ਸਰਵ-ਵਿਦਿਤ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਦਰਸ਼ਕ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਵਾਸਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬੁਨਿਆਦੀ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਉਹ ਸਨ- ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਦਾ ਨਾਮ ਜਪਣਾ, ਧਰਮ ਦੀ ਕਿਰਤ ਕਰਨੀ ਅਤੇ ਸਭ ਨਾਲ ਵੰਡ ਕੇ ਛਕਣਾ। ਲੋਭ, ਸੁਆਰਥ ਆਦਿ ਕੁਝ ਅਜਿਹੀਆਂ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਨਾ ਕੇਵਲ ਮਾਨਵੀ-ਮਨ ਵਿਚ ਕੁਦਰਤਨ ਟਿਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਬਲਕਿ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ ਹੋਰ ਜੀਵ-ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਮਾਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਵੱਡਾ ਅੰਤਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਕੋਲ ਪਦਾਰਥ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਏਕਾਧਿਕਾਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਸਮਰਥਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਬੌਧਿਕ ਸਮਰਥਾ ਕਾਰਨ ਪਦਾਰਥ ਉੱਤੇ ਉਸ ਦਾ ਅਬਾਧ ਨਿਯੰਤਰਣ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜਦੋਂ ਤੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪਦਾਰਥ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਝ ਆਈ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਸੁਆਰਥ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਵਧ ਸੁਆਰਥੀ ਹੋਣਾ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੈ। ਉਹ ਬਿਨਾ ਕਠਿਨ ਮਿਹਨਤ ਕੀਤੇ ਇਤਨਾ ਪਦਾਰਥ ਸੰਗ੍ਰਹਿਤ ਕਰ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਾ ਕੇਵਲ ਉਹ ਆਪ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਬੈਠ ਕੇ ਮਨ-ਭਾਉਂਦੇ ਸੁਖ ਭੋਗ ਸਕੇ, ਬਲਕਿ ਉਸ ਦੀਆਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਦਾਰਥ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਾਸਤੇ ਕੋਈ ਯਤਨ ਨਾ ਕਰਨਾ ਪਵੇ। ਇਹ ਮਾਨਵੀ ਵਿਕਾਰ-ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਵਿਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਦਾਰਥਕ ਅਸੰਤੁਲਨ ਦਾ ਮੂਲ ਕਾਰਨ ਰਹੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਪਦਾਰਥਕ ਵਿਕਾਸ ਵਿਚ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਮਿਹਨਤ ਕਰ ਕੇ ਵੀ ਇਸ ਦੇ ਸੁਖ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਕੁਝ ਸੀਮਿਤ ਜਿਹੇ ਲੋਕ ਬੌਧਿਕ ਚਲਾਕੀਆਂ ਕਾਰਨ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਫਲ ਬੈਠਿਆਂ ਹੀ ਭੋਗ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਇਕ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਕਾਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਫਲ ਅਸਥਿਰਤਾ ਅਤੇ ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਲੋਕ ਜੋ ਸਖ਼ਤ ਮਿਹਨਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਪਦਾਰਥਕ ਸੁਖ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਸਹਿ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿਚ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਵਿਰੁਧ ਸੰਘਰਸ਼ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਮਾਨਵੀ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਵਾਤਾਵਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਆਦਰਸ਼ ਮਾਨਵੀ ਸਮਾਜ ਉਹੋ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਕਿਰਤ ਕਰਦੇ ਹੋਣ, ਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਇੱਜ਼ਤ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਕਮਾਈ ਦੇ ਫਲ ਉੱਤੇ ਦੂਜੇ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਦੀ ਵੱਡੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਇੱਥੋਂ ਦੀ ਵਰਨ ਵਿਵਸਥਾ ਸੀ। ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਦੁਬਿਧਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਆਰੀਆ ਲੋਕ ਬਾਹਰੋਂ ਆਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦਾਸ ਜਾਂ ਗ਼ੁਲਾਮ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਗ਼ੁਲਾਮਾਂ ਵਾਂਗ ਮਿਹਨਤ ਵਾਲੇ ਕੰਮ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਹੀਣਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣਦਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਵਰਨ-ਵੰਡ ਵਿਚ ਵਿੱਦਿਆ ਅਤੇ ਧਰਮ ਉੱਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦ ਦਾ ਏਕਾਧਿਕਾਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਰਾਜ-ਸੱਤਾ ਖੱਤਰੀ ਨੇ ਸੰਭਾਲ ਲਈ। ਵਪਾਰ ਆਦਿ ਵੈਸ਼ ਕੋਲ ਚਲਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਹੱਥੀਂ ਕਿਰਤ ਕਰਨਾ ਸਭ ਤੋਂ ਤੁਛ ਕੰਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਵਾਲਾ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ, ਜੋ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ, ਸ਼ੂਦਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।

ਇਸ ਵਰਨ-ਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਸਮਰਥਕ ਆਧੁਨਿਕ ਕਾਲ ਵਿਚ ਇਸ ਅਪ੍ਰਾਸੰਗਿਕ ਅਮਾਨਵੀ ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਵੀ ਗੌਰਵਮਈ ਸਨਾਤਨ ਪਰੰਪਰਾ ਸਿੱਧ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਕਾਰਜ-ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕਰਮ-ਵਿਭਾਜਨ ਸਿਸਟਮ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਸ ਵਿਚ ਤਾਂ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਇਸ ਸਿਸਟਮ ਨੇ ਕਿਰਤ ਕਰਨ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਕੇ ਕਿਰਤ ਅਤੇ ਕਿਰਤੀ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਤੁਛਤਾ ਨਾਲ ਕਲੰਕਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਕਲੰਕ ਅੱਜ ਤੀਕ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਦੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਵਿਦਮਾਨ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਅਜੇ ਵੀ ਕਿਰਤ ਕਰਨ ਪ੍ਰਤੀ ਲੋਕ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਉਂਜ ਭਾਵੇਂ ਹਰ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੂਲਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਤਾਂ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀਆਂ ਹਨ, ਸੁਆਰਥ ਸਭ ਵਿਚ ਹੈ, ਸੁਖ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅਭਿਲਾਖੀ ਹਨ, ਪਰ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਇਕ ਪਾਸੇ ਕਿਰਤ ਦੀ ਤੁਛਤਾ ਨੂੰ ਵੈਦਿਕ ਸਨਾਤਨਵਾਦ ਨੇ ਧਾਰਮਿਕ ਆਧਾਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਯੋਗਪਰਕ ਅਵੈਦਿਕ ਪੰਥਾਂ ਦੀ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਪ੍ਰਤੀ ਉਦਾਸੀਨਤਾ ਨੇ ਵੀ ਕਿਰਤ ਨੂੰ ਇਕ ਬੰਧਨ ਸਮਝ ਕੇ ਤਿਲਾਂਜਲੀ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਕਿਰਤ ’ਤੇ ਪਲਣ ਵਾਲੇ ਵਿਹਲੜ ਸਾਧੂਆਂ ਦੀਆਂ ਜਮਾਤਾਂ ਦਾ ਹੀ ਵਿਸਥਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂ ਫਿਰ ਨਿਪੁੰਸਕ ਸਮਾਜ ਸਿਰਜ ਕੇ ਕਿਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਲੁੱਟਣ ਵਾਲੇ ਜਰਵਾਣਿਆਂ ਨੂੰ ਬਲਸ਼ਾਲੀ ਹੋਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦਿੱਤਾ। ਇੰਜ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਕਿਰਤ ਕਰਨ ਪ੍ਰਤੀ ਅਰੁਚੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰਹੀ, ਬਲਕਿ ਵਿਹਲੜਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕਿਰਤੀਆਂ ਦਾ ਰੱਜ ਕੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਕਰਨ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵੱਖ- ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਜੁਗਤਾਂ ਨਾਲ ਨਿਆਇ-ਸੰਗਤ ਠਹਿਰਾਉਣ ਦੇ ਯਤਨ ਨਿਰੰਤਰ ਜਾਰੀ ਰਹੇ ਹਨ। ਕਿਰਤੀ ਦਾ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਕਿਰਤ ਅਤੇ ਕਿਰਤੀ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਸਾਧਨ-ਸੰਪੰਨ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਸਾਧਨਹੀਣ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਿਸ ਦਾ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਤਗਯ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਤ੍ਰਿਸਕਾਰਿਤ ਨੀਚ-ਜਾਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਜੈਨ ਅਤੇ ਬੁਧ ਮਤ ਭਾਵੇਂ ਵੈਦਿਕ ਸਨਾਤਨਤਾ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ, ਪਰ ਆਪਣੀਆਂ ਤਿਆਗਵਾਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਕਾਰਨ ਉਹ ਕਿਰਤ ਅਤੇ ਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨ ਨਹੀਂ ਦਿਵਾ ਸਕੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਰਤ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਅਭਿੰਨ ਹਨ। ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਜੀਵਨ ਦਾ ਆਧਾਰ ਕਿਰਤ ਹੀ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਬੁਧ ਅਤੇ ਜੈਨ ਮਤਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵਰਨ-ਵੰਡ ਦੇ ਜਿਆਦਾ ਪ੍ਰਬਲ ਵਿਰੋਧੀ ਸਨ। ਜਿਸ ਸਮਾਜਿਕ ਸਮਾਨਤਾ ਨੂੰ ਉਹ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਉਸ ਵਿਚ ਮਜ਼ਹਬ ਦੀ ਦੀਵਾਰ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵਰਨ-ਵੰਡ ਵੱਡੀ ਰੁਕਾਵਟ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦੇ ਭੇਦਭਾਵ ਵਿਰੁੱਧ ਆਵਾਜ਼ ਉਠਾਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਤੇ ਇਹ ਨਹੀਂ ਭਾਸਦਾ ਕਿ ਉਹ ਵੈਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਦੇ ਵਿਹਾਰ ਤੋਂ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋਣ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਤਾਂ ਆਪਣਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਵੀ ਨਿਭਾ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਨਿਮਨ-ਜਾਤ ਹੋਣ ਦਾ ਸਮਾਜਿਕ ਅਪਮਾਨ ਵੀ ਖਿੜੇ ਮੱਥੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਿਰਤੀਆਂ ਦਾ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਉਪਰਲੀਆਂ ਦੋਹਾਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਖੱਤਰੀ ਨੂੰ ਅਧਾਰਮਿਕ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਕੇਵਲ ਗਿਆਨਹੀਣ ਪਰਜਾ ਦੀ ਲੁੱਟ-ਖਸੁੱਟ ਵਿਚ ਪਰਵਿਰਤ ਸਨ, ਆਪਣੇ ਵਰਣਗਤ ਫ਼ਰਜ਼ਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਰੱਤਾ ਵੀ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਨਹੀਂ ਸਨ:

ਖਤ੍ਰੀਆ ਤ ਧਰਮੁ ਛੋਡਿਆ ਮਲੇਛ ਭਾਖਿਆ ਗਹੀ ॥
ਸ੍ਰਿਸਟਿ ਸਭ ਇਕ ਵਰਨ ਹੋਈ ਧਰਮ ਕੀ ਗਤਿ ਰਹੀ ॥ (ਪੰਨਾ 663)

ਖਤ੍ਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਿਠਿ ਦੇ ਛੋਡੇ ਹਰਿ ਨਾਮਦੇਉ ਲੀਆ ਮੁਖਿ ਲਾਇ ॥ (ਪੰਨਾ 734)

ਕਾਦੀ ਕੂੜੁ ਬੋਲਿ ਮਲੁ ਖਾਇ ॥
ਬ੍ਰਾਹਮਣੁ ਨਾਵੈ ਜੀਆ ਘਾਇ॥(ਪੰਨਾ 662)

ਮਾਣਸ ਖਾਣੇ ਕਰਹਿ ਨਿਵਾਜ ॥
ਛੁਰੀ ਵਗਾਇਨਿ ਤਿਨ ਗਲਿ ਤਾਗ ॥
ਤਿਨ ਘਰਿ ਬ੍ਰਹਮਣ ਪੂਰਹਿ ਨਾਦ ॥
ਉਨਾ੍ ਭਿ ਆਵਹਿ ਓਈ ਸਾਦ ॥ (ਪੰਨਾ 471)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਸੇ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਚੰਗਾ-ਮੰਦਾ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ, ਬਲਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਸ਼ੁੱਭ-ਅਸ਼ੁੱਭ ਅਮਲ ਨਾਲ ਹੀ ਚੰਗਾ ਜਾਂ ਬੁਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ‘ਮੁਸ਼ਕਤ ਘਾਲਣ’ ਵਾਲੇ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ ਗੁਰਮੁਖਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਹੀ ਸਫਲ ਹੈ। ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਫਲਤਾ-ਅਸਫਲਤਾ ਪਰਖਣ ਵਾਸਤੇ ਕੋਈ ਜਾਤ ਜਾਂ ਧਰਮ ਨਹੀਂ, ਅਮਲ ਹੀ ਅੰਤਿਮ ਕਸਵੱਟੀ ਹੈ। ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਨੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਕਰਮਸ਼ੀਲਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਗਤੀਮਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਗਤੀ ਜਾਂ ਕਰਮ ਦਾ ਰੁਕਣਾ ਹੀ ਸਥੂਲ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦਾ ਵਿਨਾਸ਼ ਹੈ। ਗਤੀਮਾਨਤਾ ਜੀਵਨ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਿਚ ਆਈ ਰੁਕਾਵਟ ਮੌਤ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਰਮਸ਼ੀਲ ਮਨੁੱਖ ਜਿਊਂਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਆਲਸੀ ਅਤੇ ਵਿਹਲੜ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਹੀ ਮਿਰਤਕ ਵਿਅਕਤੀ ਸਮਾਨ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਜੋ ਲੋਕ ਖ਼ਾਨਦਾਨੀ ਕਿਰਤ ਕਰਨਾ ਛੱਡ ਕੇ ਤਿਆਗਵਾਦੀ ਸਾਧੂ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਰਵਾਰ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਵਾਸਤੇ ਦੁੱਖ ਉਪਜਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਿਊਣਾ-ਮਰਨਾ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਅਸਫਲ ਹਨ:

ਮਾਊ ਪੀਊ ਕਿਰਤੁ ਗਵਾਇਨਿ ਟਬਰ ਰੋਵਨਿ ਧਾਹੀ ॥
ਓਨਾ ਪਿੰਡੁ ਨ ਪਤਲਿ ਕਿਰਿਆ ਨ ਦੀਵਾ ਮੁਏ ਕਿਥਾਊ ਪਾਹੀ॥ (ਪੰਨਾ 149)

ਇੱਥੇ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਨਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ‘ਮਾਊ ਪੀਊ ਕਿਰਤੁ’ ਅਰਥਾਤ ਕੁਲ ਦੀ ਕਿਰਤ ਕਹਿਣ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਇਹ ਭਾਵ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਵਰਣਗਤ ਕਰਮ ਦਾ ਹੀ ਨਿਰਬਾਹ ਕਰੇ, ਬਲਕਿ ਇਹ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕੁਲ- ਪਰੰਪਰਾ ਵਾਲਾ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵੱਡੀ ਔਕੜ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਘਰ ਵਿਚ ਚੱਲਦਾ ਕੰਮ-ਕਾਰ ਹੀ ਸੰਭਾਲਣਾ ਸੀ। ਨਵਾਂ ਧੰਦਾ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਉਦਮੀ ਲੋਕ ਹੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਖ਼ਾਨਦਾਨੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੰਮ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਵਿਚ ਕੋਈ ਔਕੜ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਕਹਿ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਆਲਸੀ ਸਾਧੂ ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਮਿਹਨਤ ਤੋਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੌੜੇ ਹੋਏ ਹਨ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਦਾਰਥਕ ਉਨਤੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਉਚੇਰੇ ਯਤਨਾਂ ਦੀ ਆਸ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਇਹ ਭਾਂਜਵਾਦੀ ਤਾਂ ਸਾਧਾਰਨ ਅਤੇ ਆਸਾਨ ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਦੇ ਵੀ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹਨ।

ਅਮਲ ਸਿੱਖ-ਸਾਧਨਾ ਦੇ ਪੰਜ ਖੰਡਾਂ ਵਿਚ ਸੰਮਿਲਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਅਫ਼ਸੋਸ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ‘ਕਰਮ ਖੰਡ’ ਵਿਚ ‘ਕਰਮ’ ਪਦ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੀ ਮੂਲ ਭਾਵਨਾ ਦੇ ਵਿਪਰੀਤ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨੇ ਅਰੰਭ ਦਿੱਤੇ ਹਨ, ਪਰ ਅਸਲੀਅਤ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਅਧਿਆਤਮ ਪੰਧ ਵਿੱਚੋਂ ਕਰਮ ਜਾਂ ਅਮਲ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਮਨਫ਼ੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਕੁਝ ਸ਼ਰੀਅਤ ਪ੍ਰਧਾਨ ਪੰਥਾਂ ਵਿਚ ਅਧਿਆਤਮਕ ਪੰਧ ‘ਧਰਮ ਖੰਡ’ ਤੀਕ ਹੀ ਸੰਕੁਚਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਰੀਅਤ ਨੇ ‘ਧਰਮ ਖੰਡ’ ਦਾ ਜਿਹੋ-ਜਿਹਾ ਵਿਵਹਾਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਉਸੇ ਦਾ ਕਰੜਾਈ ਨਾਲ ਪਾਲਣਾ ਧਰਮ ਹੋ ਗਿਆ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ‘ਗਿਆਨ ਖੰਡ’ ਤੀਕ ਸੀ। ਸਾਰੇ ਯੋਗੀਆਂ (ਸਿੱਧਾਂ, ਨਾਥਾਂ ਆਦਿ) ਦੀ ਸਾਧਨਾ ‘ਸਰਮ ਖੰਡ’ ਤੀਕ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ‘ਅਮਲ’ ਤੀਕ ਵੀ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ। ਗਿਆਨ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰਮ-ਪੂਰਵਕ ਮਨ, ਬੁਧਿ, ਚਿਤ ਆਦਿ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਕਰਮ-ਭੂਮੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਕਰਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ-ਚਾਨਣ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਕਰਨਾ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਕਣ-ਕਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਅਮਲ ਨਾਲ ਰੋਸ਼ਨ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸੱਚਖੰਡ ਦੇ ਨਿਰੋਲ ਸੱਚ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਕਸਵੱਟੀ ਉੱਤੇ ਕੀਤੇ ਅਮਲ ਨੂੰ ਪਰਖ ਕੇ ਕੰਚਨ ਜਿਹੇ ਸ਼ੁਧ ‘ਸਚਿਆਰ’ ਸਿਧ ਹੋਣਾ ਹੀ ਸਿੱਖ-ਸਾਧਨਾ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਮੰਜ਼ਿਲ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਵਿਚ ਕਿਰਤ ਦਾ ਇਤਨਾ ਮਹੱਤਵ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਅਧਿਆਤਮਕ ਸਫ਼ਰ ਐਮਨਾਬਾਦ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਿਆਂ, ਇਕ ਪਾਸੇ ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਜੀ ਵਰਗੇ ਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਆਦਰਸ਼ਕ ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਕਿਰਤ ’ਤੇ ਪਲਣ ਵਾਲੇ ਮਲਿਕ ਭਾਗੋ ਨੂੰ ਲੁੱਟ ਦੇ ਮਾਲ ’ਤੇ ਐਸ਼ਵਰਯ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਮਾਜ-ਵਿਰੋਧੀ, ਮਨੁੱਖਤਾ-ਵਿਰੋਧੀ ਸਿੱਧ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਧਿਆਤਮਕ ਪੰਧ ਕਿਰਤੀ ਤੋਂ ਅਰੰਭ ਹੋਇਆ, ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਧਿਆਤਮਕ ਪੰਧ ਦਾ ਸਮਾਪਨ ਕਿਰਤ ਉੱਤੇ ਹੋਇਆ। ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਰਤੀਆਂ ਦੀ ਨਗਰੀ ਕਰਤਾਰਪੁਰ (ਜੋ ਰਚਨਾਤਮਕ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਗਰੀ ਸੀ) ਵਿਖੇ ਕਿਰਸਾਣੀ ਦਾ ਸਖ਼ਤ ਕਾਰਜ ਕਰ ਕੇ ‘ਮੁਸ਼ੱਕਤ ਘਾਲਣ’ ਦਾ ਅਮਲ ਸੁਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਿਰਤੀ ਦੇ ਮੇਲ ਤੋਂ ਅਰੰਭ ਹੋਈ ਅਤੇ ਹੱਥੀਂ ਕਿਰਤ ਕਰਨ ’ਤੇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਹਿਮਾ-ਮੰਡਿਤ ਵਿਰਕਤ ਸਾਧੂਆਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਅਵਤਾਰਾਂ ਆਦਿ ਨੂੰ ਆਦਰਸ਼ਕ ਮਨੁੱਖ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਲੈਣ ਦਾ ਕੋਈ ਇਕ ਵੀ ਪੂਰਨਾ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ, ਬਲਕਿ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ, ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ, ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ, ਭਗਤ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਜੀ, ਭਗਤ ਧੰਨਾ ਜੀ, ਭਗਤ ਸੈਣ ਜੀ ਆਦਿ ਅਜਿਹੇ ਸੰਤਾਂ ਨਾਲ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਸਾਂਝ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਭਾਂਤ-ਭਾਂਤ ਦੀ ਕਿਰਤ ਦੁਆਰਾ ਸਮਾਜ ਦੇ ਉਥਾਨ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਜੋ ਨਾ ਕੇਵਲ ਰੱਬ ਦੇ ਨਾਮ ਵਿਚ ਲੀਨ ਸਨ, ਬਲਕਿ ਪਦਾਰਥਕ ਪ੍ਰਗਤੀ ਵਿਚ ਵੀ ਤਨੋ-ਮਨੋ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਜੋ ਕਿਸੇ ਦੀ ਕਿਰਤ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਲਦੇ, ਬਲਕਿ ਆਪਣੀ ਸਖ਼ਤ ਘਾਲਣਾ ਨਾਲ ਕਿਰਤੀ ਹੋਣ ਦਾ ਸਵੈਮਾਣ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।

ਵਾਸਤਵ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਹੈ ਹੀ ਕਿਰਤੀਆਂ ਦਾ ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥ, ਜੋ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਅਕ੍ਰਿਅਤਾ ਨੂੰ ਨਕਾਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਰਮਸ਼ੀਲਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰੋਤਸਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਦਾਰਥ ਅਤੇ ਧਰਮ, ਪਦਾਰਥ ਅਤੇ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਹਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਆਪ ਕਰਤਾ-ਪੁਰਖ ਹੈ, ਜੋ ਸਵਰਗਾਂ ਦਾ ਵਿਹਲੜ, ਆਲਸੀ, ਵਿਲਾਸੀ, ਅਕ੍ਰਿਅ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਕਰਤਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸੁਸੱਜਿਤ, ਸਭ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਸਦਾ ਢਾਹੁਣ- ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਰਚਨਾਤਮਕ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਹੈ। ਇੰਞ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਕਰਤਾਰ, ਕਿਰਤ ਅਤੇ ਕਿਰਤੀ ਦਾ ਸੁੰਦਰ ਸੰਗਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਰਮਿਤ ਕਿਰਦਾਰ ਕੇਵਲ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਦੇ ਵਿਗਾਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰਖਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਕੇਵਲ “ਆਗਾਹਾ ਕੂ ਤ੍ਰਾਘਿ” ਦਾ ਹੀ ਮੰਤ੍ਰ ਲਿਆ ਹੈ, “ਪਿਛਾ ਫੇਰਿ ਨ ਮੁਹਡੜਾ” ਅਰਥਾਤ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਹਟਣਾ ਹੀ ਸੱਚ ਜਾਣਿਆ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਕਿਰਸਾਣੀ ਨੂੰ ਅਮਲ ਦੀ ਸ਼ਿਖ਼ਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਕਿਰਸਾਣੀ ਕਰਨਾ ਕੇਵਲ ਜੀਵਨ-ਨਿਰਬਾਹ ਵਾਸਤੇ ਕੀਤਾ ਉੱਦਮ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਕਿਰਸਾਣ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਦਰਸ਼ਕ ਮਨੁੱਖ ਨਜ਼ਰ ਆਇਆ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਹਜ਼ਰਤ ਈਸਾ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ਕ ਮਨੁੱਖ ਭੇਡਾਂ ਦਾ ਚਰਵਾਹਾ ਸੀ। ਕਿਰਸਾਣ ਆਦਰਸ਼ਕ ਮਨੁੱਖ ਕਈ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਸੀ। ਇਕ ਤਾਂ ਉਹ ਚੌਵੀ ਘੰਟੇ ਆਪਣੇ ਕਿੱਤੇ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ, ਹਰ ਵੇਲੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਉਹ ਖੇਤੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਹੋਰ ਕਿਰਤੀ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦੂਜੀ ਗੱਲ ਇਹ ਕਿ ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਲੁੱਟ-ਖਸੁੱਟ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੀ ਜਿਨਸ ਦਾ ਮੁੱਲ ਵੀ ਦੂਜੇ ਲੋਕ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਤੀਜੇ ਹੋਰ ਕਾਮਿਆਂ ਵਾਂਗ ਉਸ ਵਿਚ ਹੀਣਤਾ ਭਾਵ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂ ਜੁ ਉਸ ਕੋਲ ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਨ ਰੂਪ ਸੰਪਤੀ ਦਾ ਸਵੈਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਦੀ ਅਧੀਨਗੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਦੁਕਾਨਦਾਰ ਵਾਂਗ ਝੂਠ ਅਤੇ ਗ੍ਰਾਹਕ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ਾਮਦ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲੈਣਾ ਪੈਂਦਾ। ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਤ ਵੀ ਸੁੱਚੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਕੋਲ ਸਵੈਮਾਣ ਵੀ ਹੈ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਅਧੀਨਗੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਅਸੀਂ ਅਖੌਤੀ ਛੋਟੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਕਿਤੇ-ਕਿਤੇ ਜਾਤ-ਹੀਣਤਾ ਦਾ ਇਕ ਭਾਵ ਵੇਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ:

ਕਹਿ ਰਵਿਦਾਸ ਖਲਾਸ ਚਮਾਰਾ ॥ (ਪੰਨਾ 345)

ਜਾਤੀ ਓਛਾ ਪਾਤੀ ਓਛਾ ਓਛਾ ਜਨਮੁ ਹਮਾਰਾ ॥

ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਕੀ ਸੇਵ ਨ ਕੀਨ੍‍ੀ ਕਹਿ ਰਵਿਦਾਸ ਚਮਾਰਾ ॥ (ਪੰਨਾ 486)

ਕਬੀਰ ਮੇਰੀ ਜਾਤਿ ਕਉ ਸਭੁ ਕੋ ਹਸਨੇਹਾਰੁ ॥ (ਪੰਨਾ 1364)

ਓਛੀ ਮਤਿ ਮੇਰੀ ਜਾਤਿ ਜੁਲਾਹਾ ॥ (ਪੰਨਾ 524)

ਗੁਰੂ ਜੀ ਕਿਰਤ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਇਸ ਹੀਣਤਾ ਦੇ ਸਖ਼ਤ ਵਿਰੁੱਧ ਸਨ। ਕਿਰਤ ਅਤੇ ਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਇਸੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਹਿੱਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਲਿਕ ਭਾਗੋ ਨੂੰ ਨਕਾਰਿਆ ਅਤੇ ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਜੀ ’ਤੇ ਨਿਵਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਇਕ ਸੁੱਚੀ ਕਿਰਤ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਇਕ ਸੱਚੇ ਕਿਰਤੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਖੇਤੀ ਜੋੜੀ। ਇਸ ਸੰਬੰਧ ਤੋਂ ਇਕ ਇਹ ਭਾਵ ਵੀ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਖੇਤੀ ਇਕ ਕਰਤਾਰੀ ਅਰਥਾਤ ਦੈਵੀ ਕਿਰਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਕਮਾਉਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਭੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੈ। ਕਿਰਸਾਣ ਦੀ ਇਕ ਹੋਰ ਖ਼ੂਬੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਰਤਾਰ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਫ਼ਸਲ ਚੰਗੀ-ਮੰਦੀ ਹੋਣੀ ਕੁਦਰਤ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਵੱਲ ਲੱਗੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਆਸ ਉਹ ਘੱਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਖ਼ਤ ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤ ਦੀਆਂ ਕ੍ਰੋਪੀਆਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਤੋਖੀ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ-ਸੰਕਲਪੀ ਵੀ ਕਰ ਦੇਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਬੇਅੰਤ ਜੀਵ-ਜੰਤੂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਪਲਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਵਰਗਾ ਦਾਨਸ਼ੀਲ ਵੀ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਨਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖੀ ਅਤੇ ਕਿਰਸਾਣੀ ਦਾ ਇਕ ਅਟੁੱਟ ਸੰਬੰਧ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਉਨਾ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕ ਹੈ, ਜਿੰਨਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਸੀ। ਕਿਰਸਾਣੀ ਪ੍ਰਤੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਕਾਰਨ ਹੀ ਸਿੱਖ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਕਿਰਸਾਣ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਾਰ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਕਿਸਾਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੋਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਮਾਰਕਸ ਦਾ ਇਹ ਨਜ਼ਰੀਆ ਸੀ ਕਿ ਕਿਰਸਾਣ ਕਦੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਸਕਦਾ, ਉੱਥੇ ਸਿੱਖ ਕਿਰਸਾਣ ਨੇ ਨਾ ਕੇਵਲ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਅਰੰਭ ਕੀਤੀ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਨੂੰ ਸਾਰਥਕ ਕੀਤਾ, ਬਲਕਿ ਹਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੁਆਰਾ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਅਨਾਜ ਦੀ ਥੁੜ੍ਹ ਨੂੰ ਮੂਲੋਂ ਹੀ ਨਸ਼ਟ ਕੀਤਾ। ਕਿਰਸਾਣ ਦੀ ਆਦਰਸ਼ਕ ਘਾਲ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਅਧਿਆਤਮ-ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਕਿਰਸਾਣ ਵਰਗਾ ਮੁਸ਼ੱਕਤੀ ਬਣਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੱਤੀ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਧਕ ਨੇ ਜੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਈਮਾਨ ਨੂੰ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਇਕ ਕਿਸਾਨ ਵਾਂਗ ਕਰੜੀ ਮਿਹਨਤ ਕਰਨੀ ਪਵੇਗੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ੁਭ ਅਮਲ ਦੀ ਧਰਤੀ ਵਿਚ ਗੁਰੂ-ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਬੀਜ ਬੀਜਣਾ ਪਵੇਗਾ ਅਤੇ ਸੱਚ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਫ਼ਸਲ ਨੂੰ ਸਿੰਜਣਾ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ:

ਅਮਲੁ ਕਰਿ ਧਰਤੀ ਬੀਜੁ ਸਬਦੋ ਕਰਿ ਸਚ ਕੀ ਆਬ ਨਿਤ ਦੇਹਿ ਪਾਣੀ ॥
ਹੋਇ ਕਿਰਸਾਣੁ ਈਮਾਨੁ ਜੰਮਾਇ ਲੈ ਭਿਸਤੁ ਦੋਜਕੁ ਮੂੜੇ ਏਵ ਜਾਣੀ ॥ 1 ॥ (ਪੰਨਾ 24)

ਗੁਰੂ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਸਾਨ ਆਪਣਾ ਧੰਦਾ ਮਨ ਲਗਾ ਕੇ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਪੌਦੇ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ-ਇੱਕ ਬੂਟੇ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਖਾਦ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਗੋਡੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਜੀਵਨ ਉੱਦਮੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਉੱਦਮ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਸਵੇਰੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਉੱਠ ਕੇ ਹਲ਼ ਜੋਤਣ ਨਾਲ ਫ਼ਸਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਪਰਵਾਰ ਦਾ ਗ਼ੁਜ਼ਰਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ:

ਕਿਰਸਾਣੀ ਕਿਰਸਾਣੁ ਕਰੇ ਲੋਚੈ ਜੀਉ ਲਾਇ ॥
ਹਲੁ ਜੋਤੈ ਉਦਮੁ ਕਰੇ ਮੇਰਾ ਪੁਤੁ ਧੀ ਖਾਇ ॥ (ਪੰਨਾ 166)

ਗੁਰੂ ਜੀ ਕਿਰਸਾਣ ਦੇ ਆਚਾਰ ਨੂੰ ਸਾਧਕ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਨਾ-ਸ੍ਰੋਤ ਦਰਸਾਉਂਦਿਆਂ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਧਕ ਮਨ ਨੂੰ ਹਲ਼ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਬਣਾਵੇ, ਘਾਲਣਾ ਵਿਚ ਕਿਰਸਾਣ ਵਰਗਾ ਹੋਵੇ, ਪਾਣੀ ਸਖ਼ਤ ਮੁਸ਼ੱਕਤ ਦਾ ਦੇਵੇ, ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਖੇਤ ਸਮਝੇ ਜਿਸ ਵਿਚ ਨਾਮ ਦਾ ਬੀਜ ਬੀਜਣਾ ਹੈ। ਬੀਜ ਨਾਮ ਦਾ ਹੋਵੇ, ਸੁਹਾਗਾ ਜਿਸ ਨਾਲ ਵਤਰ ਸੰਭਾਲਣਾ ਹੈ ਸੰਤੋਖ ਦਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕਿਸਾਨ ਵਰਗੀ ਆਦਰਸ਼ਕ ਨਿਮਰਤਾ ਰੱਖੇ:

ਮਨੁ ਹਾਲੀ ਕਿਰਸਾਣੀ ਕਰਣੀ ਸਰਮੁ ਪਾਣੀ ਤਨੁ ਖੇਤੁ ॥
ਨਾਮੁ ਬੀਜੁ ਸੰਤੋਖੁ ਸੁਹਾਗਾ ਰਖੁ ਗਰੀਬੀ ਵੇਸੁ ॥
ਭਾਉ ਕਰਮ ਕਰਿ ਜੰਮਸੀ ਸੇ ਘਰ ਭਾਗਠ ਦੇਖੁ ॥ 1 ॥ (ਪੰਨਾ 595)

ਗੁਰੂ ਜੀ ਪਰ-ਕਿਰਤ ਉੱਪਰ ਪਲਣਾ ਮੁਰਦਾਰ ਖਾਣਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ’ਤੇ ਗ਼ੁਜ਼ਰਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਆਦਰਸ਼ ਜੀਵਨ ਉਸੇ ਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਨਾ ਕੇਵਲ ਕਿਰਤ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਰਵਾਰ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਵਿਹਲੜਾਂ ਦੀ ਹਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੀ ਨਿਖੇਧੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਹੀ ਜੁਗਤ ਕੇਵਲ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਕੋਲ ਹੈ, ਜੋ ਮਿਹਨਤ ਕਰ ਕੇ ਕਿਸੇ ਲੋੜਵੰਦ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਜੋ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਸਮਾਜ ਉੱਤੇ ਬੋਝ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ:

ਗਿਆਨ ਵਿਹੂਣਾ ਗਾਵੈ ਗੀਤ ॥
ਭੁਖੇ ਮੁਲਾਂ ਘਰੇ ਮਸੀਤਿ ॥
ਮਖਟੂ ਹੋਇ ਕੈ ਕੰਨ ਪੜਾਏ ॥
ਫਕਰੁ ਕਰੇ ਹੋਰੁ ਜਾਤਿ ਗਵਾਏ ॥
ਗੁਰੁ ਪੀਰੁ ਸਦਾਏ ਮੰਗਣ ਜਾਇ ॥
ਤਾ ਕੈ ਮੂਲਿ ਨ ਲਗੀਐ ਪਾਇ ॥
ਘਾਲਿ ਖਾਇ ਕਿਛੁ ਹਥਹੁ ਦੇਇ ॥
ਨਾਨਕ ਰਾਹੁ ਪਛਾਣਹਿ ਸੇਇ ॥ 1 ॥ (ਪੰਨਾ 1245)

ਕਿਰਤ ਦਾ ਆਧਾਰ ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਜੀਵਨ ਹੈ। ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਕਿਰਤ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਅਤੇ ਕਿਰਤ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਕਿਰਤ ਸਿੱਖ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਸਿੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਧੁਰਾ ਹੈ। ਜੋ ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਰਤ ਕਰਨੀ ਪਵੇਗੀ, ਪਰ ਜੋ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਤੋਂ ਉਦਾਸੀਨ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਰਤ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਹੀ ਘਰੋਂ ਭੱਜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਭਾਵ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ ਉਪਰੋਕਤ ਪੰਕਤੀਆਂ ਵਿਚ ਉਪਲਬਧ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਰਤ ਸਿੱਖ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਮੂਲ ਆਧਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ‘ਪਰਵਿਰਤੀ ਕਰਮ’ ਅਰਥਾਤ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਜੀਵਨ ਸਿੱਖੀ ਕਮਾਉਣ ਦੀ ਮੁੱਢਲੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਆਗਮਨ ਸਮੇਂ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਨਾਥ-ਜੋਗੀਆਂ ਵਰਗੇ ਤਿਆਗਵਾਦੀਆਂ ਦਾ ਲੋਕ-ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੀ। ਜਿਸ ਨੇ ਘਰ-ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਤਿਆਗੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਤਿਆਗਵਾਦ ਅਤੇ ਧਰਮ ਇਕਰੂਪ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਆਦਿ ਸੰਤਾਂ ਨੇ ਵੀ ਯੋਗ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਤਰੀਕੇ ਤੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਪਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਪਹਿਲੇ ਅਜਿਹੇ ਧਰਮ-ਸੰਸਥਾਪਕ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਿਆਗਵਾਦ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਧਾਰਮਿਕ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰ-ਬਿੰਦੂ ਬਣਾ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿਆਗਵਾਦੀਆਂ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਉਖਾੜ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ‘ਸੰਸਾਰੀ ਰੀਤ’ ਨੇ ਨਾਥ-ਜੋਗੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਚਲਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਪਰਿਪੂਰਣ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤਿਆਗਵਾਦੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਅਹੰਕਾਰ ਇਤਨਾ ਵਧਾ ਲਿਆ ਹੈ ਕਿ ਨਾਥਾਂ ਦੇ ਨਾਥ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਨੂੰ ਮਾਲਕ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ, ਬਲਕਿ ਆਪ ਨਾਥ (ਜਗਤ ਦੇ ਸਵਾਮੀ) ਬਣ ਬੈਠੇ ਹਨ। ਆਪ ਅਸਲ ਨਾਥ ਤੋਂ ਟੁੱਟੇ ਨਿਖਸਮੇ ਹਨ, ਪਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਚੇਲੇ ਬਣਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਬਣ ਬੈਠੇ ਹਨ। ਕੰਨ ਪੜਵਾ ਕੇ, ਬਿਭੂਤੀ ਮਲ ਲਈ ਹੈ, ਇਕ ਗੋਦੜੀ ਲੈ ਕੇ, ਹੱਥ ਵਿਚ ਭਿਖਿਆ-ਪਾਤ੍ਰ ਫੜ੍ਹ ਕੇ ਡੰਡਾ ਹਿਲਾਂਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਘਰ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਰਾਂ ’ਤੇ ਟੁਕਰ ਮੰਗਣ ਲਈ ਸਿੰਙੀ ਵਜਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਸਿਧ ਅਤੇ ਸਾਧਿਕ ਅਖਵਾਉਣ ਵਾਲੇ ਭਿਖਮੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ, ਜੋ ਕਿਰਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬੇਮੁਖ ਹੋ ਕੇ ਤਿਆਗੀ ਬਣੇ ਹਨ, ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਸਖ਼ਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਨਿਖੇਧ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਜੀਵਨ ਦਾ ਸਹੀ ਮਾਰਗ ਦੱਸਣ ਦੀ ਥਾਂ ਇਹ ਅਗਿਆਨੀ ਲੋਕਾਈ ਨੂੰ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਖੂਹ ਵਿਚ ਹੀ ਸੁੱਟ ਸਕਦੇ ਹਨ:

ਨਾਥਾਂ ਨਾਥੁ ਨ ਸੇਵਨੀ ਹੋਇ ਅਨਾਥ ਗੁਰੂ ਬਹੁ ਚੇਲੇ।
ਕੰਨ ਪੜਾਇ ਬਿਭੂਤਿ ਲਾਇ ਖਿੰਥਾ ਖਪਰੁ ਡੰਡਾ ਹੇਲੇ।
ਘਰਿ ਘਰਿ ਟੁਕਰ ਮੰਗਦੇ ਸਿੰਙੀ ਨਾਦੁ ਵਾਜਾਇਨਿ ਭੇਲੇ।
....ਅੰਨ੍ਹੈ ਅੰਨ੍ਹਾ ਖੂਹੇ ਠੇਲੇ ॥ (ਵਾਰ 15: 5)

ਅਸੀਂ ਉੱਪਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਕਿਰਤ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਕ ਸਾਧਨਾ ਦਾ ਕਦੇ ਜੋੜ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਵੇਦ-ਪ੍ਰਸਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਧਰਮ ਕੇਵਲ ਯੱਗਾਂ ਵਰਗੇ ਧਾਰਮਿਕ ਕਾਰਜਾਂ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਸਾਰੀਆਂ ਚਿਤ-ਸਾਧਕ ਯੋਗਪਰਕ ਧਾਰਮਿਕ ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਸਾਧਕ ਕਰਮ-ਮੁਕਤ ਨੂੰ ਹੀ ਸਾਧਨਾ-ਮੰਜ਼ਲ ਮੰਨਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੇ ਸਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਭਗਤ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਜੀ ਦਾ ਇਕ ਸੰਖੇਪ ਜਿਹਾ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ।ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆਏ ਭਗਤ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਜੀ ਵੇਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ-ਪੁਰਖ਼ੀ ਕਿੱਤੇ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਭਗਤ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਜੀ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ! ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਸੰਸਾਰੀਆਂ ਵਾਂਗ ਮਾਇਆ ਮੋਹ ਵਿਚ ਪੈ ਕੇ ਕੱਪੜੇ ਠੇਕ ਰਹੇ ਹੋ, ਪ੍ਰਭੂ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਲਗਾ ਰਹੇ:

ਨਾਮਾ ਮਾਇਆ ਮੋਹਿਆ ਕਹੈ ਤਿਲੋਚਨੁ ਮੀਤ ॥
ਕਾਹੇ ਛੀਪਹੁ ਛਾਇਲੈ ਰਾਮ ਨ ਲਾਵਹੁ ਚੀਤੁ ॥ (ਪੰਨਾ 1375)

ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, ਭਗਤ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਜੀ! ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਨਾਮ ਤਾਂ ਮੂੰਹ ਨਾਲ ਜਪਣਾ ਹੈ, ਹੱਥਾਂ-ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਹੋਰ ਕੰਮ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਨਾਲ ਤਾਂ ਸੁਰਤ ਇਕਸੁਰ ਕਰਨੀ ਹੈ। ਸਰੀਰਕ ਕਰਮ ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਰੁਕਾਵਟ ਨਹੀਂ:

ਨਾਮਾ ਕਹੈ ਤਿਲੋਚਨਾ ਮੁਖ ਤੇ ਰਾਮੁ ਸੰਮਾ੍ਲਿ ॥
ਹਾਥ ਪਾਉ ਕਰਿ ਕਾਮੁ ਸਭੁ ਚੀਤੁ ਨਿਰੰਜਨੁ ਨਾਲਿ ॥ (ਪੰਨਾ 1376)

ਇਸੇ ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਰਾਮਕਲੀ ਰਾਗ ਦੇ ਇਕ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਹ ਕਈ ਪ੍ਰਮਾਣ ਦੇ ਕੇ ਸਿੱਧ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਦੇ ਫ਼ਰਜ਼ ਨਿਭਾਉਂਦਿਆਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ- ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਪਤੰਗ ਉਡਾਉਂਦਾ ਬਾਲਕ ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਧਿਆਨ ਪਤੰਗ ਦੀ ਡੋਰ ਵਿਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਸੁਨਿਆਰਾ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਦਿਆਂ ਧਿਆਨ ਗਹਿਣੇ ਦੀ ਘਾੜਤ ਵਿਚ ਲਾਈ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਦੀ ਗਾਗਰ ਉਠਾ ਕੇ ਸਖੀਆਂ ਨਾਲ ਹਸਦੀ-ਖੇਡਦੀ ਇਸਤਰੀ ਆਪਣਾ ਧਿਆਨ ਗਾਗਰ ਵਿਚ ਲਾਈ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਘਰ ਤੋਂ ਦੂਰ ਚਰਣ ਗਈ ਗਊ ਦਾ ਧਿਆਨ ਆਪਣੇ ਵੱਛੇ ਵਿਚ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਘਰ ਦੇ ਕੰਮ-ਕਾਜ ਵਿਚ ਲੱਗੀ ਮਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਹਰ ਵੇਲੇ ਪੰਘੂੜੇ ਵਿਚ ਸੁੱਤੇ ਬੱਚੇ ਵੱਲ ਲੱਗਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇੰਞ ਹੀ ਸੱਚਾ ਸਾਧਕ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਦੀ ਕਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਸੁਰਤ ਨੂੰ ਅਕਾਲ-ਪੁਰਖ ਵਿਚ ਸਥਿਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਅਰਥਾਤ ਕਿਰਤ ਕਰਨਾ ਸਾਧਨਾ ਵਿਚ ਰੁਕਾਵਟ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਕਿਰਤ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਉਸ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਗਿਆਨ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਾਸਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਅਤੇ ਸਤਿਸੰਗ ਉਸ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਨੂੰ ਨਿਮਰਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਸ਼ੁਭ ਅਮਲ ਉਸ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਸੁਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਤਾਂ ਹੀ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਰਤ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਹੈ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਸੱਚ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਪਰਮ ਸਹਾਇਕ ਹੈ। ਕਿਰਤ ਹੀ ਸਾਧਕ-ਸਿੱਖ ਦੇ ਚਿੱਤ ਵਿਚ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਦਾ ਨਾਮ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ:

ਕਿਰਤਿ ਵਿਰਤਿ ਮਨੁ ਧਰਮੁ ਸਚੁ ਦਿੜਾਇਆ।
ਸਚੁ ਨਾਉ ਕਰਤਾਰੁ ਆਪੁ ਉਪਾਇਆ। (ਵਾਰ 20:9)

ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੀ ਲੰਗਰ ਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਕੇਵਲ ਭੁੱਖਿਆਂ ਦਾ ਪੇਟ ਭਰਨ ਜਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਬਰਾਬਰੀ ਤਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਕਿਰਤ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ ਵੀ ਹੈ। ਲੰਗਰ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਜਦੋਂ ਉੱਚੇ-ਨੀਵੇਂ, ਇਸਤਰੀ-ਪੁਰਖ, ਬੱਚੇ-ਬੁੱਢੇ ਜਾਤ-ਧਰਮ ਆਦਿ ਦਾ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਭੁਲ ਕੇ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਹੱਥੀਂ ਕਿਰਤ ਕਰਨ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨੂੰ ਸੁਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਸਭ ਸਹਿਮਤ ਹਨ ਕਿ ਲੰਗਰ ਸੇਵਾ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਸੰਗਤ ਆਪ ਤਿਆਰ ਕਰੇ ਅਤੇ ਭਾੜੇ ਦੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਤੋਂ ਤਿਆਰ ਨਾ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਆਧਾਰ ਦੇਣ ਵਾਸਤੇ ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸੁਪਤਨੀ ਮਾਤਾ ਖੀਵੀ ਜੀ ਲੰਗਰ ਦੀ ਆਪ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਪਿੱਛੇ ਹੱਥੀਂ ਕਿਰਤ ਕਰਨ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਹੀ ਮੁੱਖ ਮਕਸਦ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨਾ ਵੀ ਕਿਰਤ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦਰਸਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੀ ਕਰਮ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਪਾਣੀ ਲਿਆਉਣ ਵਾਸਤੇ ਕਿਸੇ ਤਨਖਾਹਦਾਰ ਸੇਵਕ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਵਿਹਲੜ ਜੋਗੀਆਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕਿਰਤੀਆਂ ਦੀ ਇਕ ਜਮਾਤ ਖੜ੍ਹੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਗੁਰੂ ਕੀ ਨਗਰੀ ਸ੍ਰੀ ਅਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਸਾਉਣ ਸਮੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿੱਤਿਆਂ ਦੇ ਕਿਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਵਸਾਇਆ ਗਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਧਰਮ ਕਿਰਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੀ ਪ੍ਰਫੁਲਿਤ ਹੋਣਾ ਸੀ। ਮੋਚੀਆਂ ਵਾਲੀ ਗਲੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਮੱਤ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਨਮਾਨਜਨਕ ਰੂਪ ਦੇਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੂਦਰ-ਕਰਮ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਅਹਿਮ ਸਥਾਨ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਸਮਾਜ-ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਕਿਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵਸਾਉਣਾ ਉਸੇ ਚਿੰਤਨ ਦਾ ਵਿਹਾਰਿਕ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਅਧੀਨ ਅਖੌਤੀ ਸ਼ੂਦਰ ਕਿਰਤੀ ਭਗਤ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿਚ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਿਰਤ ਅਤੇ ਕਿਰਤੀ ਦੇ ਮੱਥੇ ਤੋਂ ਸ਼ੂਦ੍ਰਤਵ ਦਾ ਕਲੰਕ ਸਦਾ ਲਈ ਮੇਟਣ ਦੇ ਸਮਰਥ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਸਾਧਸੰਗਤ ਲਈ ਤੱਪੜ ਝਾੜਣ, ਝਾੜੂ ਲਾਉਣ, ਲੰਗਰ-ਪਰਸ਼ਾਦ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਵੰਡਣ, ਲੰਗਰ ਦੇ ਬਰਤਨ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ, ਜਲ ਛਕਾਉਣ, ਆਟਾ ਪੀਸਣ, ਪਾਣੀ ਢੋਣ, ਪੱਖਾ ਝੱਲਣ, ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਵਾਉਣ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਸਿੱਖ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ ਵਿਹਾਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਿਆਂ ਲਿਖਦੇ ਹਨ:

ਸਾਧਸੰਗਤਿ ਕਰਿ ਸੇਵ ਸੁਖ ਫਲੁ ਪਾਇਆ।
ਤਪੜੁ ਝਾੜਿ ਵਿਛਾਇ ਧੂੜੀ ਨਾਇਆ।
ਕੋਰੇ ਮਟ ਅਣਾਇ ਨੀਰੁ ਭਰਾਇਆ।
ਆਣਿ ਮਹਾ ਪਰਸਾਦੁ ਵੰਡਿ ਖੁਆਇਆ ॥ (ਵਾਰ 20:10)

ਪੀਹਣਿ ਹੋਇ ਜਦੀਦ ਪਾਣੀ ਢੋਵਣਾ।
ਪਖੇ ਦੀ ਤਾਗੀਦ ਪਗ ਮਲਿ ਧੋਵਣਾ।
ਸੇਵਕ ਹੋਇ ਸੰਜੀਦੁ ਨ ਹਸਣੁ ਰੋਵਣਾ ॥ (ਵਾਰ 3:18)

ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਰਤਾਰ ਨੇ ਮਾਨਵ-ਕਾਇਆ ਕਰਮਹੀਣ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਇਸ ਲਈ ਸੁਸੱਜਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਹਰ ਇੰਦ੍ਰੀ ਦਾ ਉਸਾਰੂ ਕੰਮਾਂ ਵਾਸਤੇ ਸਦ-ਉਪਯੋਗ ਕਰੇ। ਅੱਖਾਂ ਜਗਤ-ਤਮਾਸ਼ਾ ਵੇਖਣ ਲਈ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ। ਮੂੰਹ ਬੋਲਣ ਵਾਸਤੇ ਅਤੇ ਕੰਨ ਸੁਣਨ ਵਾਸਤੇ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਨੱਕ ਗੰਧ ਲੈਣ ਲਈ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਹੱਥ ਕਿਰਤ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪੈਰ ਚੱਲਣ-ਫਿਰਣ ਵਾਸਤੇ ਹਨ। ਸੋ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਹੱਥ ਤਾਂ ਹੀ ਸਫਲ ਹਨ, ਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕਿਰਤ ਕਰ ਕੇ ਮਾਨਵਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ:

ਅਖੀ ਮੁਹੁਂ ਨਕੁ ਕੰਨੁ ਦੇਇ ਹਥੁ ਪੈਰੁ ਸਭਿ ਦਾਤ ਸੁ ਤਿਸੈ।
ਅਖੀਂ ਦੇਖੈ ਰੂਪ ਰੰਗੁ ਸਬਦ ਸੁਰਤਿ ਮੁਹਿ ਕੰਨ ਸਰਿਸੈ।
ਨਕਿ ਵਾਸੁ ਹਥੀਂ ਕਿਰਤਿ ਪੈਰੀ ਚਲਣ ਪਲ ਪਲ ਖਿਸੈ।
ਵਾਲ ਦੰਦ ਨਹੁਂ ਰੋਮ ਰੋਮ ਸਾਸਿ ਗਿਰਾਸਿ ਸਮਾਲਿ ਸਲਿਸੈ॥ (ਵਾਰ 37:14)

ਕਿਰਤ ਦਾ ਮੂਲ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਆਪ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਰਤਾਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਹ ਇਕ ਸਿਰਜਨਾਤਮਕ ਸੱਤਾ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਸਾਰੀ ਮਾਨਵੀ ਕ੍ਰਿਆ ਦਾ ਮੂਲ ਵੀ ਉਹ ਆਪ ਹੈ, ਇੰਞ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਵੀ ਉਹ ਆਪ ਹੈ। ਪਦਾਰਥਕ ਰਸ ਵੀ ਆਪ ਮਾਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਕਿਰਤ ਵੀ ਆਪ ਕਰਦਾ ਹੈ:

ਜੀਭੈ ਅੰਦਰਿ ਬੋਲਦਾ ਬਹੁ ਸਾਦ ਲੁਭਾਣਾ ।
ਹਥੀਂ ਕਿਰਤਿ ਕਮਾਂਵਦਾ ਪਗਿ ਚਲੈ ਸੁਜਾਣਾ । (ਵਾਰ 2:18)

ਧਰਮ ਦਾ ਮੂਲ ਕਿਰਤ ਅਤੇ ਮਾਨਵ-ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਕਿਰਪਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਣ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖੇ, ਇਸ ਨੂੰ ਸੋਹਣਾ ਮੁਖੜਾ, ਨੱਕ, ਕੰਨ ਆਦਿ ਦੇ ਕੇ ਬਹੁਤ ਸੰਵਾਰਿਆ ਹੈ। ਕਿਰਤ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਹੱਥਾਂ-ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਦਾਤ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਉਪਜੀਵਿਕਾ ਲਈ ਕਰਮਸ਼ੀਲ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਪਰਮ ਕਰਤਵ ਹੈ। ਉਹ ਹੋਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਧਿਆਤਮਵਾਦੀ ਵਿਅਕਤੀ ਸਖ਼ਤ ਮਿਹਨਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਸ਼ੁਭ ਅਮਲ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਹੋਵੇ, ਮਿਹਨਤ ਕਰ ਕੇ ਪਦਾਰਥਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ਿਖ਼ਰ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਪਰ ਅਭਿਮਾਨ-ਮੁਕਤ ਕਿਰਤੀ ਹੀ ਬਣਿਆ ਰਹੇ। ਧਨਵਾਨ ਹੋ ਕੇ ਇਸ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿਚ ਕਿਰਤ ਤੋਂ ਮੁਖ ਨਾ ਮੋੜੇ ਕਿ ਹੁਣ ਉਸ ਨੂੰ ਹੱਥੀਂ ਕਿਰਤ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਗੁਣ-ਗਾਇਨ ਕਰਨ ਵਿਚ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਲੱਗੇ ਸਤਿਸੰਗੀਆਂ ਵਿਚ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਜਾ ਕੇ ਹੱਥੀਂ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਉਸਤਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਲੱਗਿਆ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਹੀ ਉਹ ਸੱਚਾ ਸਾਧਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ:

ਜੀਉ ਪਾਇ ਤਨੁ ਸਾਜਿਆ ਮੂੰਹ ਅਖੀਂ ਨਕ ਕੰਨ ਸਵਾਰੇ।
ਹਥ ਪੈਰ ਦੇ ਦਾਤਿ ਕਰ ਸਬਦ ਸੁਰਤਿ ਸੁਭ ਦਿਸਟ ਦੁਆਰੇ।
ਕਿਰਤ ਵਿਰਤ ਪਰਕਿਰਤਿ ਬਹੁ ਸਾਸ ਗਿਰਾਸ ਨਿਵਾਸੁ ਸੰਜਾਰੇ।(ਵਾਰ 18:3)

ਘਾਲਿ ਖਾਇ ਸੁਕ੍ਰਿਤੁ ਕਰੈ ਵਡਾ ਹੋਇ ਨ ਆਪੁ ਗਣਾਏ।

ਸਾਧਸੰਗਤਿ ਮਿਲਿ ਗਾਂਵਦੇ ਰਾਤਿ ਦਿਹੈਂ ਨਿਤ ਚਲਿ ਚਲਿ ਜਾਏ॥(ਵਾਰ 28:15) ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਕਾਲ-ਪੁਰਖ ਦੀ ਜੋਤ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਕਿਰਤ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਸਹੀ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਤੁਰਨਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਗੁਰਮੁਖਤਾਈ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਜੀਵਨ ਤਾਂ ਹੀ ਸਫਲ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੇ ਉਹ ਕਿਰਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਪਰਵਿਰਤ ਹੈ। ਮਨਮੁਖ ਇਹ ਮਤ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ। ਉਸ ਦਾ ਕਿਰਤ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਮਾਨਵ ਜਨਮ ਵਿਚ ਵੀ ਪਸ਼ੂ-ਪ੍ਰੇਤ ਹੈ:

ਹਥੀ ਕਿਰਤਿ ਕਮਾਵਣੀ ਪੈਰੀ ਚਲਣੁ ਜੋਤਿ ਇਵੇਹੀ ।
ਗੁਰਮੁਖਿ ਜਨਮੁ ਸਕਾਰਥਾ ਮਨਮੁਖ ਮੂਰਤਿ ਮਤਿ ਕਿਨੇਹੀ ।
....ਪਸੂ ਪਰੇਤਹੁ ਬੁਰੀ ਹੁਰੇਹੀ ॥ 3 ॥ (ਵਾਰ 15:3)

ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਵਿਚ ਮਾਨਵ ਜਨਮ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਦੱਸਦਿਆਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ‘ਚਉਰਾਸੀਹ ਲਖ ਜੋਨਿ ਵਿਚਿ ਉਤਮੁ ਜਨਮੁ ਸੁ ਮਾਣਸਿ ਦੇਹੀ’। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਉੱਤਮਤਾ ਇਸ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਕਿਰਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਚੱਲ ਕੇ ਭਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕੇਵਲ ਆਪਣੇ ਗ਼ੁਜ਼ਰਾਨ ਜਾਂ ਐਸ਼ਵਰਯ ਲਈ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਬਲਕਿ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਕਲਿਆਣ ਵਾਸਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕਿਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਭਾਵ ਬੇਈਮਾਨੀਆਂ ਅਤੇ ਠੱਗੀਆਂ ਨਾਲ ਧਨ ਇਕੱਠਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਸਗੋਂ ਧਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨਾ ਉਸ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਧਰਮ ਦੀ ਕਿਰਤ ਕਰ ਕੇ ਜੋ ਕੁਝ ਬਚਦਾ ਹੈ, ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰਨਾ, ਉਸ ਲਈ ਜੀਵਨ-ਆਦਰਸ਼ ਅਤੇ ਇਕ ਪੁਨੀਤ ਧਰਮ-ਕਰਮ ਹੈ:

ਹਥੀ ਕਾਰ ਕਮਾਵਣੀ ਪੈਰੀ ਚਲਿ ਸਤਿਸੰਗਿ ਮਿਲੇਹੀ ।
ਕਿਰਤਿ ਵਿਰਤਿ ਕਰਿ ਧਰਮ ਦੀ ਖਟਿ ਖਵਾਲਣੁ ਕਾਰਿ ਕਰੇਹੀ ।
ਗੁਰਮੁਖਿ ਜਨਮੁ ਸਕਾਰਥਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਪੜ੍ਹਿ ਸਮਝਿ ਸੁਣੇਹੀ ।
ਗੁਰਭਾਈ ਸੰਤੁਸਟਿ ਕਰਿ ਚਰਣਾਮ੍ਰਿਤੁ ਲੈ ਮੁਖਿ ਪਿਵੇਹੀ ॥ (ਵਾਰ 1:3)

ਕਰਤਾ ਪੁਰਖ ਨੇ ਹੱਥ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਸੇ ਗੁਰਸਿੱਖ ਦੇ ਹੱਥ ਸਫਲ ਹਨ, ਜੋ ਸਾਧਸੰਗਤਿ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲੈ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਰਤ ਵਿਚ ਲਗਾ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਕਰਮ ਕਰਨ ਲੱਗਿਆਂ ਕਿਰਤ ਵਿਚ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਕਿ ਕੋਈ ਕੰਮ ਉਸ ਦੇ ਰੁਤਬੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉੱਚਿਤ ਹੈ ਜਾਂ ਅਨੁਚਿਤ। ਗੁਰੂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਜੀਵਨ-ਸੇਧ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪਾਣੀ ਪਿਲਾਣਾ, ਪੱਖਾ ਝੱਲਣਾ, ਕਿਸੇ ਦੇ ਪੈਰ ਧੋਣੇ ਸ਼ੂਦਰ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਨਿਯਤ ਕੀਤੇ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਇਹ ਕਾਰਜ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਾਲੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਕਰਨਾ ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਧਰਮ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਦਾ ਸਿੱਖ ਅਜਿਹਾ ਕਰਮਸ਼ੀਲ ਯੋਧਾ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਹਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਧਾਰਮਿਕ ਸਾਹਿਤ ਲਿਖਦਾ ਹੈ। ਗਾਇਨ-ਵਾਦਨ ਸਿੱਖਦਾ-ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਰਥਾਤ ਉਹ ਉੱਚ ਜਾਤ ਦਾ ਪੁਜਾਰੀ-ਕਰਮ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨੀਵੀਂ ਤੋਂ ਨੀਵੀਂ ਸੇਵਾ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਰਮ ਦੀ ਉੱਤਮਤਾ-ਨਿਮਨਤਾ ਵੀ ਅਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਵਾਸਤਵ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਵਿਚ ਜੋ ਵੀ ਕਰਮ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਭਲੇ ਲਈ ਹੈ ਉਹੋ ਉੱਤਮ ਕਰਮ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਕਰਮ ਮਨੁੱਖਤਾ ਲਈ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਹੈ, ਉਹ ਅਧਰਮ ਕਰਮ ਹੈ। ਸੇਵਾ ਦਾ ਕਾਰਜ ਅਧਰਮ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਪੁਜਾਰੀ ਦਾ ਕਰਮ ਉੱਚਤਮ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸੋਚਣਾ ਵੀ ਗ਼ਲਤ ਹੈ ਕਿ ਸੇਵਾ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੂਖ਼ਮ ਵਿਵੇਕ ਤੋਂ ਵਿਹੂਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਉੱਦਮੀ ਮਨੁੱਖ ਸੰਗੀਤ ਵਰਗੀਆਂ ਸੂਖ਼ਮ ਕਲਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਪ੍ਰਬੀਣ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਧਰਮ ਦੀ ਕਿਰਤ ਕਰ ਕੇ ਸੁਹਿਰਦ ਮਨ ਨਾਲ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਿਰਤੀ ਮਨੁੱਖ ਹੀ ਉਸ ਨਿਮਰਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਮਾਜ ਦੇ ਤਾਣੇ-ਬਾਣੇ ਨੂੰ ਜੋੜਦੀ ਹੈ। ਭਾਈ-ਭਾਈ ਨੂੰ ਗ਼ਲੇ ਮਿਲਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਭਾਵ ਇਹ ਕਿ ਕਿਰਤ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਜੋੜਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਵਿਹਲੜ ਲੋਕ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਵੰਡੀਆਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਹੋਰ ਥਾਂਵੇਂ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਤਿਆਗਵਾਦੀ ਅਖਵਾਉਣ ਵਾਲੇ ਜੋਗੀਆਂ ਦੀਆਂ 12 ਸੰਪ੍ਰਦਾਵਾਂ ਆਪਸ ਵਿਚ ਹੀ ਭਿੜਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸੋ ਕਿਰਤੀ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਇਕਸੁਰਤਾ ਕਾਇਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਵਿਹਲੜ ਲੋਕ ਸਮਾਜ ਦੀ ਵੰਡ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਕਿਰਤ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਅਤੇ ਕਿਰਤੀ ਦਾ ਸੁੱਚਾ ਆਚਾਰ ਲਿਖਦਿਆਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ:

ਗੁਰਮੁਖਿ ਹਥਿ ਸਕਥ ਹਨਿ ਸਾਧਸੰਗਤਿ ਗੁਰ ਕਾਰ ਕਮਾਵੈ ।
ਪਾਣੀ ਪਖਾ ਪੀਹਣਾ ਪੈਰ ਧੋਇ ਚਰਣਾਮ੍ਰਤ ਪਾਵੈ ।
ਗੁਰਬਾਣੀ ਲਿਖਿ ਪੋਥੀਆ ਤਾਲ ਮ੍ਰਿਦੰਗ ਰਬਾਬ ਵਜਾਵੈ ।
ਨਮਸਕਾਰ ਡੰਡਉਤ ਕਰਿ ਗੁਰਭਾਈ ਗਲਿ ਮਿਲਿ ਗਲਿ ਲਾਵੈ ।
ਕਿਰਤਿ ਵਿਰਤਿ ਕਰਿ ਧਰਮ ਦੀ ਹਥਹੁ ਦੇ ਕੈ ਭਲਾ ਮਨਾਵੈ । (ਵਾਰ 6:12)

ਉਂਞ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਧਰਮ-ਸੰਸਥਾਪਕਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਇਕ ਅਜਿਹੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਾਰਿਆਂ ਦੀ ਸੁਖ-ਸੁਵਿਧਾ ਸੁਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੋਵੇ। ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ-ਮਨੁੱਖ ਵਿਚ ਬਰਾਬਰੀ ਹੋਵੇ। ਕਿਸੇ ਕੋਲ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤਾਤ ਨਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਕੋਲ ਪਦਾਰਥਕ ਘਾਟ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਪਰ ਕਿੰਨੀ ਵੀ ਚੰਗੀ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਵਸਥਾ ਸਿਰਜ ਲਈ ਜਾਵੇ, ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਲੋਕ ਪਦਾਰਥਕ ਘਾਟ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਜ਼ਰੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਵਿਅਕਤੀ ਸਰੀਰਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਅਪੰਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਮਾਨਸਿਕ ਵਿਕਾਸ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਹੋਰ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰ ਕੇ ਬੇਸਹਾਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਲੋਕ ਜੋ ਪਦਾਰਥਕ ਘਾਟ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਖਮਈ ਬਣਾਉਣਾ ਸਮਾਜ ਦਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਹੈ। ਉਹੋ ਆਦਰਸ਼ਕ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਂ ਸਮਾਜ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਦੁਖ-ਸੁਖ ਸਭ ਦਾ ਸਾਂਝਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਪਦਾਰਥਕ ਥੁੜ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਦਾ ਚੰਗਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੋਵੇ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦਿਆਂ ਕਿਰਤ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ ਵੰਡ ਛਕਣਾ ਜੋੜਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿਚ ਆਦਰਸ਼ਕ ਮਨੁੱਖ ਉਹੋ ਹੈ, ਜੋ ਆਪ ਕਿਸੇ ’ਤੇ ਬੋਝ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਸਗੋਂ ਹੋਰਾਂ ਦਾ ਬੋਝ ਵੰਡਾਉਣ ਲਈ ਸਦਾ ਤਤਪਰ ਰਹੇ। ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਰੱਬ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਧਨ, ਸੰਪਦਾ ਅਰਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਰੱਬ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸੇ ਬਿਰਤੀ ਕਾਰਨ ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਧਾਰਮਿਕ ਲਿਬਾਸਧਾਰੀਆਂ ਦਾ ਕਾਰੋਬਾਰ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਵਿਚ ਬੇਸਹਾਰਾ ਅਤੇ ਅਸਹਾਇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਹੀ ਰੱਬ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਕੀਤਾ ਅਸਲ ਪੁੰਨਦਾਨ ਹੈ। ਗੁਰਮੁਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਪੁਜਾਰੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਅਸਲ ਪੁੰਨ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਗਰੀਬ ਅਤੇ ਬੇਸਹਾਰਾ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨਾ ਵਾਸਤਵਿਕ ਦਾਨ ਹੈ। ਉਹ ਵੀ ਤਾਂ ਜੇ ਇਸ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਅਹੰਕਾਰ ਸ਼ਾਮਲ ਨਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਬੇਸਹਾਰਾ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਅਸਹਾਇ ਹੋਣ ਦੀ ਹੀਣਤਾ ਦੇ ਭਾਵ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੀ ਮਦਦ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਤਾਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰਮੁਖ ਪਹਿਲਾਂ ਸਤਿਸੰਗੀਆਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਾਦ ਵਰਤਾ ਕੇ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਆਪ ਖਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇਹ ਸੇਵਾ ਬੇਈਮਾਨੀ ਨਾਲ ਇਕੱਤਰ ਕੀਤੇ ਧਨ ਵਿੱਚੋਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਬਲਕਿ ਉਹ ਧਰਮ ਦੀ ਕਿਰਤ ਵਿੱਚੋਂ ਆਪਣੀ ਉਪਜੀਵਿਕਾ ਕਮਾਉਂਦਾ ਅਤੇ ਵਰਤਾਉਂਦਾ ਹੈ:

ਕਿਰਤ ਵਿਰਤ ਕਰਿ ਧਰਮੁ ਦੀ ਲੈ ਪਰਸਾਦ ਆਣਿ ਵਰਤੰਦਾ ।
ਗੁਰਸਿਖਾਂ ਨੋ ਦੇਇ ਕਰਿ ਪਿਛੋਂ ਬਚਿਆ ਆਪੁ ਖਵੰਦਾ । (ਵਾਰ 4:11)

ਕਿਰਤੀ-ਸਿੱਖ ਸਮਾਜ ਦਾ ਸਾਰਥਕ ਸੇਵਕ ਹੈ। ਉਹ ਲੋਕ ਵਿਖਾਵੇ ਵਾਸਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਆਡੰਬਰ ਕਰਨ ਨਾਲੋਂ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਭੁੱਖ-ਪਿਆਸ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰਨਾ ਉਹ ਆਪਣਾ ਮੁੱਖ ਇਨਸਾਨੀ ਫ਼ਰਜ਼ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਲੱਖਾਂ ਯੱਗ ਕਰਨ, ਮੂਰਤੀ-ਭੋਗ ਲੁਆਉਣ, ਨੈਵੇਦ ਆਦਿ ਧਾਰਮਿਕ ਕਰਮ ਕਰਨ ਨਾਲੋਂ ਕਿਸੇ ਜ਼ਰੂਰਤਮੰਦ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਇਕ ਦਾਣਾ ਅਨਾਜ ਪਾਉਣਾ ਬਹੁਤ ਉੱਤਮ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਜਾਣ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਿਚ ਹੀ ਸੁਖਫਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਜਾਣਦਾ ਹੈ:

ਜਗ ਭੋਗ ਨਈਵੇਦ ਲਖ ਗੁਰਮੁਖਿ ਮੁਖਿ ਇਕੁ ਦਾਣਾ ਪਾਇਆ।
ਗੁਰਭਾਈ ਸੰਤੁਸਟੁ ਕਰਿ ਗੁਰਮੁਖਿ ਸੁਖ ਫਲੁ ਪਿਰਮ ਚਖਾਇਆ। (ਵਾਰ 3:13)

ਇਹ ਬਹੁਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਵਿਹਲੜ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਆਲਸ ਭਰਪੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਦਾ ਜਾਗਣਾ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਉਤਸ਼ਾਹ ਭਰਨ ਲਈ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਕੇਵਲ ਅਧਿਆਤਮਕ ਸਾਧਨਾ ਨਾਲ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਇਹ ਜੀਵਨ ਦੇ ਹਰ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲ ਕਰਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਇਕ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਜਲਦੀ ਉੱਠ ਕੇ, ਧਾਰਮਿਕ ਨਿੱਤ ਕਰਮ ਤੋਂ ਵਿਹਲੇ ਹੋ ਕਿਰਤ ਵਿਚ ਪਰਵਿਰਤ ਹੋਣਾ ਹੈ। ‘ਉਦਮੁ ਕਰੇ ਭਲਕੇ ਪਰਭਾਤੀ’ ਦਾ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਪਾਲਣ ਕਰਨਾ, ਜਾਂ ‘ਚਉਥੈ ਪਹਰਿ ਸਬਾਹ ਕੈ ਸੁਰਤਿਆ ਉਪਜੈ ਚਾਉ’ ਦਾ ਉਤਸ਼ਾਹ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਕ ਚੰਗਾ ਕਿਰਤੀ-ਸਮਾਜ ਸਿਰਜਣ ਵਿਚ ਸਹਾਇਕ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਫੁਰਮਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ:

ਉਦਮੁ ਕਰੇਦਿਆ ਜੀਉ ਤੂੰ ਕਮਾਵਦਿਆ ਸੁਖ ਭੁੰਚੁ॥
ਧਿਆਇਦਿਆ ਤੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਮਿਲੁ ਨਾਨਕ ਉਤਰੀ ਚਿੰਤ॥1॥ (ਪੰਨਾ 522)

ਕਿਰਤ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਦਰਸਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿਚ ਕਈ ਕਥਾ-ਕਹਾਣੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਉੱਪਰ ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਜੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰ ਆਏ ਹਾਂ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਉੱਤਰ-ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਚੋਣ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਲੈਣ ਲਈ ਹੱਥੀਂ ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਹ ਵੀ ਧਿਆਨ ਰੱਖਿਆ ਕਿ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦਾ ਵਾਰਸ ਗੰਦੀ ਨਾਲੀ ਵਿਚ ਹੱਥ ਪਾਉਣ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਚੂਹੀ ਵਰਗੇ ਮਰੇ ਹੋਏ ਜੀਵ ਨੂੰ ਉਠਾਉਣ ਵਿਚ ਅਪਮਾਨ ਤਾਂ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਚੋਣ ਵੀ ਸੇਵਾ ਕਾਰਨ ਹੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਉੱਤਰਾ-ਅਧਿਕਾਰੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦੇ ਕਾਬਲ ਦੋਹਾਂ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਥੜ੍ਹਾ ਬਣਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਆਖਿਆ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਥੜ੍ਹੇ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਅਖੌਤੀ ਖੱਤਰੀ ਦੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਅਤੇ ਕੁਲ਼ ਜੱਟ ਪਰਵਾਰ ਵਿਚ ਜਨਮੇ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਵਸਥਾ ਵਿਚ ਅਜਿਹੇ ਕਾਰਜ ਖ਼ਾਸ ਅਖੌਤੀ ਜਾਤ ਦੇ ਲੋਕ ਹੀ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਸਾਰੇ ਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹਾਂ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਸੀ ਕਿ ਹਰ ਸਿੱਖ “ਆਪਣ ਹਥੀ ਆਪਣਾ ਆਪੇ ਹੀ ਕਾਜੁ ਸਵਾਰੀਐ” ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੇ ਸਭ ਕਾਰਜ ਹੱਥੀਂ ਕਰੇ। ਇੰਞ ਸਾਰੇ ਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹਾਂ ਦੇ ਵੇਲੇ ਹੱਥੀਂ ਕਿਰਤ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਪੁਰਜ਼ੋਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਇਕ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਹੱਥੋਂ ਇਸ ਕਾਰਨ ਜਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਛਕਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਕਦੇ ਕੋਈ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤਾ। ਸੋ ਭਾਰਤ ਵਰਗੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਜਿੱਥੇ ਕਿਰਤੀ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਧਰਮ ਵਿਚ ਕਦੇ ਸਨਮਾਨਯੋਗ ਸਥਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਉੱਥੇ ਕਿਰਤ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਅਤੇ ਕਿਰਤੀ ਦੀ ਸਰਬੋਤਮਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨਾ ਗੁਰਮਤਿ ਦਾ ਵੱਡਾ ਸਰੋਕਾਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸਿੱਖੀ ਨੇ ਉੱਚਤਮ ਕਿਸਾਨ, ਸਰਬਉੱਚ ਕਾਰੀਗਰ, ਸਫਲ ਵਾਪਾਰੀ ਆਦਿ ਵਿਕਾਸਵਾਦੀ ਇਨਸਾਨ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ। ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਕਾਸਮੁਖੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਚਨਾਂ ਨੂੰ ਭਲੀਭਾਂਤ ਫਲੀਭੂਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸਿੱਖ ਨੇ ਆਪ ਤਾਂ ਭੁੱਖੇ ਕੀ ਰਹਿਣਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਤ ਪ੍ਰਤੀ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਕਾਰਨ ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਦੇ ਆਸਰੇ ਪਰਵਾਰ ਪਾਲਦੇ ਰਹਿਣਗੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਰਤ ਦੁਆਰਾ ਜਿਸ ਪੁੰਨ ਦਾ ਬੀਜ ਬੀਜਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਨੇ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਕੇ ਮਾਨਵਤਾ ਦੀਆਂ ਸਭ ਭੁੱਖਾਂ ਸਮਾਪਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ:

ਗੁਰਸਿਖਾ ਕੀ ਭੁਖ ਸਭ ਗਈ ਤਿਨ ਪਿਛੈ ਹੋਰ ਖਾਇ ਘਨੇਰੀ ॥
ਜਨ ਨਾਨਕ ਹਰਿ ਪੁੰਨੁ ਬੀਜਿਆ ਫਿਰਿ ਤੋਟਿ ਨ ਆਵੈ ਹਰਿ ਪੁੰਨ ਕੇਰੀ ॥

ਕਿਰਤ ਨੂੰ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਸਮੂਹ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ਾਂ ਦੇ ਅਣਥੱਕ ਯਤਨਾਂ ਨਾਲ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਆਦਰਸ਼ਕ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਵਸਥਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਪਦਾਰਥਕ ਥੁੜ ਦੀ ਕੋਈ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਧਨ-ਸੰਪਦਾ ਪੂਰੀ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਦੀ ਸਾਂਝੀ, ਸਭ ਦੇ ਸੁਖ ਲਈ, ਸਰਬੱਤ ਦੇ ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਹੋਵੇ:

ਖਾਵਹਿ ਖਰਚਹਿ ਰਲਿ ਮਿਲਿ ਭਾਈ ॥
ਤੋਟਿ ਨ ਆਵੈ ਵਧਦੋ ਜਾਈ ॥ (ਪੰਨਾ 186)