੱਸ ਰਹੇ ਹਨ, ਇਸ ਨਾਲ ‘ਹੋਰਿਂਓ ਗੰਗ ਵਹਾਈਐ’ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਸਾਧਨਾ ਦੀ ਸ਼ਿਖ਼ਰ ਸਨ, ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗੌਣ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਵਿਚ ਜਪ, ਤਪ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਛੋਟੇ ਹੋ ਗਏ, ਗੁਰੂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸੰਤੋਖ ਆਦਿ ਸਦਗੁਣ ਉਚਾਈਆਂ ’ਤੇ ਸ਼ੋਭਿਤ ਹੋ ਗਏ। ਭਾਈ ਜੀ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਉਲੇਖ ਹੈ:

ਗੁਰਮਤਿ ਮਾਤਾ ਮਤਿ ਹੈ ਪਿਤਾ ਸੰਤੋਖ ਮੋਖ ਪਦੁ ਪਾਇਆ।
ਧੀਰਜੁ ਧਰਮੁ ਭਿਰਾਵ ਦੁਇ ਜਪੁ ਤਪੁ ਜਤੁ ਸਤੁ ਪੁਤ ਜਣਾਇਆ॥ (ਵਾਰ 6:5)

ਇਸ ਲਈ ਸਿੱਖ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਜੁਗਤਿ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਉੱਤੇ ਮੁਕੰਮਲ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਨਿਵਾਰਯ ਹੈ। ਉਹ ਡਾਂਵਾਂਡੋਲ ਸਿੱਖ ਹੈ, ਜੋ ਗੁਰੂ-ਪੁੱਤਰ ਨਾ ਹੁੰਦਿਆਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ (ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ) ਨੂੰ ਗੁਰਗੱਦੀ ਸੌਂਪਣ ’ਤੇ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ’ਤੇ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਸਤਰਧਾਰੀ ਵਿਵਹਾਰ ਉੱਤੇ ਸੰਸ਼ਯ-ਗ੍ਰਸਤ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਆਦਰਸ਼ਕ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੱਖ ਬਣਨ ਵਾਸਤੇ ਗੁਰਦੇਵ ਉੱਤੇ ਪੂਰਨ ਭਰੋਸਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਗੁਰੂ ਦਾ ਵਚਿੱਤਰ ਕੌਤਕ ਵੇਖ ਕੇ ਬਹੁਤੇ ਡੋਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼-ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਾਬਤ ਅਤੇ ਸਨਮੁਖ ਸਿੱਖ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ:

ਜੇ ਗੁਰ ਸਾਂਗਿ ਵਰਤਦਾ ਸਿਖੁ ਸਿਦਕੁ ਨ ਹਾਰੇ ॥ (ਵਾਰ 35:20)

ਸਾਂਗੈ ਅੰਦਰਿ ਸਾਬਤੇ ਸੇ ਵਿਰਲੇ ਬੰਦੇ ॥ (35:21)

ਸਾਂਗੈ ਅੰਦਰਿ ਸਾਬਤਾ ਜਿਸੁ ਗੁਰੂ ਸਹਾਏ ॥ (35:23)

ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਕਲੀ ਗੁਰੂਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਸਾਵਧਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਵਾਲੇ ਗੁਣ ਤਾਂ ਕੋਈ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਆਸਣ ਸੱਚੇ ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਵੀ ਸ਼ੋਭਨੀਕ ਸੰਵਾਰੇ ਹੋਏ ਹਨ:

ਵਿਣੁ ਗੁਣੁ ਗੁਰੂ ਸਦਾਇਦੇ ਓਇ ਖੋਟੇ ਮਠੇ ॥ (ਵਾਰ 36:9)

ਇਕ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ’ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ :

ਮਾਨਵ-ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਅਤੇ ਉਸ ਲਈ ਸਰਵ-ਉੱਪਰ ਕੁਕ੍ਰਿਤ ਕਰਮ ਹੈ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲ ਵੈਰ-ਵਿਰੋਧ ਕਰਨਾ। ਉਹ ਇੱਕੋ ਦੈਵੀ-ਸੱਤਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਰੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਜੋੜਨਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਇੱਕੋ ਜੀਵਨ ਦੀ ਵਿਦਮਾਨਤਾ ਦਾ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਵਾਉਣਾ ਸੀ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਚੰਗਿਆਈਆਂ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਵਿਵਾਦ ਹੋਣ ਮਨੁੱਖਤਾ ਵਾਸਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਸ਼ਰਮਨਾਕ ਕੋਈ ਹੋਰ ਕਾਰਜ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ‘ਜਪੁ’ ਬਾਣੀ ਵਿਚ “ਸਭਨਾ ਜੀਆ ਕਾ ਇਕੁ ਦਾਤਾ ਸੋ ਮੈ ਵਿਸਰਿ ਨ ਜਾਈ” ਕਹਿ ਕੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਉਸ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਸਾਂਝਾ ਪਿਤਾ ਹੋਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਹੈ; ਜੋ ਕਿਸੇ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ, ਜਾਤਿ, ਕੁਲ, ਵਰਣ, ਪੰਥ, ਦੇਸ਼ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਦੇ ਬੰਧਨ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜਾਂ ਕੌਮੀ ਰੱਬ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪਰਿਪੂਰਣ ਗੁਰੂ ਦੁਆਰਾ ਵਰਣਿਤ ਗੁਰਮੁਖ ਪੰਥ ਦਾ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸੰਕੀਰਣ, ਸੰਕੁਚਿਤ ਅਤੇ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਇਸ਼ਟਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਸਰਬ-ਨਾਮ ਵਿਲੀਨ ਹੋ ਸਕਣ ਦੀ ਕੇਵਲ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਵਿਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੋਂ ਤੀਕ ਕਿ ਨਾਸਤਿਕ ਸ਼ੂਨਯਵਾਦ ਵੀ ਉਸ ਵਿਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; “ਆਸਤਿ ਨਾਸਤਿ ਏਕੋ ਨਾਉ” ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਭਾਵ ਆਸਤਿਕਤਾ ਅਤੇ ਨਾਸਤਿਕਤਾ ਉਸ ਵਿਚ ਦੋਵੇਂ ਸਮਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸਿੱਖ- ਚਿੰਤਨ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰ ਕਰ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮ ਸੰਬੰਧੀ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇਕ ਸੰਕੀਰਣਤਾ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਜੁਗਤਿ ਦੇ ਕੇਂਦਰ-ਬਿੰਦੂ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਣੂ, ਹਰਿ, ਗੋਬਿੰਦ ਅਤੇ ਰਾਮ ਇੱਕ ਰੂਪ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਅਰਥਾਤ ਸੰਕੁਚਿਤ ਕੌਮੀ ਦੇਵਤਿਆਂ/ਅਵਤਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ, ਸਰਵ-ਮਾਨਯ, ਸਰਵ-ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿਚ ਅਭੇਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰਮੁਖ ਜਦੋਂ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਦਾ ਨਾਮ ਜਪਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਵਿਆਪਕਤਾ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਤਿਆਗਦਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਭਲੀਭਾਂਤਿ ਪਰਿਚਿਤ ਸਨ ਕਿ ‘ਵਾਹਿਗੁਰੂ’ ਨਾਮ ਵਾਹ+ਹੇ+ਗੁਰੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਪਦਾਂ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਹੈ, ਪਰ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਇਕਸੱਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਪਦ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਣੂ, ਹਰਿ, ਗੋਬਿੰਦ ਅਤੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਿਲੀਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਖਿਆ ਕਿ ਇਹ ਚਾਰ ਤਾਂ ਚਾਰ ਜੁਗਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲ ਮਰ-ਮੁੱਕ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਈਸ਼ਵਰ ਸਨ, ਪਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰ ਕੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਨਾਮ ਇਕ ਸਰਵਉੱਚ ਬ੍ਰਹਮ (ਪੰਚਾਇਣ) ਵਿਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਦਿਤੇ ਹਨ। ਛੋਟੇ-ਵਡੇ ਅਵਤਾਰਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਇਕ ਅਜਿਹੇ ਅਨਾਮ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨ-ਮੂਲ ਮੰਨ ਕੇ ਧੰਨ-ਧੰਨ ਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਸਾਰੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦਾ ਅਦਭੁਤ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਕ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ, ਕਿਸੇ ਨਾਮ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਬੰਨ੍ਹ ਸਕਦੇ। ਜਿਸ ਇਕ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਅਗਿਆਨੀ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਅਨੇਕਤਾ ਵਿਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਅਨੇਕਤਾ ਨੂੰ ਏਕਤਾ ਵਿਚ ਅਭੇਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ:

ਸਤਿਜੁਗਿ ਸਤਿਗੁਰ ਵਾਸਦੇਵ ਵਵਾ ਵਿਸਨਾ ਨਾਮੁ ਜਪਾਵੈ।
ਦੁਆਪੁਰਿ ਸਤਿਗੁਰ ਹਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਹਾਹਾ ਹਰਿ ਹਰਿ ਨਾਮੁ ਜਪਾਵੈ।
ਤੇਤੇ ਸਤਿਗੁਰ ਰਾਮ ਜੀ ਰਾਰਾ ਰਾਮ ਜਪੇ ਸੁਖੁ ਪਾਵੈ।
ਕਲਿਜੁਗਿ ਨਾਨਕ ਗੁਰ ਗੋਬਿੰਦ ਗਗਾ ਗੋਬਿੰਦ ਨਾਮੁ ਅਲਾਵੈ।
ਚਾਰੇ ਜਾਗੇ ਚਹੁ ਜੁਗੀ ਪੰਚਾਇਣ ਵਿਚਿ ਜਾਇ ਸਮਾਵੈ।
ਚਾਰੋ ਅਛਰ ਇਕੁ ਕਰਿ ਵਾਹਗੁਰੂ ਜਪੁ ਮੰਤ੍ਰੁ ਜਪਾਵੈ।
ਜਹਾ ਤੇ ਉਪਜਿਆ ਫਿਰਿ ਤਹਾ ਸਮਾਵੈ ॥ (ਵਾਰ 1:49)

ਇੱਥੇ ਇਹ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਕਿ ਇਸ ਪਉੜੀ ਦੇ ਮੂਲ-ਭਾਵ, ਉਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਜਾਣੇ ਬਿਨਾ ਕੁਝ ਕੁ ਸਿੱਖ ਅਨੁਚਿਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂਵਾਦੀ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਸੰਬੰਧੀ ਭਰਮ ਪੈਦਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਭਾਈ ਜੀ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਅਵਤਾਰਾਂ ਜਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਸਭ ਅਵਤਾਰਾਂ ਨੂੰ ਭੇਜਣ ਵਾਲੇ ਦੇਵਾਨ-ਦੇਵ ਅਕਾਲ-ਪੁਰਖ ਨਾਲ ਇਕਸੁਰ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮ ਸੰਬੰਧੀ ਸੰਕੀਰਣਤਾ ਨੂੰ ਤੋੜਨਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਤੰਗਦਿਲੀ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦਿਵਾਉਣ ਲਈ ਉਪਰੋਕਤ ਪਉੜੀ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਉਸੇ ਸੰਕੀਰਣਤਾ ਅਧੀਨ ਨੂੰ ਮੁੜ ਅਕਾਲ-ਪੁਰਖ਼ ’ਤੇ ਆਰੋਪਿਤ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਅਨੁਚਿਤ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਸਨਾਤਨੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ, ਅਵਤਾਰਵਾਦ, ਦੇਵ-ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਦਾ ਪੁਰਜ਼ੋਰ ਨਿਖੇਧ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਤਵੀਂ ਵਾਰ ਪੁਰਾਤਨ ਸਨਾਤਨਵਾਦ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਅਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਕੇ ਗੁਰਮੁਖ ਨੇ ਕਿਵੇਂ ਯੁਕਤੀਸੰਮਤ ਕਰਮ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਇਸ ਦਾ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਵਿਵਰਣ ਹੈ। ਇਸ ਵਾਰ ਦੀ ਤੀਜੀ ਪਉੜੀ ਵਿਚ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰਮੁਖ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਣੂ, ਮਹੇਸ਼, ਤ੍ਰਿਲੋਕ, ਵੇਦ, ਤ੍ਰਿਗੁਣ, ਤ੍ਰਿਕਾਲ, ਜੰਮਣ-ਮਰਣ, ਤਿੰਨ ਤਾਪ, ਤਿੰਨ ਵਰਣ, ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਅਵਸਥਾਵਾਂ, ਪ੍ਰਣਾਯਾਮ, ਤ੍ਰਿਕੁਟੀ, ਤ੍ਰਿਬੇਣੀ ਸਭ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ:

ਬ੍ਰਹਮਾ ਬਿਸਨੁ ਮਹੇਸੁ ਤ੍ਰੈ ਲੋਕ ਵੇਦ ਗੁਣ ਗਿਆਨ ਲੰਘਾਏ।
ਭੂਤ ਭਵਿਖਹੁ ਵਰਤਮਾਨੁ ਆਦਿ ਮਧਿ ਜਿਣਿ ਅੰਤਿ ਸਿਧਾਏ।
ਮਨ ਬਚ ਕਰਮ ਇਕਤ੍ਰ ਕਰਿ ਜੰਮਣ ਮਰਣ ਜੀਵਣ ਜਿਣਿ ਆਏ।
ਆਧਿ ਬਿਆਧਿ ਉਪਾਧਿ ਸਾਧਿ ਸੁਰਗ ਮਿਰਤ ਪਾਤਾਲ ਨਿਵਾਏ।
ਉਤਮੁ ਮਧਮ ਨੀਚ ਸਾਧਿ ਬਾਲਕ ਜੋਬਨ ਬਿਰਧਿ ਜਿਣਾਏ।
ਇੜਾ ਪਿੰਗੁਲਾ ਸੁਖਮਨਾ ਤ੍ਰਿਕੁਟੀ ਲੰਘਿ ਤ੍ਰਿਬੇਣੀ ਨ੍ਹਾਏ
ਗੁਰਮੁਖਿ ਇਕੁ ਮਨਿ ਇਕੁ ਧਿਆਏ॥ (ਵਾਰ 7:3)

ਦ੍ਵੈਤ-ਅਦ੍ਵੈਤ ਦਾ ਨਿਰਣੈ ਹਰ ਧਾਰਮਿਕ ਸਮੁਦਾਇ ਦੇ ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਮੱਸਿਆ ਹੈ। ਜੇ ਦ੍ਵੈਤਵਾਦ ਮੰਨ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਮਾਨਵਤਾ ਵਿਚ ਅੰਤ੍ਰੀਵ ਸੰਬੰਧ ਕਿਵੇਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਣ? ਸਾਰੇ ਸਥੂਲ ਪਸਾਰੇ ਨੂੰ ਇਕ ਇਕਾਈ ਕਿਵੇਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ? ਇੱਕੋ ਸਰਵ-ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਪਰਮ-ਸਤਾ ਦੀ ਹੋਂਦ ਕਿਵੇਂ ਸਿਧ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ? ਜੇ ਅਦ੍ਵੈਤ ਮੰਨ ਲਈਏ ਤਾਂ ਨੇਕੀ-ਬਦੀ ਦਾ ਮੂਲ ਇਕ ਕਿਵੇਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ? ਪਦਾਰਥਕ ਜਗਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ? ਅਦ੍ਵੈਤ ਦੀ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਸਾਧਕ ਸਾਧਨਾ ਕਿਸ ਦੀ ਕਰੇ? ਆਦਿ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਮਾਧਾਨ ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸਤਰੀਆਂ ਵਾਸਤੇ ਕਠਿਨ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਸ਼ੁਧ ਇਸਲਾਮ ਵਿਚ ਹੋਂਦ ਦੀ ਅਨੇਕਤਾ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਰੱਬ ਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਬਣਾਇਆ ਤਾਂ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਨਾ ਕੁਝ ਨਿਕਲਿਆ ਹੈ, ਨਾ ਉਸ ਵਿਚ ਕੁਝ ਵਿਲੀਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਅਸਲਾ ਭਿੰਨ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਜੀਵ ਇਕ ਜੋਨੀ ਵਿੱਚੋਂ ਦੂਸਰੀ ਜੋਨੀ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਫ਼ਰਿਸ਼ਤੇ ਅਗਨੀ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਾਨਵ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦੇ ਰਸਤੇ ’ਤੇ ਅੱਲ੍ਹਾ ਤੋਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਬੁਰਾਈ ਦੇ ਰਸਤੇ ਸ਼ੈਤਾਨ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਮੋਮਨ ਅਤੇ ਕਾਫਰ ਇਕਰੂਪ ਨਹੀਂ ਮੰਨੇ ਜਾ ਸਕਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੋਮਨ ਅਲ੍ਹਾ ਦੇ ਰਾਹ ’ਤੇ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਕਾਫ਼ਰ ਨੇ ਸ਼ੈਤਾਨ ਦਾ ਮਾਰਗ ਅਪਣਾਇਆ ਹੈ। ਪਰ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇਸਲਾਮ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਸੂਫ਼ੀ ਮਹਾਤਮਾ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਹੋਂਦ ਦੀ ਏਕਤਾ ’ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ ਬਹੁਤੇ ਸੂਫ਼ੀ ‘ਵਹਦਤੁਲ ਵਜੂਦ’ ਦੇ ਪ੍ਰਬਲ ਸਮਰਥਕ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਅਰਾ ਪੂਰਨ ਅਦ੍ਵੈਤ ਸੀ। ਭਾਰਤੀ ਦਰਸ਼ਨ ਭਾਵੇਂ ਬਹੁ- ਦੇਵਵਾਦੀ ਅਤੇ ਬਹੁ-ਅਵਤਾਰਵਾਦੀ ਸਰਗੁਣਤਾ-ਪ੍ਰਸਤ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ ਦ੍ਵੈਤਵਾਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਵੈਦਿਕ-ਅਵੈਦਿਕ ਮਤਾਂ ਦੇ ਚਿੰਤਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਅਦ੍ਵੈਤਵਾਦ ਦੀ ਸ਼ਿਖ਼ਰ ਉੱਤੇ ਹੀ ਸ਼ੋਭਿਤ ਕੀਤਾ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਧਰਮ-ਚਿੰਤਕ ਸਥਾਈ ਹੋਂਦ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸ਼ੂਨਯਵਾਦੀ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਣ? ਸ਼ੂਨਯਤਾ ਵੀ ਅਸਲੀਅਤ ਵਿਚ ਇਕ ਹੋਂਦ ਹੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਅਦ੍ਵੈਤ-ਚਿੰਤਨ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸੇ ਲਈ ਸ਼ੂਨਯਤਾ ਜੋ ਕਦੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਹੋਂਦ ਸੰਬੰਧੀ ਨਾਂਹਵਾਚੀ ਸਿਧਾਂਤ ਜਾਪਦਾ ਸੀ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਆਪ ਵੀ ਅਦ੍ਵੈ-ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਹੀ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਗਈ। ਗੁਰੁਬਾਣੀ ਦੇ ਨਿਮਨਾਂਕਿਤ ਵਚਨਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ:

ਆਪਹਿ ਸੁੰਨ ਆਪਹਿ ਸੁਖ ਆਸਨ॥
ਆਪਹਿ ਸੁਨਤ ਆਪ ਹੀ ਜਾਸਨ॥ (ਪੰਨਾ 250)

ਸਰਗੁਨ ਨਿਰਗੁਨ ਨਿਰੰਕਾਰ ਸੁੰਨ ਸਮਾਧੀ ਆਪਿ॥
ਆਪਨ ਕੀਆ ਨਾਨਕਾ ਆਪੇ ਹੀ ਫਿਰਿ ਜਾਪਿ॥1॥ (ਪੰਨਾ 290)

ਸੁੰਨਹੁ ਚੰਦੁ ਸੂਰਜੁ ਗੈਣਾਰੇ॥
ਤਿਸ ਕੀ ਜੋਤਿ ਤ੍ਰਿਭਵਣ ਸਾਰੇ॥
ਸੁੰਨੇ ਅਲਖ ਅਪਾਰ ਨਿਰਾਲਮੁ ਸੁੰਨੇ ਤਾੜੀ ਲਾਇਦਾ॥ (ਪੰਨਾ 1037)

ਦ੍ਵੈਤ-ਅਦ੍ਵੈਤ ਸੰਬੰਧੀ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੇ ਪਰੰਪਰਾਈ ਗਿਆਨੀ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਰ ਨਿਰਮਲ ਭੇਖ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਬਹੁਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸਨ ਕਿ ਗੁਰਮਤਿ ਅਦ੍ਵੈਤਵਾਦੀ ਅਧਿਆਤਮਕ ਚਿੰਤਨ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਲੋਕ ਦ੍ਵੈਤ-ਅਦ੍ਵੈਤ ਦੇ ਭੇਦ ਨੂੰ ਸੂਖ਼ਮਤਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਾਣਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸੇ ਅਦ੍ਵੈਤ-ਨਿਸ਼ਠਾ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਦ-ਪ੍ਰਸਤ ਕਹਿ ਕੇ ਸਿੱਖ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਤੋਂ ਦੂਰ ਦਸਿਆ। ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ, ਕਿ ਗੁਰਮੁਖ ਪੰਥ ਵਿਚ ਸੂਫ਼ੀ ਸਾਧਨਾ ਦੀ ਅਧਿਆਤਮਕ ਮੰਜ਼ਿਲ ਅਹੰਵਾਦੀ ‘ਅਨਲਹਕ’ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂਤ ਦੇ ‘ਅਹਮ ਬ੍ਰਹਮ ਅਸਮਿ’ ਨੂੰ ਘਟੋ-ਘੱਟ ਸਥੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸਥਾਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਸਗੋਂ ਹਰ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਸਾਧਕ ਸੇਵਕ ਹੈ ਅਤੇ ਅਕਾਲ-ਪੁਰਖ ਉਸ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ। ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਸਿੰਘਾਸਣ ’ਤੇ ਸ਼ੋਭਨੀਕ ਹੈ ਅਤੇ ਸੇਵਕ ਉਸ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ ਸਰਵ-ਭਾਂਤਿ ਨਿਰਮਲ ਹੈ, ਪਰ ਸੇਵਕ ਹਰ ਪੱਖੋਂ ਨਾਪਾਕ, ਅਪਵਿੱਤਰ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਵਿਚ ਵੀ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ‘ਤਾਹੀ ਤੇ ਉਪਜਿ ਸਭਿ ਤਾਹੀ ਮਹਿ ਸਮਾਹਿਂਗੇ’ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਗੁਰਮਤਿ ਦੀ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਨਿਰਾਕਾਰ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਆਪ ਆਕਾਰਧਾਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਆਪੇ ਵਿੱਚੋਂ ‘ਦੂਈ ਕੁਦਰਤਿ’ ਸਾਜਦਾ ਹੈ, ਆਪੇ ਵਿੱਚੋਂ ਜੀਵ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜੀਵ ਉਸੇ ਵਿਚ ਵਿਚਰਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ ਅਤੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ‘ਜਹ ਤੇ ਉਪਜੀ ਤਹ ਮਿਲੀ’ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਦਰਤ ਕਾਦਰ ਨੇ ਬਣਾਈ ਹੈ, ਉਸ ਵਿਚ ਉਹ ਆਸਣ ਕਰ ਕੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਕੁਦਰਤ ਨੂੰ ਆਪੇ ਤੋਂ ਭਿੰਨ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ, ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਤੰਤਰ ਛੱਡ ਕੇ ਆਪ ਸਤਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਉੱਤੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸ੍ਵਰਗ ਆਦਿ ਵਿਚ ਜਾ ਬੈਠਾ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਜਗਤ ਵਿਚ ਬੈਠਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਜਗਤ ਉਸ ਦਾ ਵਿਸਬਾਰ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਨਾਨਾ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਵਿਚਰਣ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਅਭਿੰਨ ਹੈ। ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਵਰਤਾਈ ਲੀਲਾ ਕਾਰਨ ਸਰੂਪਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਵੱਖਰੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਭ੍ਰਾਮਿਕ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵੱਖਰੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਜਾਗ੍ਰਿਤ ਹੋਏ ਬਿਨਾ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਨਾਨਾ ਸਰੂਪ ਧਾਰਨ ਦੀ ਖੇਡ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਜੇ ਉਹ ਇਹ ਭਰਮ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਨਾਨਾ ਸਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋ ਸਕਦੀ। ‘ਸੁਖਮਨੀ’ ਦੀ ਇੱਕੀਵੀਂ ਅਸਟਪਦੀ ਵਿਚ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਚਰਚਾ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਵਾਸਤੇ ਸੰਖਿਪਤ ਪ੍ਰਮਾਣ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ:

ਜਬ ਹੋਵਤ ਪ੍ਰਭ ਕੇਵਲ ਧਨੀ॥
ਤਬ ਬੰਧ ਮੁਕਤਿ ਕਹੁ ਕਿਸ ਕਉ ਗਨੀ॥
ਜਬ ਏਕਹਿ ਹਰਿ ਅਗਮ ਅਪਾਰ॥
ਤਬ ਨਰਕ ਸੁਰਗ ਕਹੁ ਕਉਨ ਅਉਤਾਰ॥
ਜਬ ਨਿਰਗੁਨ ਪ੍ਰਭ ਸਹਜ ਸੁਭਾਇ॥
ਤਬ ਸਿਵ ਸਕਤਿ ਕਹਹੁ ਕਿਤੁ ਠਾਇ॥
ਜਬ ਆਪਹਿ ਆਪਿ ਅਪਨੀ ਜੋਤਿ ਧਰੈ॥
ਤਬ ਕਵਨ ਨਿਡਰੁ ਕਵਨ ਕਤ ਡਰੈ॥ (ਪੰਨਾ 291)

ਇੱਥੇ ਇਹ ਵੀ ਜਾਣ ਲਈਏ ਕਿ ਦ੍ਵੈਤ-ਅਦ੍ਵੈਤ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਦਿਵਯ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਦ੍ਵੈਤ ਵੀ ਈਸ਼ਵਰ-ਕ੍ਰਿਤ ਹੈ। ਅੰਤਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਦ੍ਵੈਤ ਇਕ ਭਰਮ ਹੈ ਜਾਂ ਜਾਗਤਿਕ ਸਤਿ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਅਦ੍ਵੈਤ ਅੰਤਿਮ ਸਤਿ ਹੈ। ਸੋ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਮਾਇਆ ਵਿਚ ਹੀ ਜੀਵ ਬਹੁ-ਪ੍ਰਕਾਰੀ ਹੋਂਦ ਕਲਪਿਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਅਦ੍ਵੈਤ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵਿਚ ਵੀ ਬਹੁਤ ਅੰਤਰ ਹੈ। ਵੇਦਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਬਹੁ-ਸਰੂਪ ਹੀ ਭਰਮ ਹੈ, ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਸਾਰ ਬਹੁਤ ਸਰੂਪ ਹੋਣਾ ਭਰਮ ਨਹੀਂ, ਬਹੁ-ਹੋਂਦ ਹੋਣਾ ਭਰਮ ਹੈ। ਸਰੂਪਾਂ ਦੀ ਅਨੇਕਤਾ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕਹੋਂਦ ਵੇਖਣਾ, ਮੰਨਣਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਅੰਤਰਮਨ ਵਿਚ ਮਨਨ ਕਰਨਾ ਗੁਰਮਤਿ ਹੈ, ਪਰ ਬਹੁ-ਸਰੂਪ ਦਾ ਭਰਮ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨਾ ਵੇਦਾਂਤ ਹੈ।

ਵੇਦਾਂਤ ਵਾਂਗ ਸਰੂਪ ਦਾ ਭ੍ਰਮ (ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੀ ਦੇ ਸੱਪ ਦਾ ਭਰਮ) ਨਸ਼ਟ ਕੀਤਿਆਂ, ਭਗਤੀ ਜਾਂ ਸਾਧਨਾ ਵੀ ਭਰਮ ਵਿਚ ਸਿਮਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਗੁਰਮਤਿ ਅਦ੍ਵੈਤ ਵਿਚ ਸਰੂਪ ਦੀ ਅਨੇਕਤਾ ਨੂੰ ਇਕ ਵੇਖਣ ਲਈ ਪ੍ਰਬਲ ਅਤੇ ਰਸਾਤਮਕ, ਵਿਸਮਾਦੀ ਸਾਧਨਾ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਂਞ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚ ਅਦ੍ਵੈਤ-ਸੂਤ੍ਰ ਇਤਨਾ ਪ੍ਰਪੱਕ ਹੈ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮ ਕੇਵਲ ਜਗਤ ਦੀ ਆਤਮਾ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਪਦਾਰਥ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਵੀ ਹੈ। ਉਹ ਕੇਵਲ ਇਕ ਹੋਂਦ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਇਕ ਪਦਾਰਥ, ਇਕ ਆਤਮਾ ਨੇ ਅਨੇਕ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਜਗਤ ‘ਏਕ ਹੈਂ ਅਨੇਕ ਹੈਂ, ਅਨੇਕ ਹੈਂ ਫਿਰ ਏਕ ਹੈਂ’ ਦਾ ਵਿਚਿਤ੍ਰ ਨਾਟਕ ਹੈ।

ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਮਨਸੂਰ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਬੇਅਦਬ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਧਨਾ-ਜਗਤ ਵਿਚ ਬੂੰਦ ਨੇ ਸਾਗਰ ਹੋਣ ਦੇ ਅਭਿਮਾਨ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰ ਕੀਤਾ। ਉਂਞ ਤਾਂ ਸਾਗਰ ਵੀ ਬੂੰਦ ਹੈ, ਅਤੇ ਬੂੰਦ ਵੀ ਹਰ ਹਾਲ ਸਾਗਰ ਹੈ। ਬੂੰਦ ਨੂੰ ਸਾਗਰ ਹੋਣ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋ ਜਾਣਾ ਸਾਧਨਾ-ਜਗਤ ਵਿਚ ਵਰਜਿਤ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਸਾਗਰ ਕਹਿਣਾ ਬੇਅਦਬੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੰਞ ਸਾਧਨਾ-ਜਗਤ ਵਿਚ ਅਹਮ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰ ਹੋਣਾ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੈ। ਕਾਨ੍ਹੇ ਵਰਗਾ ਨਵ-ਸਿੱਖੀਆ ਸਾਧਕ ਵੀ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਦਿਵਯ ਅਨੁਭੂਤੀ ਦੇ ‘ਮੈਂ ਰੱਬ ਹਾਂ’ ਦਾ ਸ਼ੋਰ ਮਚਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ‘ਅਨਲਹਕ’ ਦਾ ਰਤਾ ਕੁ ਅਹਿਸਾਸ ਜੋ ਸੰਭਾਲ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ-ਸਰੂਪ ਦੇ ਵਿਰਾਟ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚੋਂ ‘ਵਾਹ ਦਾ ਵਿਸਮਾਦ’ ਨਹੀਂ ਮਾਣ ਸਕਦਾ। ‘ਵਾਹ ਦਾ ਵਿਸਮਾਦ’ ਅਨੰਤਤਾ ਵਿਚ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਅਨੰਤ ਵਿਸਥਾਰ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰੀ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਅਸੀਮ ਵਿਸਥਾਰ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਲਿਆ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਹ ਰਚਨਾ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ਤੋਂ ਅਚੰਭਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਿਆ। ਜੋ ਇੱਕ ਦੇ ਬਹੁ-ਸਰੂਪੀ ਵਿਸਥਾਰ ਤੋਂ ਵਿਸਮਾਦੀ ਹੈਰਾਨੀ ਉਪਜਿਤ ਹੋਣੀ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਪਰਮ-ਸੁਖ ਤੋਂ ਉਹ ਵੰਚਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਚ ਸੰਕੋਚ ਲਿਆ, ਜੋ ਗਲਤੀ ਤਾਂ ਨਹੀਂ, ਵਿਸਮਾਦ-ਰਹਿਤ ਬੇਅਦਬੀ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸ ਸੀਮਤ ਵਿਸਮਾਦ ਵਿਚ ਵੀ ਇਤਨਾ ਕੁ ਆਨੰਦ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਲੱਖਾਂ ਸ਼ਰੀਅਤਾਂ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ, ਪਰ ਜੇ ਸਾਧਕ ਮਨਸੂਰ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਦੇ ਵਿਪਰੀਤ ਆਪਣੇ ਅਸਲੇ ਦਾ ਅਨੰਤ ਅਤੇ ਅਸੀਮ ਵਿਸਤਾਰ ਹਰ ਸ਼ੈਅ ਵਿਚ ਵੇਖੇ, ਤਾਂ ਆਪੇ ਵਿਚ ਬੈਠ ਕੇ ਸਭ ਤੀਕ ਪਹੁੰਚ ਰੱਖਣ ਦਾ ਆਨੰਦ ਉਸ ਬ੍ਰਹਮਾਨੰਦ ਤੋਂ ਭਿੰਨ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸਭ ਕੁਝ ਆਪੇ ਵਿਚ ਸੰਕੁਚਿਤ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਇਕ ਅਸਲੇ ਦਾ ਅਨੰਤ ਵਿਸਥਾਰ ਵੇਖਣ ਦਾ ਵਿਸਮਾਦ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ‘ਅਨਲਹਕ’ ਅਤੇ ‘ਅਹੰ ਬ੍ਰਹਮ ਅਸਮਿ’ ਦੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਹੈ। ਸਾਧਕ ਜਦੋਂ ਅੰਤਰਮਨ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਹੋ ਕੇ ਕਹੇ ਕਿ ਸਭ ਉਸੇ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਵਿਚ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਅਦਬ-ਭਰਪੂਰ, ਭਗਤੀ-ਯੁਕਤ, ਅਹੰ-ਮੁਕਤ, ਸ਼ੁਧ ਅਤੇ ਸੰਜਮਿਤ ਗੁਰਮਤਿ ਅਦ੍ਵੈਤ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਹ ਆਖੇ ਕਿ ਸਭ ਕੁਝ ਮੇਰੇ ਵਿਚ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਕਥਨ ਪਰਮ ਸਤਿ ਹੁੰਦਿਆਂ ਵੀ ਬੇਅਦਬ, ਭਗਤੀਹੀਣ, ਅਹੰਮਈ, ਅਸ਼ੁਧ ਅਤੇ ਅਸੰਜਮ-ਭਰਪੂਰ ਹੈ। ਧਰਮ-ਚਿੰਤਕ ਜਦੋਂ ਆਪਣੇ ਅਸਤਿਤਵ ਵਿਚ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਸਮੇਟਣ ਦਾ ਪ੍ਰਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਰੀਰਕ ਸਥੂਲਤਾ ਉਸ ਨੂੰ ਨਸ਼ਵਰਤਾ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਸਾਰਾ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ- ਪ੍ਰਸਾਰ ਆਪਣੇ ਵਿਚ ਸਿਮਟਿਆ ਵੇਖਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਹੀ ਨਾਸ਼ਮਾਨ ਜਾਪਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਚਿੰਤਨ ਵਿੱਚੋਂ ‘ਬ੍ਰਹਮ ਸਤ੍‍ਯਮ ਜਗਤ ਮਿਥਿਆ’ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਪਨਪਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ਤਿਆਗਵਾਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰੋਤਸਾਹਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੇ ਗ੍ਰਿਹੀ ਵੈਦਿਕ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਯੋਗ ਮਾਰਗ ਦੇ ਤਿਆਗਵਾਦੀ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਚੱਲਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਸਾਧਕ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਥਾਈ ਹੋਂਦ ਦਾ ਅਭਾਵ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ੂਨਯਤਾ ਰੂਪ ਅਭਾਵ ਵਿਚ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਮਤਿ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਇਕ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰ ਕੁਦਰਤ ਵਿਚ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਇਸੇ ਲਈ ‘ਓਅੰਕਾਰ’ ਵਾਸਤਵ ਵਿਚ 1 ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਅੱਗੇ ਸਤਿ, ਨਾਮ ਆਦਿ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਬ੍ਰਹਮ ਰੂਪ 1 ਪਰਮ-ਅਨੰਦ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਤੋਂ ਨਾਨਾ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਸਤਿ, ਸੁਹਾਣ ਅਤੇ ਸਦਾ- ਚਾਉ ਅੰਤ੍ਰੀਵ ਗਹਿਰਾਈਆਂ ਵਿਚ ਗਹਿਰੇ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚੋਂ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨੂੰ ਅਨੁਭੂਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਜਗਤ ਦੇ ਕਣ-ਕਣ ਵਿਚ ਸਤਿ, ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਤੇ ਵਿਗਾਸ ਦਾ ਬ੍ਰਹਮਾਨੰਦ ਪਲ-ਪਲ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਧਕ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਵਾਂਗ “ਬਲਿਹਾਰੀ ਕੁਦਰਤਿ ਵਸਿਆ” ਨੂੰ ਸਾਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਲਈ ਕੁਦਰਤਿ ਪ੍ਰਫੁਲਿਤ ਹੈ, ਵਿਕਾਸ ਵਿਚ ਹੈ ਅਤੇ ਅਨੰਦ-ਭਰਪੂਰ ਹੈ। ਪਰ ਦੂਜੀ ਧਾਰਾ ਦੇ ਅਦ੍ਵੈਤ-ਚਿੰਤਕ ਕੁਦਰਤਿ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਸਤਿ, ਸੁਹਾਣ ਅਤੇ ਸਦਾ ਚਾਉ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ, ਬਲਕਿ ਆਪੇ ਵਿਚ ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖਣ ਕਾਰਨ ਆਪਣੀ ਸਰੀਰਕ ਸਥਿਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਨਸ਼ਵਰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਾਸਤੇ ਜਗਤ ਅਸਤਿ, ਕੁਰੂਪ ਅਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਤਿਆਗਵਾਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੀਆਂ ਅਦ੍ਵੈਤਵਾਦੀ ਸੰਪ੍ਰਦਾਵਾਂ ਨੇ ਗੁਰਮਤਿ ਨੂੰ ਅਦ੍ਵੈਤ ਦਰਸ਼ਨ ਮੰਨ ਕੇ ਕੁਝ ਵੀ ਅਨਰਥ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਕੇਵਲ ਅਦ੍ਵੈਤ ਦੇ ਵੈਦਿਕ ਮਾਡਲ ਦਾ ਗੁਰਮਤਿ ਅਦ੍ਵੈਤ ਤੇ ਲੇਪਣ ਕਰਨ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਵੈਦਿਕ ਅਦ੍ਵੈਤਵਾਦ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗਵਾਦ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸੇ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਅਧੀਨ ਕਿਤੇ ਨਾ ਕਿਤੇ ਗ੍ਰਹਿਸਥ ਨੂੰ ਬੰਧਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਮੰਨਿਆ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ-ਆਸ਼੍ਰਿਤ ਜੀਵਨ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਹ ਗ੍ਰਹਿਸਥ-ਮਾਰਗ ਦੇ ਅਲੋਚਕ ਨਹੀਂ ਹਨ ਅਤੇ ‘ਅਹਮ ਬ੍ਰਹਮ ਅਸਮਿ’ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਵਿਚ ਬ੍ਰਹਮ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਗੁਰਮਤਿ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਦ੍ਵੈਤ ਨੂੰ ਸੰਜਮ ਵਿਚ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸ਼ੂਨਯਤਾ, ਨਾਸ਼ਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਤਿਆਗਵਾਦ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਦ੍ਵੈਤਪੰਥੀਆਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਲੱਛਣ ਹਨ। ਗੁਰਮਤਿ ਦੀ ਸੰਜਮਿਤ ਅਦ੍ਵੈਤਿਕ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਵਿਚ ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਅਸਤਿਤਵ ਦੀ ਸਦੈਵਤਾ, ਅਵਿਨਾਸ਼ਤਾ ਅਤੇ ਪਰਵਿਰਤੀ-ਕਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਦ੍ਵੈਤ ਵਿਚ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਇਕ ਅਸਤਿਤਵ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਰਾਗ ‘ਸਭ ਕਿਛੁ ਆਪੇ ਆਪਿ’ ਹੈ। ਫ਼ਰਕ ਇਤਨਾ ਹੈ ਕਿ ਵੇਦਾਂਤਿਕ ਅਤੇ ਸੂਫ਼ੀਵਾਦੀ ਅਦ੍ਵੈਤ ਸਭ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸਮਾਇਆ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਗੁਰਮਤਿ ਦਾ ਅਦ੍ਵੈਤ-ਸਾਧਕ ਸਭ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਆਪਣਾ ਅਸਤਿਤ੍ਵ ਇਤਨਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇਣ ਅਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿਚ ਵਰ-ਸਰਾਪ ਦੀ ਕੁਰੀਤ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਇੱਥੇ (ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚ) ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਵਿਰਾਟ ਰੂਪ ਸਾਧਕ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਥਕ ਹੋਂਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੀ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪਰਮਾਨੰਦ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਬ੍ਰਹਮ-ਸਰੂਪ ਹੁੰਦਿਆਂ ਵੀ ਨਿਮਾਣਾ, ਨਿਤਾਣਾ, ਨਿਆਸਰਾ, ਦਾਸ, ਗ਼ੁਲਾਮ, ਸੇਵਕ ਅਖਵਾ ਕੇ ਮਾਨਵਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਅਦ੍ਵੈਤ-ਚਿੰਤਨ ਦਾ ਸਾਰ ਹੋਂਦ ਦੀ ਏਕਤਾ ਹੀ ਹੈ। ਵੈਦਿਕ ਅਦ੍ਵੈਤ ਚਿੰਤਨ ਵਿਚ ‘ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ’ ਦੁਆਰਾ ਹੋਂਦ ਦੀ ਏਕਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੂਫ਼ੀ ਸਾਧਕ ਸ਼ਰੀਅਤ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਤੋਂ ਡਰਦਿਆਂ ‘ਰਾਂਝਾ ਰਾਂਝਾ ਕਰਦੀ ਨੀ ਮੈਂ ਆਪੇ ਰਾਂਝਾ ਹੋਈ। ਸਦੋ ਨੀ ਮੈਨੂੰ ਧੀਦੋ ਰਾਂਝਾ ਹੀਰ ਨਾ ਆਖੋ ਕੋਈ’ ਦੇ ਅਸਿੱਧੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਹੋਂਦ ਦੀ ਏਕਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਭਾਵ ਸੀ ਰੱਬ ਰੱਬ ਜਪਦਿਆਂ ਮੈਂ ਰੱਬ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਰੱਬ ਆਖੋ ਬੰਦਾ ਨਾ ਆਖੋ। ਗੁਰਮਤਿ ਨੇ ‘ਤੂੰ ਤੂੰ ਕਰਤਾ ਤੂ ਹੂਆ ਮੁਝ ਮਹਿ ਰਹਾ ਨ ਹੂੰ ॥ ਜਬ ਆਪਾ ਪਰ ਕਾ ਮਿਟਿ ਗਇਆ ਜਤ ਦੇਖਉ ਤਤ ਤੂ’ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇ ਅਦ੍ਵੈਤ-ਚਿੰਤਨ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਦਿਸ਼ਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਪਦ ਦੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਅਰਥ ਸਮਝਿਆਂ ਪਤਾ ਲੱਗੇਗਾ ਕਿ ਵੈਦਿਕ ਅਦ੍ਵੈਤ ਜਾਂ ਬੁੱਲੇ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਉਪਰੋਕਤ ਕਥਨ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਇਸ ਤੁਕ ਦੇ ਭਾਵ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਅੰਤਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ‘ਹੇ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਮੈਂ ਤੂੰ-ਤੂੰ (ਬੁੱਲੇ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਰੱਬ-ਰੱਬ) ਜਪਦਿਆਂ ਤੂੰ ਅਰਥਾਤ ਬ੍ਰਹਮ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਮੇਰੇ ਵਿਚ ਆਪਣਾਪਨ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਆਪਣੇ-ਪਰਾਏ ਦਾ ਭੇਦ (ਭਾਵ ਦ੍ਵੈਤ-ਚਿੰਤਨ) ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਜਿਧਰ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ ਤੂੰ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈਂ’। ਬਹੁਤ ਸੂਖ਼ਮ ਅੰਤਰ ਹੈ। ਉੱਪਰ ਵਰਣਿਤ ਗੁਰਮਤਿ ਤੋਂ ਭਿੰਨ ਅਦ੍ਵੈਤ-ਪੰਥਾਂ ਵਿਚ ਰੱਬ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰ ਕੇ ਸਾਧਕ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ ਕਿ ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ-ਰੂਪ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਸਾਧਾਰਨ ਮਨੁੱਖ ਨਾ ਸਮਝੋ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਵਾਂਗ ਮੇਰੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਪਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਸਾਧਕ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮ ਅੱਗੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਤੇਰਾ ਨਾਮ ਜਪਦਿਆਂ, ਤੇਰਾ ਰੂਪ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਹੁਣ ਮੇਰਾ ਪ੍ਰਥਕ ਅਸਤਿਤਵ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ (ਚੇਤੇ ਰਹੇ ਅੰਨਮਤੀ ਸਾਧਕ ਉਲਟ ਇਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੇਰਾ ਅਸਤਿਤਵ ਬ੍ਰਹਮ ਵਾਂਗ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ)। ਜਦੋਂ ਤੋਂ ਮੇਰੀ ਅਦ੍ਵੈਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਸਾਰੀ ਕੁਦਰਤਿ ਵਿੱਚੋਂ ਤੇਰੇ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਵੇਦਾਂਤਿਕ ਅਤੇ ਸੂਫ਼ੀਵਾਦੀ ਚਿੰਤਨ ਵਿਚ ਸਭ ਕੁਝ ਸਾਧਕ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਸੰਕੀਰਣਤਾ ਆ ਗਈ ਸੀ। ਬ੍ਰਹਮ ਸੰਕੁਚਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਸਾਧਕ ਦੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਕਣ-ਕਣ ਵਿਚ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਦੋਹਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਦ੍ਵੈਤ ਦੀ ਵਿਵਹਾਰਿਕਤਾ ਪਰਖਣ ਵਾਸਤੇ ਇਕ ਹੋਰ ਪਹਿਲੂ ਵੀ ਵੇਖਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਕ ਵਿਚ ਸੰਕੋਚੇ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਅਦ੍ਵੈਤ ਪਰਲੌਕਾਲ ਦਾ ਸਤਿ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚ ਵਿਲੀਨ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਸੋ ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਨਾਸ਼ਤਾ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਕੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦੇ। ਗੁਰਮਤਿ ਦੀ ਅਦ੍ਵੈਤ ਇੱਕ ਤੋਂ ਅਨੇਕ ਵੱਲ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਰਚਨਾਕਾਲ ਦਾ ਸਤਿ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਵਿਕਾਸ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਾਰ ਹੈ। ਇਹ ਆਪੇ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਪਰਿਪੂਰਣ ਅੰਸ਼ ਦਰਸਾਉਣ ਵਾਲੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੂਜੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਅੰਸ਼ ਵਿਚ ਸਮੇਟ ਕੇ ਸੰਕੀਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਗੁਰਮਤਿ ਚਿੰਤਨ ਵਿਚ ਸਾਧਕ ਪਰਮਪਦ ਪਾ ਕੇ ਵੀ ‘ਤੂ ਤੂ’ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਨਹੀਂ ਤਿਆਗਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਅਨੰਤ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਹੋਰ-ਹੋਰ ਨਵੀਨ ਬ੍ਰਹਮ-ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ‘ਤੂ ਤੂ’ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਅਤੇ ਵਿਸਮਾਦ ਹਰ ਸਮੇਂ ਨਵਾਂ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ‘ਤੂ’ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ-ਵਿਸਥਾਰ ਹੈ। ਨਾ ਵਿਸਥਾਰ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਤੂ ਦੀ ਨਵੀਨਤਾ ਘਟ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਸਾਧਕ ਤੂ ਦੇ ਸਿਮਰਨ ਤੋਂ ਅਕਦਾ-ਥਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਮਾਨਵ-ਕਾਇਆ ਵਿਚ ਸੰਕੁਚਿਤ ਬ੍ਰਹਮ ਸਨਾਤਨੀ, ਪੁਰਾਣਾ ਅਤੇ ਅਕਾਊ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਲਈ ਸਾਧਕ ਬ੍ਰਹਮ-ਚਿੰਤਨ ਨੂੰ ਵੀ ਅਕਾਰਥ ਜਾਣ ਕੇ ਸ਼ੂਨਯਤਾ ਦੀ ਖਾਈ ਵਿਚ ਜਾ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇਕ ਭ੍ਰਾਮਿਕ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਹੈ। ਉਹ ਕਾਲ ਵਿਚ ਸ਼ੂਨਯਤਾ ਕਲਪਿਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਬਹੁ-ਵਿਸਥਾਰ ਇਕ ਹਕੀਕਤ ਹੈ। ਸ਼ੂਨਯਤਾ ਤਦੋਂ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਜਗਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜਗਤ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ-ਕਾਲ ਵਿਚ ਸ਼ੂਨਯਤਾ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਨਾ ਅਸੁਭਾਵਿਕ, ਨਿਰਾਸ਼ਾ-ਪ੍ਰੇਰਿਤ, ਵਿਨਾਸ਼ਮੁਖੀ, ਦੁਖਾਂਤਮਕ ਅਤੇ ਭਾਂਜਵਾਦੀ ਹੈ। ਤਾਂ ਹੀ ਸਾਰੇ ਸ਼ੂਨਯਵਾਦੀ ਜਗਤ ਨੂੰ ਦੁਖ ਰੂਪ ਦੱਸਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾਨੰਦ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ਤੋਂ ਜਿਸ ਨੇ ਮੂੰਹ ਫੇਰ ਲਿਆ, ਉਸ ਵਾਸਤੇ ਸੁਖ ਦੀ ਕੋਈ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨਹੀਂ। ਮਹਾਤਮਾ ਬੁੱਧ ਜੀ ਦਾ ਦੁਖਵਾਦ ਇਸੇ ਸ਼ੂਨਯਤਾ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਹੈ।

ਸੂਫ਼ੀ ਦਰਵੇਸ਼ ਭਗਤ ਫਰੀਦ ਜੀ ਦਾ ਇਕ ਸਲੋਕ ਅਦ੍ਵੈਤ ਚਿੰਤਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣਾ-ਆਪ ਸੰਵਾਰ ਕੇ, ਆਪੇ ਤਕ ਜਾ ਪੁੱਜਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ (ਭਾਵ ਆਪਣੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਸਰੂਪ ਨੂੰ) ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਹੀ ਪਰਮਾਨੰਦ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਆਪਣਾ-ਆਪ ਆਪਣਾ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਸਾਧਕ ਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਭਾਵ ਜਦੋਂ ਅੰਤਰਮਨ ਰੱਬ ਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਗਤ ਵਿਚ ਉਹੋ ਬ੍ਰਹਮ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਅਦ੍ਵੈਤ-ਚਿੰਤਨ ਦੀ ਹੀ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹਤਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਆਪਾ ਸੰਵਾਰ ਲਈਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਲਾਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਆਗਮਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹੋ ਇਲਾਹੀ ਨੂਰ ਜਗਤ ਵਿਚ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਵੇਖ ਕੇ ਸਾਧਕ ਅਨੰਦਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ:

ਆਪੁ ਸਵਾਰਹਿ ਮੈ ਮਿਲਹਿ ਮੈ ਮਿਲਿਆ ਸੁਖੁ ਹੋਇ ॥
ਫਰੀਦਾ ਜੇ ਤੂ ਮੇਰਾ ਹੋਇ ਰਹਹਿ ਸਭੁ ਜਗੁ ਤੇਰਾ ਹੋਇ॥ (ਪੰਨਾ 1382)

ਅਸੀਂ ਅਦ੍ਵੈਤਵਾਦ ਦਾ ਇਤਨਾ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਵਰਣਨ ਇਸ ਲਈ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਦ੍ਵੈਤ-ਅਦ੍ਵੈਤ ਧਰਮ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਇਕ ਵੱਡੀ ਸਮੱਸਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਤੱਥ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਵਿਚ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਯੁੱਗਾਂ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ, ਵੈਦਿਕ ਮਤ ਦੀਆਂ ਰਹੁ-ਰੀਤਾਂ, ਛੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ, ਪੁਰਾਤਨ ਧਾਰਮਿਕ ਮਰਯਾਦਾ, ਧਾਰਮਿਕ ਪਤਨ, ਇਸਲਾਮ ਦਾ ਦਖ਼ਲ, ਸਮਾਜ ਦਾ ਹਰ ਪੱਖੋਂ ਪਤਨ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਆਗਮਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਉਦਾਸੀਆਂ, ਅਧਿਆਤਮਕ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਸ੍ਰੀ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਟਿਕਣਾ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰਗੱਦੀ-ਆਸੀਨ ਕਰਨਾ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਉੜੀਆਂ ‘ਆਪੇ ਆਪਿ ਵਰਤਦਾ’ ਦੇ ਅਦ੍ਵੈਤਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰ ਉੱਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹਨ। ਇਹ ਜਗਿਆਸਾ ਦੀ ਗੱਲ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਕਿ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਹੱਤਵ ਕਿਉਂ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ? ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸੇ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਪਹਿਚਾਣਦਿਆਂ ਨਿਰਮਲੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੰਪ੍ਰਦਾਈ ਵਿਦਵਾਨ ਸਿੱਖ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਅਦ੍ਵੈਤ-ਚਿੰਤਨ ਪ੍ਰਚਾਰਦੇ ਸਨ। ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦਾ ਅਦ੍ਵੈਤ ਮਾਤ੍ਰ ਸੂਖ਼ਮ ਬੌਧਿਕ ਚਿੰਤਨ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਮਾਨਵੀ ਵਿਵਹਾਰ ਨੂੰ ਸਮਦਰਸ਼ਤਾ, ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਮਾਨਵਤਾਵਾਦੀ ਅਧਿਆਤਮਕ ਚਿੰਤਨ ਹੈ। ਭਾਈ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਹਰ ਵਿਚਰਣ ਵਿਚ ਅਕਾਲ-ਪੁਰਖ ਦੀ ਕਲਾ ਹੈ। ਉਸੇ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਹੈ, ਆਪ ਹੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਛੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਵਿਚ, ਛੇ ਭੇਖਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣਾ-ਆਪ ਹੀ ਪਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੱਸਣ ਵਾਲੇ ਵਿਚ ਉਹੋ ਹੱਸਦਾ ਹੈ, ਰੋਣ ਵਾਲੇ ਵਿਚ ਰੋਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਵਾਦਕ ਆਪਣੇ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਆਪ ਰਸ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤ ਦੀਆਂ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਆਪ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਆਪ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ। ਕਹਿਣ ਵਾਲਾ ਵੀ ਆਪ, ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਭੀ ਆਪ, ਆਪੇ ਭੁੱਖਾ, ਆਪ ਭੋਜਨ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਆਪ ਖਾਣ ਵਾਲਾ, ਆਪੇ ਰਸ ਆਪੇ ਰਸੀਆ, ਆਪ ਦਾਤਾ ਆਪੇ ਭੁਗਤਾ, ਆਪ ਪਲੰਘ ਵਿਛਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਆਪ ਸੌਣ ਵਾਲਾ, ਆਪੇ ਰਾਜਾ, ਆਪੇ ਰੰਕ ਇਕਸਮਾਨ ਸਾਰੀ ਕੁਦਰਤਿ ਵਿਚ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਤਾਂਬਾ ਕਲੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕੈਂਹ, ਜਿਸਤ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਪਿੱਤਲ, ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਭੰਗਾਰ, ਪਾਰਸ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸੋਨਾ, ਭਸਮ ਹੋ ਕੇ ਦਵਾਈ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਇੰਞ ਹੀ ਇੱਕੋ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੋ-ਜਿਹਾ ਰੰਗ ਪਾ ਦਿਓ, ਪਾਣੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ।

ਅਦ੍ਵੈਤ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਇਕ ਵੱਡੀ ਸਮੱਸਿਆ ਅਗਿਆਨ, ਅਵਿੱਦਿਆ, ਹਨੇਰਾ, ਬੁਰਾਈ ਆਦਿ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਹੈ। ਜੇ ਬ੍ਰਹਮ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਿਰਜਕ ਹੈ, ਤਾਂ ਬਦੀ ਉਸ ’ਤੇ ਆਰੋਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਾਮੀ ਧਰਮਾਂ ਨੇ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਇਹ ਸ਼ੈਤਾਨ ਦੁਆਰਾ ਸਿਰਜਿਤ ਹਨ। ਇੰਞ ਦੋ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦ੍ਵੈਤਵਾਦ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਭਾਈ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਦੀਵਾ ਬਲਿਆ ਤਾਂ ਅੱਗ ਤੋਂ ਹੈ, ਪਰ ਇਸੇ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਕਾਲਖ਼ ਨਿਰਮਿਤ ਹੋਈ ਹੈ। ਕਾਲਖ਼ ਪ੍ਰਯੋਜਨਹੀਣ ਨਹੀਂ। ਕਾਲਖ਼ ਤੋਂ ਸਿਆਹੀ ਬਣੀ ਗ੍ਰੰਥ ਲਿਖੇ ਗਏ। ਹਰਿਜਸ ਲਿਖਿਆ ਤਾਂ ਚੰਗੇ ਕੰਮ ਆਈ, ਦਫ਼ਤਰੀ ਨੇ ਦੁਨੀਆਦਾਰੀ ਵਿਚ ਵਰਤ ਲਈ। ਸੁਰਮਾ ਬਣਿਆ ਇਸਤਰੀ ਦਾ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਹੋਇਆ। ਸੁਰਮਾ ਪਾ ਕੇ ਵੀ ਸਤਿਸੰਗਣ ਨੇ ਭਲਾਈ ਨਹੀਂ ਤਿਆਗੀ। ਇੰਞ ਹੀ ਅਗਿਆਨ, ਅਵਿੱਦਿਆ, ਹਨੇਰਾ ਆਦਿ ਵੀ ਕਾਦਰ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਵਿਵਹਾਰ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਬਣਾਏ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਦੀਵੇ ਦੀ ਕਾਲਖ਼ ਦਾ ਸੁਰਮਾ ਇਸਤਰੀ ਦਾ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਹੈ। ਅਗਿਆਨ, ਅਵਿੱਦਿਆ, ਹਨੇਰਾ ਆਦਿ ਹੀ ਗਿਆਨ, ਵਿੱਦਿਆ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਅਸਤਿਤ੍ਵ ਅਤੇ ਪਹਿਚਾਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਨ ਹੀ ਜੀਵ ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲ ਹਨ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਕ ਬੀਜ ਤੋਂ ਅਨੇਕ ਫਲ-ਫੁਲ ਦੇ ਵਿਕਾਸ, ਇੱਕੋ ਸੂਤ ਤੋਂ ਭਾਂਤਿ-ਭਾਂਤਿ ਦੇ ਵਸਤਰ ਤਿਆਰ ਹੋਣ, ਇੱਕੋ ਗੰਨੇ ਦੀ ਮਿਠਾਸ ਤੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਿਠਾਈਆਂ ਬਣਨ, ਇੱਕੋ ਦੁੱਧ ਦੇ ਅਨੇਕ ਪਦਾਰਥ ਬਣਨ ਵਰਗੇ ਅਨੇਕਾਂ ਪ੍ਰਮਾਣ ਦੇ ਕੇ ਕਾਦਿਰ ਦੇ ਏਕ ਤੋਂ ਅਨੇਕ ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਮਾਨ ਜਗਤ ਇੱਕੋ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ- ਸੱਤਾ ਦਾ ਹੀ ਸਥੂਲ ਵਿਸਥਾਰ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਕ ਪ੍ਰਮਾਣ ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇੱਕੋ ਸੋਨੇ ਤੋਂ ਸੁਨਿਆਰਾ ਪਿਪਲਵਤਰੇ, ਮੁਰਕੀਆਂ, ਸਿਤਾਰੇ, ਬੁਲਾਕ, ਨੱਥ, ਕੈਂਠਾ, ਟਿੱਕੇ, ਮਣਕੇ, ਮਾਲਾ, ਗਜਰੇ, ਨੱਤੀਆਂ, ਬੁਹਟੇ, ਛਾਪਾਂ ਆਦਿ ਬਣਾ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕੋ ਬ੍ਰਹਮ-ਤੱਤ ਤੋਂ ਹੀ ਅਨਿਕ-ਭਾਂਤ ਜੀਵ-ਅਜੀਵ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ:

ਸੁਨਿਆਰਾ ਸੁਇਨਾ ਘੜੈ ਗਹਣੈ ਸਾਵਾਰੇ।
ਪਿਪਲ ਵਤਰੇ ਵਾਲੀਆ ਤਾਨਉੜੇ ਤਾਰੇ।
ਵੇਸਰਿ ਨਥਿ ਵਖਾਣੀਐ ਕੰਠ ਮਾਲਾ ਧਾਰੇ।
ਟੀਕਤਿ ਮਣੀਆ ਮੋਤਿਸਰ ਗਜਰੇ ਪਾਸਾਰੇ।
ਦੁੱਰ ਬੁਹੱਟਾ ਗੋਲ ਛਾਪ ਕਰਿ ਬਹੁ ਪਰਕਾਰੇ।
ਆਪੇ ਆਪਿ ਵਰੱਤਦਾ ਗੁਰਮੁਖਿ ਵੀਚਾਰੇ ॥ (ਵਾਰ 2:11)

ਅੰਤ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਗੁਰਮੁਖ-ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਅਜਿਹੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਈਆਂ ਦੇ ਕੇ ਸਮਾਪਨ ਕਰਾਂਗੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਿੱਦਕਵਾਨ ਸਿੱਖ ਵਿਭੂਸ਼ਿਤ ਹੋਏ ਸਨ ਅਤੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦੀ ਸਿੱਖੀ-ਜੀਵਨ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖ ਕੇ ਅਜਿਹੇ ਗੁਰਮੁਖਾਂ ਦੇ ਗੁਣ ਚਿਤਰਿਤ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਗੁਰਮੁਖ ਸਹਿਜ ਜੀਵਨ ਦਾ ਧਾਰਨੀ, ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਵਿਚ ਲੀਨ, ਮਾਇਆ ਦੇ ਛਲ ਤੋਂ ਨਿਰਲੇਪ, ਸ਼ਬਦ-ਸੁਰਤਿ ਦਾ ਸੰਜੋਗੀ, ਆਸ਼ਾ ਵਿਚ ਨਿਰਾਸ਼, ਕਾਮਾਦਿ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਰਮ-ਵਿਵੇਕੀ, ਸਤਿ-ਸੰਤੋਖ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸੰਨ, ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੀਆਂ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਸੱਚ ਵਿਚ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਉਣ ਵਾਲਾ ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ, ਕਾਮ-ਕ੍ਰੋਧ, ਵੈਰ-ਵਿਰੋਧ ਲੋਭ-ਮੋਹ, ਅਹੰਕਾਰ ਦੂਰ ਕਰ ਕੇ ਸਤਿ, ਸੰਤੋਖ, ਦਇਆ, ਧਰਮ, ਨਾਮ, ਦਾਨ, ਇਸ਼ਨਾਨ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਆਦਰਸ਼ਕ ਮਨੁੱਖ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਕਾਦਰ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਗਤ ਵਿਚ ਆਉਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਹੁਣੇ ਵਾਲੀ ਫੇਰੀ ਸਮਝ ਕੇ ਇਸ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਮਾਇਆ-ਲੇਪਨ ਤੋਂ ਨਿਰਾਲਮ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ:

ਗੁਰਮਤਿ ਸਹਜਿ ਨਿਵਾਸੁ ਸਿਫਤਿ ਸਮੇਉ ਹੈ।
ਸਬਦਿ ਸੁਰਤਿ ਪਰਗਾਸ ਅਛਲ ਅਛੇਉ ਹੈ।
ਗੁਰਮੁਖਿ ਆਸ ਨਿਰਾਸ ਮਤਿ ਅਰਖੇਉ ਹੈ।
ਕਾਮ ਕਰੋਧ ਵਿਣਾਸੁ ਸਿਫਤਿ ਸਮੇਉ ਹੈ।
ਸਤਿ ਸੰਤੋਖ ਉਲਾਸ ਸਕਤਿ ਨ ਸੇਉ ਹੈ।
ਘਰ ਹੀ ਵਿਚਿ ਉਦਾਸੁ ਸਚੁ ਸੁਚੇਉ ਹੈ।
ਵੀਹ ਇਕੀਹ ਅਭਿਆਸੁ ਗੁਰ ਸਿਖ ਦੇਉ ਹੈ । (ਵਾਰ 3:2)

ਕਾਮੁ ਕਰੋਧੁ ਵਿਰੋਧੁ ਹਰਿ ਲੋਭੁ ਮੋਹੁ ਅਹੰਕਾਰੁ ਤਜਾਇਆ।
ਸਤੁ ਸੰਤੋਖੁ ਦਇਆ ਧਰਮੁ ਨਾਮੁ ਦਾਨੁ ਇਸਨਾਨੁ ਦ੍ਰਿੜਾਇਆ। (ਵਾਰ 11:3)

ਕੁਦਰਤਿ ਨੋ ਕੁਰਬਾਣੁ ਕਾਦਰੁ ਜਾਣੀਐ।
ਗੁਰਮੁਖਿ ਜਗਿ ਮਿਹਮਾਣੁ ਜਗੁ ਮਿਹਮਾਣੀਐ।
ਸਤਿਗੁਰ ਸਤਿ ਸੁਹਾਣੁ ਆਖਿ ਵਖਾਣੀਐ। (ਵਾਰ 3:3)

ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਇਹ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰ ਦੇਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਜੀਵਨ- ਜੁਗਤਿ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਨਾ ਅਸਾਨ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਖੰਡੇ ਦੀ ਧਾਰ ’ਤੇ ਤੁਰਨ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਇਹ ਵਾਲ ਤੋਂ ਸੂਖ਼ਮ ਰਾਹ ’ਤੇ ਚੱਲਣ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਇਹ ਅਲੂਣੀ ਸਿੱਲ੍ਹ ਚੱਟਣ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਫਲ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਮਿੱਠਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਸਾਧਸੰਗਤਿ ਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਗੁਰਮੁਖ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਤੁਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਮ ਮਨੁੱਖ ਗੁਰਮੁਖ ਦੀ ਇਸ ਕਰਣੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ:

ਗੁਰ ਸਿਖੀ ਬਾਰੀਕ ਹੈ ਸਿਲ ਚਟਣੁ ਫਿਕੀ।
ਤ੍ਰਿਖੀ ਖੰਡੇ ਧਾਰ ਹੈ ਉਹੁ ਵਾਲਹੁ ਨਿਕੀ। (ਵਾਰ 9:2)

ਸਿਲਾ ਅਲੂਣੀ ਚਟਣੀ ਸਾਦਿ ਨ ਪੁਜੈ ਲਖ ਲਖ ਮੇਵਾ ।
ਸਾਧਸੰਗਤਿ ਗੁਰ ਸਬਦ ਸਮੇਵਾ ॥ (ਵਾਰ 28:4)

ਗੁਰਮੁਖਿ ਪੰਥੁ ਵਖਾਣੀਐ ਅਪੜਿ ਨ ਸਕੈ ਇਕਤੁ ਵਿਖੀ॥
ਸਿਲ ਆਲੂਣੀ ਚਟਣੀ ਤੁਲਿ ਨ ਲਖ ਅਮਿਅ ਰਸ ਇਖੀ। (ਵਾਰ 28:1 )