ਪਖਾਵਜ ਜਿੱਥੇ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਮੱਧਕਾਲ ਦੀ ਸਿਰਮੌਰ ਗਾਇਨ ਸ਼ੈਲੀ ਧ੍ਰੱਵਪਦ-ਧਮਾਰ, ਰਬਾਬ,ਵਚਿੱਤਰ ਵੀਣਾਂ ਅਤੇ ਨਾਦ ਆਦਿ ਦੀ ਸੰਗਤ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਤਕਨੀਕੀ ਖੂਬੀਆਂ ਕਾਰਨ ਅਹਿਮ ਸਾਜ਼ ਹੋ ਨਿਬੜਿਆ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਚਲਾਈ ਨਿਰਬਾਣ ਕੀਰਤਨ ਪਰੰਪਰਾ-ਧ੍ਰੱਵਪਦ ਧਮਾਰ ਗਾਇਨ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਸਾਥ ਕਰਕੇ ਵੀ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੇ ਸਾਜ਼ ਪਖਾਵਜ ਦਾ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਖੁਦ ਮਹਾਨ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸਨ। ਰਬਾਬੀ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨੂੰ ਖਾਸ ਰਬਾਬ ਬਖਸ਼ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਤੇ ਅਧਿਆਤਮਕ ਪ੍ਰਚਾਰ ਫੇਰੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਰਬਾਬੀ ਸੰਗਤਕਾਰ ਵਜੋਂ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਜਗਤ-ਜਲੰਦੇ ਨੂੰ ਤਾਰਨ ਲਈ ਇਲਾਹੀ ਖਸਮ ਦੀ ਬਾਣੀ ਗਾਇਨ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਰਬਾਬ ਰਾਹੀਂ ਉਹੀ ਧੁਨ ਵਜਾਉਂਦੇ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੁ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਕੇਂਦਰ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਕੀਰਤਨ, ਰਬਾਬੀਆਂ, ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਕਾਲ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਵੀ ਰਬਾਬ, ਸਰੰਦਾ ਅਤੇ ਤਾਉਸ ਆਦਿ ਸਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਾਥ ਗੰਭੀਰ, ਗੂੰਜਦਾਰ, ਭਗਤੀ ਰਸ ਭਰਪੂਰ ਅਤੇ ਬੀਰ ਰਸ ਸਾਜ਼ ਪਖਾਵਜ/ਮ੍ਰਿਦੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਖਾਵਜ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਦੰਗ ਇੱਕ ਹੀ ਸਾਜ਼ ਦੇ ਦੋ ਨਾਮ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰਪੂਰਵਕ ਚਰਚਾ ਅੱਗੇ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਪਾਵਨ ਬਾਣੀ, ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ, ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਅਤੇ ਨਾਦ-ਬਿਨੋਦ ਗ੍ਰੰਥ ਆਦਿ ਵਿਚ ਕਦੇ ਪਖਾਵਜ ਅਤੇ ਕਦੇ ਮ੍ਰਿਦੰਗ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਵਨਧ ਸਾਜ਼ ਦਾ ਫ਼ਾਰਸੀ ਦੇ ਸ਼ਾਇਰ ਨਵਾਬ ਦਰਗਾਹ ਕੁਲੀ ਖਾਂ ਨੇ ਅਵਧ ਦੇ ਵਾਦਕਾਂ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ‘ਨਕਦ ਨਾਮ ਦਰਵੇਸ਼’ ਵਲੱ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ-

“ਵਾ ਸਾਜ-ਏ-ਇਖਤਰਾ ਕਰਦਹ ਕਿ ਜ਼ਾਮਏ ਚੰਦੀਨ ਸਾਜ ਅਸਤ।
ਹਮ ਸਦਾਏ ਢੋਲਕ ਦਾਰਦ ਵਾ ਹਮ ਪਖਾਵਜ,
ਵਾ ਜਿਮਨਸ਼ ਸ੍ਹਦਾਏ ਤੰਬੂਰ ਮੀ ਆਯਦ।

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਆਪ ਵੀ ਪਖਾਵਜ/ਮ੍ਰਿਦੰਗ ਵਜਾਉਣ ਵਿਚ ਮੁਹਾਰਤ ਰੱਖਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਅਪਣੇ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਰਬਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵਾਦਨ ਕਲਾ ਦੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ-ਕਾਲ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਵੀ ਪਖਾਵਜ ਸਾਜ਼ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੀ ਕੀਰਤਨ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਸਮੇਂ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ, ਭਗਤ ਰਾਮਾ ਨੰਦ ਜੀ, ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ, ਭਗਤ ਸੂਰਦਾਸ ਜੀ, ਭਗਤ ਸੈਣ ਜੀ, ਭਗਤ ਪੀਪਾ ਜੀ, ਭਗਤ ਜੈਦੇਵ ਜੀ, ਭਗਤ ਤ੍ਰਿਲੋਚਣ ਜੀ, ਭਗਤ ਧੰਨਾ ਜੀ, ਭਗਤ ਸਧਨਾ ਜੀ ਤੇ ਭਗਤ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਕੀਰਤਨ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਗਿਆ। ਸੀ੍ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਕੀਰਤਨ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਭਗਤਾਂ ਨੇ ਵੀ ਕੀਰਤਨ ਪ੍ਰਬੰਧ- ਧ੍ਰਵਪੱਦ ਧਮਾਰ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਕੀਤਾ।

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਗਾਇਨ ਕੀਤੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਰਬਾਬ, ਸਰੰਦਾ, ਤਾਉਸ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਦੰਗ/ ਪਖਾਵਜ ਦੇ ਸਾਥ ਨਾਲ ਜੋ ਮਨ ਦੀਆਂ ਗਹਿਰਾਈਆਂ ਨੂੰ ਟੁੰਬਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਮਨੋ- ਬਿਰਤੀ ਨੂੰ ਅਪਣੀ ਤਰਫ ਖਿੱਚਣ ਅਤੇ ਇਕਾਗਰਤਾ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੈ।

ਸੀ੍ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚਲੀ ਬਾਣੀ, ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਵਿਚ ਅਨੇਕਾਂ ਸੰਗੀਤਕ ਸਾਜ਼ਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਗੁਰੂ ਬਾਬੇ ਵੱਲੋਂ ਚਲਾਈ ਨਿਰਬਾਣ ਕੀਰਤਨ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਸਾਥ ਜਾਂ ਸਹਾਇਕ ਸਾਜ਼ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਵਾਨ ਹੋਏ। ਮੁੱਢ-ਕਦੀਮ ਤੋਂ ਹੀ ਇਹ ਸਾਜ਼ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ’ਤੇ ਗਾਇਨ ਲਈ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਏ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਪੁਨਰ-ਵਿਕਾਸ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਇਹ ਤੰਤੀ, ਅਵਨਧ, ਘਣ ਅਤੇ ਸ਼ੁਸ਼ਿਰ ਸਾਜ਼ ਗਾਇਨ ਲਈ ਸਹਾਇਕ ਹੰੁਦੇ ਹਨ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਵੀਣਾਂ (ਬੀਣਾਂ), ਰਬਾਬ, ਪਖਾਵਜ, ਮ੍ਰਿਦੰਗ, ਢੋਲ, ਨਗਾਰਾ, ਨੋਬਤ, ਭੇਰੀ, ਢੋਲਕ, ਬੇਨ, ਬੰਸਰੀ, ਟਮਕ, ਘੰੂਘਰੂ, ਕਿਕੰਨੀ, ਕਿੰਗਰੀ, ਸ਼ਹਿਨਾਈ, ਸਿੰਙੀ, ਸੰਖ, ਦਮਾਮਾ, ਮੰਦਲ, ਤਾਲ, ਮਦੀਰੇ, ਧੋਂਸੇ, ਡੋਰੂ ਤੇ ਮੁਰਲੀ ਆਦਿ ਦਾ ਵਰਨਣ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਪਰੋਕਤ ਸਾਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਰਬਾਬ ਤੇ ਪਖਾਵਜ/ਮ੍ਰਿਦੰਗ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਕੀਰਤਨ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਹੋਰ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ। ਰਬਾਬ, ਜੋਕਿ ਇਰਾਨੀ ਸਾਜ਼ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਭਾਈ ਫਿਰੰਦੇ ਕੋਲੋਂ ਮੰਗਵਾ ਕੇ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨੂੰ ਬਖਸ਼ੀ ੳਹੁ ਇਕ ਅਨੋਖੀ ਰਬਾਬ ਸੀ। ਮਧਕਾਲ ਵਿਚ ਰਬਾਬ ਨੂੰ ਗਜ ਨਾਲ ਵਜਾਉਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ਼ ਸੀ ਜਿਸ ਦੇ ਗਜ ਉੱਤੇ ਘੁੰਘਰੂ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਤਾਂ ਕਿ ਗਾਇਨ ਦੀ ਲੈਅ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਇਹ ਰਬਾਬ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅੰਗ ਅਤੇ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ ਸ਼ੈਲੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ:

ਰਬਾਬੁ ਪਖਾਵਜ ਤਾਲ ਘੁੰਘਰੂ ਅਨਹਦ ਸਬਦੁ ਵਜਾਵੈ॥ (ਪੰਨਾ 381)

ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਰੰਗੀ ਵਾਦਕ ਉਸਤਾਦ ਸ਼ਮਿੰਦਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ (ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ ਜਲੰਧਰ) ਨੇ ਵੀ ਇਕ ਮੁਲਾਕਾਤ ਦੌਰਾਨ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਕਿ ਰਬਾਬ ਪਹਿਲਾਂ ਗਜ ਨਾਲ ਹੀ ਵਜਾਉਣ ਦੀ ਰਿਵਾਇਤ ਸੀ। ਧ੍ਰਵਪਦ ਅੰਗ ਦੀ ਗਵਾਇਸ਼ ਨਾਲ ਮੀਂਡ, ਗਮਕ, ਖਟਕਾ, ਮੁਰਕੀ ਆਦਿ ਦਾ ਤਕਨੀਕੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਰਤਨ ਦਾ ਸੁੰਦਰਾਤਮਕ ਪੱਖ ਦਿਲ-ਖਿੱਚਵਾਂ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਰਬਾਬ ਮਰਦਾਵਾਂ, ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਤੇ ਭਰਵੀਂ ਆਵਾਜ਼ ਵਾਲਾ ਤੇ ਭਗਤੀ ਰਸ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਹੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਸ ਸਾਜ਼ ਦੀ ਚੋਣ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਵੀ ਕਮਾਲ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਕਰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਜੋ ਵੀ ਸੁਣਦਾ ਅਨੰਦਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਪੱਥਰ ਦਿਲ ਵੀ ਮੋਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਜਗਤ-ਜਲੰਦੇ ਨੂੰ ਤਾਰਦੇ ਹੋਏ, ਧਰਮਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ। ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਘਰ-ਘਰ ਵਿਚ ਕਰਤਾਰ ਦੀ ਸਿਫਤ ਸਾਲਾਹ ਦੇ ਗਾਇਨ ਕੀਰਤਨ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ:

ਘਰਿ ਘਰਿ ਬਾਬਾ ਗਾਵੀਐ ਵਜਨਿ ਤਾਲ ਮ੍ਰਿਦੰਗੁ ਰਬਾਬਾ। (ਵਾਰ 24: 4)

ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਦੀ ਇਸ ਪਉੜੀ ਨੂੰ ਗਹੁ ਨਾਲ ਝਾਤ ਮਾਰੀਏ ਤਾਂ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਘਰ ਵਿਚ ਮ੍ਰਿਦੰਗ ਅਤੇ ਰਬਾਬ ਆਮ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸਾਜ਼ ਸਨ। ਰਬਾਬ ਤੇ ਪਖਾਵਜ ਦਾ ਅਟੁੱਟ ਨਾਤਾ ਮੱਧਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਸੀ। ਰਬਾਬੀਆਂ ਤੇ ਪਖਾਵਜੀਆਂ ਦਾ ਆਮ ਬੋਲਬਾਲਾ ਸੀ। ਕੀਰਤਨ ਰਬਾਬ ਤੇ ਪਖਾਵਜ ਦੇ ਸਾਥ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਇਹ ਵੀ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਮੇਂ ਕੀਰਤਨ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਧ੍ਰਵਪਦ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਪਖਾਵਜ/
ਮਿਦ੍ਰੰਗ ਸਾਜ਼ ਨਾਲ ਧ੍ਰਵਪਦ ਧਮਾਰ ਹੀ ਗਾਇਨ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਅਕਬਰ ਕਾਲ ਦੇ ਗਾਇਕ ਮੀਆਂ ਤਾਨਸੈਨ ਜਿਥੇ ਧ੍ਰਵਪਦੀਏ ਸਨ, ਉੱਥੇ ਰਬਾਬ ਵਜਾੳਣੁ ਵਿਚ ਵੀ ਪਬੀ੍ਰ ਨ ਹਣੋ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਪਖਾਵਜ ਦੇ ਵੀ ਜਾਣਕਾਰ ਸਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਵੈਸ਼ਨਵ ਹਿੰਦੂ ਸੰਤ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇਵ ਆਸਾਮ ਵਿਚ ਹੋਏ ਹਨ ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਰਬਾਬ ਨਾਲ ਕੀਰਤਨ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਾਥ ਮ੍ਰਿਦੰਗ ਸਾਜ਼ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

ਰਬਾਬ ਤੇ ਪਖਾਵਜ ਸਾਜ਼ ਮਰਦਾਵੇਂ ਸਾਜ਼ ਹਨ। ਮਰਦਾਵੇਂ ਸਾਜ਼ ਤੋਂ ਭਾਵ ਭਰਵੀਂ, ਜ਼ੋਰਦਾਰ, ਗੂੰਜਦਾਰ ਤੇ ਗੰਭੀਰ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤੀ ਵਾਲੇ ਸਾਜ਼। ਮੁਗ਼ਲ ਕਾਲ ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਕਾਲ ਭਾਵ ਬਾਬਰ ਕੇ ਅਤੇ ਬਾਬੇ ਕੇ ਦੀਆਂ ਸੰਗੀਤਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵੀਣਾਂ, ਰਬਾਬ ਤੇ ਧ੍ਰਵਪਦ- ਧਮਾਰ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਗਵਾਇਸ਼ ਦਾ, ਪਖਾਵਜ ਮੁੱਢ ਤੋਂ ਹੀ ਸਾਥੀ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਮ੍ਰਿਦੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਰਿਗਵੇਦ (5/33/16) ਵਿਚ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ - ਵੀਣਾਂ, ਮ੍ਰਿਦੰਗ, ਬੰਸਰੀ ਅਤੇ ਡਮਰੂ ਆਦਿ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਵਿਚ ਮ੍ਰਿਦੰਗ ਨੂੰ ਪੁਸ਼ਕਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਭਰਤ ਮੁਨੀ ਦੇ ਨਾਟਯ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ 24ਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਵਿਚ ਪੁਸ਼ਕਾਰ ਸਾਜ਼ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ-- ਆਂਕਿਕ, ਅਲਿਗਯ ਅਤੇ ੳਰੁਦਵਕ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਮੱਧਕਾਲ ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਕਾਲ ਵਿਚ ਆਂਕਿਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਮਿਦ੍ਰੰਗ ਦਾ ਪਯ੍ਰੋਗ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਖਾਵਜ, ਮਰੁ ਜ ਤੇ ਮੰਦਲ ਇਹ ਸਭ ਪਖਾਵਜ ਦੇ ਹੀ ਨਾਮ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਵਿਚ ਮ੍ਰਿਦੰਗ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਮੱਧਕਾਲ ਵਿਚ ਇਹ ਲੱਕੜ ਦਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਮ੍ਰਿਦੰਗ ਸ਼ਬਦ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਮ੍ਰਿਤ+ਅੰਗ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਮ੍ਰਿਤ+ਅੰਗ ਤੋਂ ਭਾਵ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਭਾਂਡਾ, ਵਜੂਦ ਜਾਂ ਹਿਸਾ ਹੋਣ

ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮ੍ਰਿਦੰਗ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਅਵਨਧ ਸਾਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮ੍ਰਿਦੰਗ/ਪਖਾਵਜ ਦਾ ਸਥਾਨ ਸਰਵ-ਸ੍ਰੇਸਠ ਹੈ। ਮ੍ਰਿਦੰਗ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਰਮਾਇਣ ਅਤੇ ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਬੁੱਧ ਅਤੇ ਜੈਨ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿਚ ਮ੍ਰਿਦੰਗ ਨੂੰ ਮੁਈਗ ਕਰਕੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

ਪੂਜਨੀਕ ਉਸਤਾਦ ਜੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲੋਂ ਲੇਖਕ ਨੂੰ ਤਬਲਾ ਤੇ ਪਖਾਵਜ ਦੀ ਵਿਧੀ-ਬੱਧ ਤਾਲੀਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਸੁਭਾਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸੰਗੀਤ ਆਚਾਰੀਆ ਉਸਤਾਦ ਲਛਮਨ ਸਿੰਘ ਸੀਨ ਜੀ ਦਾ ਪਖਾਵਜ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ “ਪਖਾਵਜ ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੀ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਆਮਦ ਹੋਣ ਨਾਲ ਇਹ ਨਾਮ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਇਆ ਜਿਵੇਂ ਪੰਛੀ ਆਪਣੇ ਖੰਭ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਫੈਲਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਨੂੰ ਖਿੱਚਦਾ ਹੋਇਆ ਉਡਾਰੀ ਭਰਦਾ ਹਨ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਪਖਾਵਜੀ ਦੋਵਾਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਬਾਹਰੋਂ ਅੰਦਰ ਨੂੰ ਖਾਸ ਤਕਨੀਕੀ ਨਾਲ ਪਖਾਵਜ ’ਤੇ ਚੋਟ ਲਗਾ ਕੇ ਗੂੰਜਦਾਰ ਅਵਾਜ਼ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਸਾਜ਼ ਨੂੰ ਪਖਾਵਜ ਕਹਿਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ਼ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋ ਗਿਆ।”

ਪਖਾਵਜ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ 24-25 ਇੰਚ ਲੰਮਾ, ਥਾਪ ਵਾਲਾ ਪਾਸਾ 7-8 ਇੰਚ ਅਤੇ ਧਾਮੇ ਵਾਲਾ ਪਾਸਾ 9 - 9 1/2 ਇੰਚ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਥਾਪ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਸਿਆਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਧਾਮੇ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਗੁੰਨਿਆ ਹੋਇਆ ਗਿੱਲਾ ਆਟਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਗੰਭੀਰ ਤੇ ਗੂੰਜਦਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਵਰ ਦੇ ਉਤਾਰ ਚੜ੍ਹਾਅ ਲਈ 8 ਗੱਟੇ ਥਾਪ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਖਾਵਜ ਇੱਕ ਨਗਾ ਅਤੇ ਦੋ ਮੁਖਾ ਸਾਜ਼ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਗੰਭੀਰ ਤੇ ਗੂੰਜਦਾਰ ਨਾਦ ਉਤਪਨੰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨ ਦੀਆਂ ਗਹਿਰਾਈਆਂ ਨੂੰ ਟੁੰਬਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਜ਼ ਧ੍ਰਵਪਦ-ਧਮਾਰ, ਵੀਣਾਂ, ਰਬਾਬ ਤੇ ਨਾਚ ਆਦਿ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੀ ਕੀਰਤਨ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਬਾਖੂਬੀ ਸਾਥ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਮੱਧਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਪਖਾਵਜ ਸਾਜ਼ ਮੰਦਰਾਂ, ਗੁਰੂ-ਦਰਬਾਰਾਂ, ਮੁਗ਼ਲ ਦਰਬਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕ ਜਲਸਿਆਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਾਜ਼ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਮਹਾਨ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਤੇ ਵਾਗਿਅਕਾਰ ਸਨ ਜੋ ਰਬਾਬ ਅਤੇ ਪਖਾਵਜ ਤੋ ਭਲੀਭਾਂਤ ਜਾਣੂ ਸਨ ਤੇ ਖ਼ੁਦ ਰਬਾਬ ਨਾਲ ਕੀਰਤਨ ਕਰਨ ਵਿਚ ਮੁਹਾਰਤ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕੁੱਲ 19 ਰਾਗਾਂ ਵਿਚ ਬਾਣੀ ਗਾਇਨ ਕੀਤੀ। ਉਦਾਸੀਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਹੀ ਬਣਾਇਆ ਤੇ ਕੀਰਤਨ ਦੀ ਛਹਿਬਰ ਲਾ ਦਿੱਤੀ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿਖੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦਾ ਨਿਤਨੇਮ, ਸੋਦਰੁ ਆਰਤੀ ਗਾਵੀਐ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਜਾਪੁ ਉਚਾਰਾ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਦਾ ਮੁੱਢ ਬੱਝ ਗਿਆ। ਭਾਈ ਮਰਦਾਨੇ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਭਾਈ ਸਹਿਜਾਦਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਇਆ। ਵਿਚਾਰਨ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਕੀਰਤਨ ਰਬਾਬ ਦੇ ਸਾਥ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਤਾਲ ਸਾਜ਼ ਦੇ ਸਾਥ ਨਾਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਆਪਣੀਆਂ ਰਚੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਵਿਚ ਰਬਾਬ ਤੇ ਮ੍ਰਿਦੰਗ/ਪਖਾਵਜ ਦਾ ਜਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ ਕਿ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿਚ ਧ੍ਰਵਪਦ ਗਾਇਨ ਸ਼ੈਲੀ ਨਾਲ ਕੀਰਤਨ ਹੁੰਦਾ ਹੋਵੇਗਾ ਤੇ ਉਸ ਵਕਤ ਦੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਤੇ ਰਬਾਬ ਨਾਲ ਜੱਚਦੇ-ਫੱਬਦੇ ਸਾਜ਼ ਪਖਾਵਜ/ਮ੍ਰਿਦੰਗ ਦੁਆਰਾ ਸੰਭਵ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੀ ਕੀਰਤਨ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਪਖਾਵਜ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਅਰੰਭ ਹੋਇਆ। ਰਬਾਬ ਨਾਲ ਪਖਾਵਜ/ਮ੍ਰਿਦੰਗ ਦਾ ਅਟੁੱਟ ਸੰਬੰਧ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ:

-ਗੁਰਬਾਣੀ ਲਿਿਖ ਪੋਥੀਆ ਤਾਲ ਮ੍ਰਿਦੰਗ ਰਬਾਬ ਵਜਾਵੈ। (ਵਾਰ 6:12)
-ਰਬਾਬੁ ਪਖਾਵਜ ਤਾਲ ਘੂੰਘਰੂ ਅਨਹਦ ਸਬਦੁ ਵਜਾਵੈ॥ (ਪੰਨਾ 381)
-ਕਰ ਕਰਿ ਤਾਲ ਪਖਾਵਜੁ ਨੈਨਹੁ ਮਾਥੈ ਵਜਹਿ ਰਬਾਬਾ॥ (ਪੰਨਾ 884)

ਉਪਰੋਕਤ ਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀਆਂ ਤੁਕਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਰਬਾਬ ਦੇ ਨਾਲ ਮ੍ਰਿਦੰਗ/ਪਖਾਵਜ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਰਬਾਬ ਦੀ ਰੂਹ ਪਖਾਵਜ/ਮ੍ਰਿਦੰਗ ਹੋਵੇ। ਰਬਾਬ ਅਤੇ ਪਖਾਵਜ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਸਿੱਕੇ ਦੇ ਦੋ ਪਾਸੇ ਜਾਂ ਜਿੰਦ ਅਤੇ ਰੂਹ ਦਾ। ਰਬਾਬ ਅਤੇ ਪਖਾਵਜ ਨਾਦਾਤਮਕ ਪੱਖੋਂ ਵੀ ਇੱਕੋ ਸੁਭਾਵ ਭਾਵ ਮਰਦਾਂਵੇਂ ਸਾਜ਼ ਹਨ।

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਦੇਸੀ ਰਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਉਸ ਵਕਤ ਦੀ ਧ੍ਰਵਪਦ ਗਾਇਕੀ, ਵਾਰ ਗਾਇਕੀ ਤੇ ਲੋਕ ਧੁਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਿਚ ਲਿਆਂਦਾ। ਇੱਥੇ ਕੇਵਲ ਕੀਰਤਨ ਦੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਧ੍ਰਵੱਪਦ ਤੇ ਵਾਰਾਂ ਅੰਗ ’ਤੇ ਹੀ ਕੇਂਦਰਤਿ ਹੋਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰਬੰਧ ਗਾਇਨ ਧ੍ਰਵਪਦ ਅਤੇ ਪਖਾਵਜ ਦਾ ਮੁੱਢ ਤੋਂ ਹੀ ਅਟੁੱਟ ਸੰਬੰਧ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਕੀਰਤਨ ਸਮੇਂ ਰਬਾਬ, ਸਰੰਦਾ ਤੇ ਪਖਾਵਜ ਦਾ ਸਾਥ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਕੀਰਤਨ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਚਲਾਇਆ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਰੰ ਦਾ ਮਰਦਾਵੀਂ ਅਤੇ ਭਰਵੀਂ ਅਵਾਜ਼ ਵਾਲਾ ਸਾਜ਼ ਈਜਾਦ ਕੀਤਾ ਜੋ ਕੀਰਤਨੀਆਂ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਜੱਚਦਾ-ਫੱਬਦਾ ਸੀ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਵਾਰ ਮੁਤਾਬਿਕ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਭਾਈ ਪਾਂਧਾ ਤੇ ਭਾਈ ਬੂਲਾ ਹਜ਼ੂਰੀ ਕੀਰਤਨੀਏ ਸਨ। ਗਰੁ ੂ ਜੀ ਆਪ ਸਰੰਦੇ ਨਾਲ ਕੀਰਤਨ ਕਰਦੇ ਸਨ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਉੱਚ-ਕੋਟੀ ਦੇ ਵਾਗਿਆਕਾਰ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 30 ਰਾਗਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੀ। ਧ੍ਰਵਪਦ ਦਾ ਵਿਲੱਖਣ ਰੂਪ ਪੜਤਾਲ ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਰਾਗ, ਤਾਲ ਅਤੇ ਲੈਅਕਾਰੀ ਸਬੰਧੀ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਦਾ ਉੱਤਮ ਤੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਨਮੂਨਾ ਸੀ। ਪੜਤਾਲ ਗਾਇਕੀ ਵਿਚ ਭਾਵੇਂ ਲੈਅਕਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਤਾਲ ਬਦਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ‘ਗੁਰੂ ਸ਼ਬਦ’ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਤਾਲਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸਰੂਪ ਤੇ ਬਦਲਾਅ ਪਖਾਵਜ ਸਾਜ਼ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਲੈਅਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਜਤਿ ਰੂਪ ਪਖਾਵਜ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਭਵ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਗਾਂ ਵਿਚ 19 ਪੜਤਾਲਾਂ ਗਾਇਨ ਕੀਤੀਆਂ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਪਖਾਵਜ, ਜਤਿ, ਪਿੰਗਲ ਤੇ ਛੰਦ ਸਾਸਤਰ ਦਾ ਚੋਖਾ ਗਿਆਨ ਸੀ ਤੇ ਉੱਚ-ਕੋਟੀ ਦੇ ਧ੍ਰਵਪਦੀਏ ਸਨ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਗਾਇਨ ਧ੍ਰਵਪਦ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਰਬਾਬ, ਸਰੰਦਾ ਤੇ ਪਖਾਵਜ ਆਦਿ ਸਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਵੀ ਮਾਹਿਰ ਸਨ। ਪ੍ਰੋ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ ਆਪਣੇ ਇਕ ਲੇਖ ‘ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਤੇ ਕੀਰਤਨ ਪਰੰਪਰਾ’ ਵਿਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਸਰੰਦੇ ਦੇ ਖਾਸ ਸ਼ੌਕੀਨ ਸਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਦਿਆ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਭਰਪੂਰ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਉਹ ਵੀ ਰਬਾਬ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਦੰਗ ਵਿਚ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਕਰਦੇ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਖੁਦ ਕੀਰਤਨ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਤੇ ਸਾਥ ਲਈ ਚੰਗੇ-ਚੰਗੇ ਵਜੰਤਰੀ ਰਖਦੇ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਭਾਈ ਸਤਾ ਜੀ ਤੇ ਭਾਈ ਬਲਵੰਡ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਭਾਈ ਝਾਝੂ, ਭਾਈ ਮਕੰਦੂ ਤੇ ਭਾਈ ਕੇਦਾਰਾ ਆਦਿ ਹਜੂਰੀ ਕੀਰਤਨੀਏ ਸਨ। ਡਾ. ਡੀ. ਐਸ. ਨਰੂਲਾ ਨੇ ‘ਗੁਰਮਤਿ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਵਿਕਾਸ’ ਵਿਚ ਲਿਿਖਆ ਹੈ ਕਿ- ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੇ ਕੀਰਤਨੀਏ ਭਾਈ ਸਤਾ ਤੇ ਬਲਵੰਡ ਨੇ ਧ੍ਰਵਪਦ ਗਾਇਨ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਕੀਰਤਨ ਨੂੰ ਲੋਕ-ਪ੍ਰਿਯ ਬਣਾਇਆ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਵਿਦਵਾਨ ਸਿੱਖਾਂ ਕੋਲੋ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀਆਂ ਪੋਥੀਆਂ ਦਾ ਉਤਾਰਾ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਤੇ ਰਬਾਬੀਆਂ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਰਬਾਬ ਤੇ ਪਖਾਵਜ ਵਜਾਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੰਦੇ ਤੇ ਵਜਾਉਣ ਦੇ ਨੁਕਤੇ ਵੀ ਸਮਝਾਉਂਦੇ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹਤਾ ਆਪਣੀ ਵਾਰ ਵਿਚ ਕਰਦੇ ਹਨ:

ਗੁਰਮੁਖਿ ਹਥਿ ਸਕਥ ਹਨਿ ਸਾਧਸੰਗਤਿ ਗੁਰ ਕਾਰ ਕਮਾਵੈ।
ਪਾਣੀ ਪਖਾ ਪੀਹਣਾ ਪੈਰ ਧੋਇ ਚਰਣਾਮਤੁ ਪਾਵੈ।
ਗੁਰਬਾਣੀ ਲਿਖਿ ਪੋਥੀਆ ਤਾਲ ਮ੍ਰਿਦੰਗ ਰਬਾਬ ਵਜਾਵੈ। (ਵਾਰ 6:12)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਆਪ ਵੀ ਮ੍ਰਿਦੰਗ ਸਾਜ਼ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਆਪਣੇ ਉਚਾਰੇ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ:

ਬਾਜੇ ਬਜਹਿ ਮ੍ਰਿਦੰਗ ਅਨਾਹਦ ਕੋਕਿਲ ਰੀ
ਰਾਮ ਨਾਮੁ ਬੋਲੈ ਮਧੁਰ ਬੈਨ ਅਤਿ ਸੁਹੀਆ॥1॥ (ਪੰਨਾ 1271)

ਇੱਥੇ ਬਾਜੇ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਸਾਜ਼-ਰਬਾਬ, ਪਖਾਵਜ, ਅਤੇ ਸਰੰਦਾ ਆਦਿ। ਗੁਰੂ-ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਤੰਤੀ ਸਾਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਮ੍ਰਿਦੰਗ/ਪਖਾਵਜ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਆਪ ਅਪਣੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਕੀਰਤਨ, ਰਬਾਬ ਤੇ ਪਖਾਵਜ ਦੀ ਤਾਲੀਮ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਡਾ. ਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਕੀਰਤਨ ਸੰਦਰਭ ਤੇ ਸਰੂਪ ਵਿਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ “ਸੱਚਖੰਡ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਵਕਤ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪ ਤੇ ਭਾਈ ਸਤਾ ਬਲਵੰਡ ਜੀ ਨੇ ਕੀਰਤਨ ਕੀਤਾ ਤੇ ਪਖਾਵਜ/ਮ੍ਰਿਦੰਗ ਦਾ ਸਾਥ ਰਬਾਬੀ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵਜਾਇਆ ਗਿਆ।”

ਸੀ੍ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗਬਿੰਦੋ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਕੀਰਤਨ ਰਬਾਬੀ ਭਾਈ ਬਾਬਕ ਦੇ ਜਥੇ ਵੱਲੋ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਭਾਈ ਬਾਬਕ ਦੇ ਕੀਰਤਨ ਨੂੰ ਰੀਝ ਨਾਲ ਸਰਵਣ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਭਾਈ ਬਾਬਕ ਰਬਾਬ ਤੇ ਮ੍ਰਿਦੰਗ ਵਜਾਉਣ ਵਿਚ ਪ੍ਰਬੀਨ ਸੀ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਜੀ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਭਾਵੇਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਰਚਨਾ ਕਰਨ ਤੇ ਗਾਇਨ ਕਰਨ ਦਾ ਸਬੱਬ ਨਹੀਂ ਬਣਿਆ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕੀਰਤਨ ਮਰਯਾਦਾ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਿਆ। ਗੁਰੂ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਮਰਯਾਦਾ ਅਨੁਸਾਰ ਰਬਾਬੀਆਂ ਤੇ ਪਖਾਵਜੀਆਂ ਵਲੋਂ ਕੀਰਤਨ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਠੀਕ ਉਸੇ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਜੋ ਪਹਿਲੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਤੋਂ ਚੱਲੀ ਆ ਰਹੀ ਸੀ।

ਡਾ. ਦੇਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਮੁਤਾਬਿਕ,- “ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਕੀਰਤਨ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਦੰਗ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪਿਤਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦਰਬਾਰੀ ਰਬਾਬੀ ਭਾਈ ਬਾਬਕ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਬਾਲ-ਵਰਸੇ ਵਿਚ ਹੀ ਪੂਰੀ ਕਰ ਲਈ ਸੀ।” ਗੁਰੂ ਜੀ ਧ੍ਰਵਪਦ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਆਪ ਕੀਰਤਨ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਸਦਾ ਨੰਦ ਨੂੰ ਕੀਰਤਨ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਦੰਗ ਦੀ ਆਪ ਸਿੱਖਿਆ ਵੀ ਦਿੱਤੀ। ਭਾਈ ਸਦਾ ਨੰਦ ਜੀ (ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਜੀ ਦੇ ਪਿਤਾ) ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਪਖਾਵਜ ਵਜਾਉਂਦੇ ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਵੈਰਾਗਮਈ ਬਾਣੀ ਗਾਇਨ ਕਰਦੇ। ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਕਰਤਾ ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ- “ਹਜੂਰ ਅਪਣੇ ਪੂਰਬ ਦੇ ਦੌਰੇ ਦੌਰਾਨ ਅਪਣਾ ਪਿਆਰਾ ਸਾਜ਼ ਮ੍ਰਿਦੰਗ ਵੀ ਨਾਲ ਲੈ ਗਏ ਸਨ। ਇਹ ਮ੍ਰਿਦੰਗ ਢਾਕੇ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇੱਕ ਗੁਰਸਿੱਖ ਨੂੰ ਬਖਸ਼ਿਆ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਜਿੱਥੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ, ਅਰਬੀ, ਫ਼ਾਰਸੀ, ਬ੍ਰਿਜ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਆਦਿ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਸਨ, ਉੱਥੇ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਮਹਾਨ ਗਿਆਤਾ ਵੀ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਪਿੰਗਲ ਅਤੇ ਛੰਦ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਚੋਖਾ ਗਿਆਨ ਸੀ। ਕਾਵਿ ਤੇ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਜਿੱਥੇ ਅਟੁੱਟ ਸੰਬੰਧ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਕਾਵਿ ਅਤੇ ਪਖਾਵਜ ਦਾ ਵੀ ਵਾਦਨ ਕ੍ਰਿਆ ਵਿਚ ਅਟੁੱਟ ਸਬੰਧ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਮਹਾਨ ਕਵੀ ਸਨ ਤੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ 52 ਕਵੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਣ-ਸਨਮਾਨ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਰਚੇ ਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਗਾਇਨ ਸ਼ੈਲੀ ਮੁਤਾਬਿਕ ਆਪ ਵੀ ਗਾਇਨ ਕੀਤੇ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਮਹਾਨ ਵਾਗਿਆਕਾਰ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਦੰਗ ਅਚਾਰੀਆ ਹੋਣ ਦਾ ਸਬੂਤ ਹੋਰ ਵੀ ਪਕੇਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂ ਕਿ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਮ੍ਰਿਦੰਗ ਦੇ ਬੋਲ ਤੇ ਛੰਦਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵੀ ਕਮਾਲ ਦਾ ਹੈ।ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਧ੍ਰਵਪਦ-ਧਮਾਰ ਅੰਗ ਦੀ ਗਾਇਕੀ ਦਾ ਬੋਲ ਬਾਲਾ ਸੀ। ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਸੰਗੀਤ ਛੰਦਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਉੱਤਮ ਸੰਗੀਤਕ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਦਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਨਮੂਨਾ ਹੈ। ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਵਰਤੇ ਗਏ ਸੰਗੀਤ ਛੰਦਾਂ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਆਏ ਹਨ:-

ਸੰਗੀਤਕ ਛੰਦ : 1. ਸੰਗੀਤ ਛੱਪੈ, 2. ਸੰਗੀਤ ਪਧਸਿਟਕਾ, 3. ਸੰਗੀਤ ਨਰਾਜ, 4. ਸੰਗੀਤ ਪਾਧੜੀ, 5. ਸੰਗੀਤ ਬਹੜਾ, 6. ਸੰਗੀਤ ਭੁਜੰਗਪ੍ਰਯਾਤ, 7. ਸੰਗੀਤ ਮਧੁਭਾਰ
ਸੰਗੀਤ ਛੰਦਾਂ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ 7 ਪ੍ਰਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਾਵਿ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਮ੍ਰਿਦੰਗ ਦੇ ਬੋਲਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਰੱਖੀ ਹੈ।

1. ਸੰਗੀਤ ਛੱਪੈ
ਕਾਗੜਦੀ ਕੁੱਪਿਯੋ ਕਪਿ ਕਟਕ ਬਾਗੜਦੀ ਬਾਜਨ ਰਣ ਬੱਜੀਯ॥
ਤਾਗੜਦੀ ਤੇਗ ਝਲਹਲੀ ਗਾਗੜਦੀ ਜੋਧਾ ਗਲ ਗਜੀਯ॥ (ਸ੍ਰੀ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ)
2. ਸੰਗੀਤ ਪਧਸਿਟਕਾ
ਕਾਗੜਦੰ ਕੋਪ ਕੈ ਦਈਤ ਰਾਜ
ਜਾਗੜਦੰ ਜੁੱਧ ਕੋ ਸਜਯੋ ਸਾਜ॥ (ਉਹੀ)
3. ਸੰਗੀਤ ਪਾਧੜੀ
ਤਾਗੜਦੰਗ ਤਾਲ ਬਾਜਤ ਮੁਚੰਗ॥
ਬੀਨਾ ਸੁਬੈਣ ਬੰਸੀ ਮ੍ਰਿਦੰਗ॥ (ਉਹੀ)
4. ਸੰਗੀਤ ਬਹੜਾ
ਸਾਗੜਦੀ ਸਾਂਗ ਸਗੰਰਹੈ ਤਾਗੜਦੀ ਰਣਿ ਤੁਰੀ ਨਚਾਵਹਿ॥
ਝਾਗੜਦੀ ਝੂਮਿ ਗਿਰਿ ਭੂਮਿ ਸਾਗੜਦੀ ਸੁਰਪੁਰਹਿ ਸਿਧਾਵਹਿ॥ (ਉਹੀ)

5. ਸੰਗੀਤ ਭੁਜੰਗ ਪ੍ਰਯਾਤ
ਸਾਗੜਦੰ ਸੁਨਹੋ ਰਾਗੜਦੰ ਰਾਸੰ॥
ਦਾਗੜਦੰਗ ਦੀਜੇ ਪਾਗੜਦੰਗ ਪਾਨੰ॥ (ਉਹੀ)
6. ਸੰਗੀਤ ਮਧੁਭਾਰ
ਕਾਗੜਦੰ ਕੜਾਕ॥ ਤਾਗੜਦੰ ਤੜਾਕ॥ (ਉਹੀ)

ਗੁਰੂ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਰਚੀ ਸ੍ਰੀ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਵੀ ਮ੍ਰਿਦੰਗ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ:

-ਬਾਜਤ ਢੋਲ ਮ੍ਰਿਦੰਗ ਨਗਾਰਾ॥ ਤਾਲ ਉਪੰਗ ਬੇਣ ਬੰਕਾਰਾ॥ (ਉਹੀ)
-ਮ੍ਰਿਦ ਬਾਜਤ ਬੀਨ ਮ੍ਰਿਦੰਗ ਉਪੰਗ ਮੁਚੰਗ ਲੀਏ ਉਤਰੀ ਧਰਨੀ॥ (ਉਹੀ)
-ਜੀਤ ਫਿਰੈ ਸਭ ਦੇਸ ਦਿਸਾਨ ਕੋ ਬਾਜਤ ਢੋਲ ਮ੍ਰਿਦੰਗ ਨਗਾਰੇ॥ (ਉਹੀ)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਰਬਾਬੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਕੀਰਤਨੀਆਂ ਦੀ ਆਪ ਹੀ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਖੋਜਕਾਰ ਸ. ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਕੰਵਲ ਮੁਤਾਬਿਕ ਰਬਾਬੀ ਭਾਈ ਨੰਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਹਜੂਰੀ ਰਾਗੀ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਆਪ ਵੀ ਧਵ੍ਰ ਪਦ ਧਮਾਰ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਕੀਰਤਨ ਕਰਦੇ ਤੇ ਰਬਾਬੀ ਪਖਾਵਜੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਸਾਥ ਕਰਦੇ। ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਢਾਡੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵਾਰ ਗਾਇਨ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਕਵੀਆਂ, ਕੀਰਤਨੀਆਂ, ਢਾਡੀਆਂ ਤੇ ਜੋਧਿਆਂ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕਰਦੇ ਸਨ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਕੇਂਦਰ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨਾ ਵਲੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੇਂਦਰਾਂ-- ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ, ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰੂ-ਦਰਬਾਰਾਂ ਵਿਚ ਚੱਲੀ ਆ ਰਹੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਕੀਰਤਨ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਪਖਾਵਜ ਅਤੇ ਪਖਾਵਜੀਆਂ ਦਾ ਲੰਮਾਂ ਸਮਾਂ ਵਡਮੁੱਲਾ ਯੋਗਦਾਨ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ-ਕਾਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਵੀ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ, ਮਹੰਤ ਗੱਜਾ ਸਿੰਘ, ਰਬਾਬੀ ਭਾਈ ਅਮੀਰ, ਭਾਈ ਦੇਸਾ, ਬਾਬਾ ਸਰਧਾ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਸਾਵਣ ਚੰਦ, ਭਾਈ ਲਾਲ ਭਾਈ ਮੋਤੀ, ਭਾਈ ਚਾਂਦ, ਭਾਈ ਰੂੜਾ, ਭਾਈ ਬੂੜਾ, ਭਾਈ ਸਾਈਂ ਦਿੱਤਾ, ਬਾਬਾ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ਧ੍ਰਵਪਦੀਏ, ਪੰਡਤ ਨੱਥੂ ਰਾਮ ਧ੍ਰਵਪਦੀਏ, ਭਾਈ ਉੱਤਮ ਸਿੰਘ ਧ੍ਰਵਪਦੀਏ, ਭਾਈ ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ, ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਦਿਆਲ ਸਿੰਘ, ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਐਬਟਾਬਾਦ, ਭਾਈ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਅਲਮਸਤ, ਭਾਈ ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਧਰਮ ਸਿਘ ਜਖਮੀ, ਭਾਈ ਸੰਤਾ ਸਿੰਘ, ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਕੋਮਲ, ਭਾਈ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਤੀਬਰ, ਚੰਨਣ ਸਿੰਘ ਮਜਬੂਰ, ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ, ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ ਭਾਈ ਨਿਰਮਲ ਸਿੰਘ ਖਾਲਸਾ, ਭਾਈ ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਭਾਈ ਬਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਆਦਿ ਨੇ ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੀ ਸੀਨਾ-ਬ- ਸੀਨਾ ਚੱਲੀ ਆ ਰਹੀ ਧ੍ਰਵਪਦ ਅੰਗ ਦੀ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੀ ਕੀਰਤਨ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਜੀਵਤ ਰੱਖਿਆ ਜਿਸ ਵਿਚ ਪਖਾਵਜੀਆਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ-ਕਾਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਵੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਕੀਰਤਨ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੇ ਮਹਾਨ ਪਖਾਵਜੀ ਹੋਏ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਨਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਪਖਾਵਜੀ ਭਾਈ ਮੱਝਾ ਸਿੰਘ, ਪਖਾਵਜੀ ਭਾਈ ਭੂਪ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ (ਜੰਮੂ ਵਾਲੇ), ਭਾਈ ਮਹਿੰਦਾ, ਭਾਈ ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ ਪਖਾਵਜੀ, ਭਾਈ ਅਮੀਰ, ਭਾਈ ਸਾਂਈ ਦਿੱਤਾ, ਭਾਈ ਸੰਤੂ, ਭਾਈ ਨਸੀਰਾ ਪਖਾਵਜੀ, ਭਾਈ ਅਰਜਨ ਸਿੰਘ ਤਰੰਗੜ, ਭਾਈ ਰੱਖਾ, ਭਾਈ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ (ਭੰਗੜ) ਭਾਈ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਪਖਾਵਜੀ, ਭਾਈ ਗੋਪਾਲ ਸਿੰਘ, ਬਾਬਾ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਪਖਾਵਜੀ, ਭਾਈ ਸੰਤਾ ਸਿੰਘ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਵਾਲੇ ਆਦਿ ਪਖਾਵਜੀਆਂ ਨੇ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੀ ਕੀਰਤਨ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਅਗਾਂਹ ਤੋਰਨ ਵਿਚ ਮਹਾਨ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਹੈ। ਸੱਚਖੰਡ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਖਾਵਜੀਆਂ ਦਾ ਸਿੱਕਾ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਦੇ ਉਸਤਾਦ ਪਖਾਵਜੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮੰਨਣਾ ਪਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਭਾਈ ਨਸੀਰਾ ਧੁਨੰਤਰ ਪਖਾਵਜੀ ਨੂੰ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਮਾਹਾਰਾਜਾ ਰਾਏ ਗੜ੍ਹ ਚਕਰਧਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪਖਾਵਜ ਸੁਣ ਕੇ The Star Of India (ਦੀ ਸਟਾਰ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ) ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਦੇ ਕੇ ਸਨਮਾਨਿਆ। ਦੁਬਾਰਾ ਫੇਰ ਇੱਕ ਮੌਕੇ ਤੇ “ਤਾਲ ਸਮਰਾਟ” ਦੇ ਖ਼ਿਤਾਬ ਨਾਲ ਨਿਵਾਜਿਆ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸੱਚਖੰਡ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਖਾਵਜੀ ਭਾਈ ਸੰਤੂ ਦੀ 1914 ਵਿਚ ਇਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਲਿਖਾਰੀ ਏ.ਐਚ. ਫੌਕਸ ਸਟਰੈਂਗਵੇ ਨੇ ਅਪਣੀ ਕਿਤਾਬ The Music Of Hindustan ਵਿਚ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਦੇ ਪਖਾਵਜੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿਰਫ ਭਾਈ ਸੰਤੁੂ ਪਖਾਵਜੀ ਦੀ ਫੋਟੋ ਛਾਪੀ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਪਖਾਵਜੀਆਂ ਦਾ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੀ ਕੀਰਤਨ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰਨ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਨਾਮਧਾਰੀ ਸੰਪਰਦਾ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਗੁਰੂ ਸਹਿਬਾਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਕੀਰਤਨ ਦੇ ਧ੍ਰਵਪੱਦ ਅੰਗ ਦੀਆਂ ਸੰਭਾਲੀਆਂ ਬੰਦਿਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਪਖਾਵਜ ਦੇ ਵਡੇਰੇ ਯੋਗਦਾਨ ਨੂੰ ਅਣਗੌਲਿਆਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਮਹਾਨ ਖੋਜਕਾਰ ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਕੰਵਲ ਆਪਣੇ ਲੇਖ ‘ਭੈਣੀ:ਰਾਗ ਦੀ ਤ੍ਰਿਵੇਣੀ’ ਵਿਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ- “ਨਾਮਧਾਰੀ ਸੰਪਰਦਾ ਮੁੱਢ ਕਦੀਮ ਤੋਂ ਬਾਣੀ, ਬਾਣੇ ਅਤੇ ਤੰਤੀ ਸਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੇਣ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਬੜੀ ਵੱਡੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਸਹਿਬਾਨ ਵੱਲੋਂ ਚਲਾਈ ਗਈ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਰਾਗਾਂ ਵਿਚ ਤੰਤੀ ਸਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਕੀਰਤਨ ਕਰਨ ਦੀ ਸ਼ੈਲ਼ੀ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਵੀ ਕਾਇਮ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ ਬਾਬਾ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਜਿੱਥੇ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪਾਰਖੂ ਅਤੇ ਕਦਰਦਾਨ ਸਨ, ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਬਾਬਾ ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਹਰਾਜ ਬੀਰ ਸਿੰਘ(ਪਖਾਵਜੀ) ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵੱਡੇ ਉਸਤਾਦਾਂ ਕੋਲੋਂ ਤਾਲੀਮ ਲੈ ਕੇ ਅਤੇ ਅਗਾਂਹ ਇਸ ਤੋਰੇ ਨੂੰ ਤੋਰਦੇ ਰੱਖਿਆ।”

ਇੱਕ ਨਿੱਜੀ ਮੁਲਾਕਾਤ (ਦਸੰਬਰ 2009) ਦੌਰਾਨ ਲੇਖਕ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਮਹਾਨ ਉਸਤਾਦ, ਉਸਤਾਦ ਮਹਿੰਗਾ ਸਿੰਘ ਜੀ (ਸੈਂਟਰਲ ਖਾਲਸਾ ਯਤੀਮਖਾਨਾ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰਬਾਬੀਆਂ ਅਤੇ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੱਚਖੰਡ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਕੀਰਤਨ ਪਖਾਵਜ ਅਤੇ ਜੋੜੀ (ਪਖਾਵਜ ਸ਼ੈਲੀ) ਦੇ ਸਾਥ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਪਖਾਵਜੀਆਂ ਲਈ ਉਚੇਚੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸੇਵਾਦਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਗੁੰਨੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਸੁੱਕੇ ਆਟੇ ਦਾ ਥਾਲ ਲਿਆਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਕੀਰਤਨ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਪਖਾਵਜ ਦੇ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਬੋਲਾਂ ਦੇ ਵਾਦਨ ਦੌਰਾਨ ਜੋ ਆਟਾ ਬੁੜਕ-ਬੁੜਕ ਕੇ ਸੰਗਤ ਦੀ ਝੋਲੀ ’ਚ ਪੈਂਦਾ ਸੀ ਸੰਗਤ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਸਮਝ ਕੇ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਤੋਤਲੇ ਬੱਚੇ ਅਤੇ ਦੇਰ ਨਾਲ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਬੱਚੇ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਸਨ।

ਉਮੀਦ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਕੀਰਤਨ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ,ਖੋਜ ਦੇ ਵਿਿਦਆਰਥੀ, ਉਸਤਾਦ ਸਹਿਬਾਨ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਕੀਰਤਨੀਏ ਇਸ ਲੇਖ ਦੁਆਰਾ ਵੱਡਮੁਲਾ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਣਗੇ।

ਗ੍ਰੰਥ /ਸਹਾਇਕ ਪੁਸਤਕਾਂ
• ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ
• ਵਾਰਾਂ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ
• ਸ੍ਰੀ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ
• ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ
• ਕੀਰਤਨ, ਡਾ.ਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਵਿਿਦਆਰਥੀ
• ਸਿੱਖ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਵਿਕਾਸ, ਡਾ.ਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਵਿਦਿਆਰਥੀ
• ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਦੇਣ, ਡਾ.ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਪੇਂਤਲ
• ਸੰਗੀਤ ਮੇਂ ਤਾਲ ਵਾਦਯੋਂ ਕੀ ਉਪਯੋਗਤਾ, ਡਾ.ਚਿਤਰਾ ਗੁਪਤਾ
• ਸੰਗੀਤ ਤਬਲਾ ਅੰਕ, ਡਾ.ਲਕਸ਼ਮੀ ਨਾਰਾਇਨ ਗਾਰਗ
• ਗੁਰਮਤਿ ਸੰਗੀਤ ਤੇ ਭਗਤੀ ਸੰਗੀਤ ਪਰੰਪਰਾ, ਚੀਫ ਖਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ
• ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਕੀਰਤਨ 1995, ਡਾ. ਜਗੀਰ ਸਿੰਘ
• ਪੰਜਵੀਂ ਇਲਹਾਮੀ ਜ਼ੀਨਤ, ਸੰਤਾ ਸਿੰਘ ਤਾਤਲੇ
• ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਗੀ ਰਬਾਬੀ, ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਕੰਵਲ
• ਸੰਗੀਤ ਬੋਧ, ਡਾ. ਸਰਚੰਦਰ ਸ਼੍ਰੀਧਰ
• ਦੋ ਸਾਲਾ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਧਿਐਨ (ਪੱਤਰ ਵਿਹਾਰ ਕੋਰਸ) ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਮੇਟੀ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ
• ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ 7 (ਸੰਗੀਤ ਪ੍ਰਬੰਧ)
• ਸੋਵੀਨਰ 2009-10, ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਅਣਖੀ, ਸੈਂਟਰਲ ਯਤੀਮਖਾਨਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ
• ਗੁਰਮਤਿ ਸੰਗੀਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਕ, ਡਾ. ਜਗੀਰ ਸਿੰਘ
• ਖੋਜ ਪਤ੍ਰਿਕਾ ਮਾਰਚ 1998, ਅੰਕ 47, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਕ, ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਉਰੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ
• ਸੰਗੀਤ ਆਚਾਰੀਆ ਉਸਤਾਦ ਲਛਮਨ ਸਿੰਘ ਜੀ (ਪੰਜਾਬ ਘਰਾਣਾ) ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਜਾਣਕਾਰੀ
• ਉਸਤਾਦ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ (ਅਮਰੀਕਾ) ਪੰਜਾਬ ਘਰਾਣਾ ਜੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਜਾਣਕਾਰੀ
• ਮਹਿਰੂਮ ਉਸਤਾਦ ਮਹਿਗਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਜਾਣਕਾਰੀ