19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਅਤੇ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਰੰਭ ਦੌਰਾਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਜਬਰਜ਼ੁਲਮ ਦੀ ਨੀਤੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਮੁੜ-ਸੁਰਜੀਤ ਕਰਨ ਦੇ ਲਈ ਸਿੰਘ ਸਭਾ, ਗ਼ਦਰ, ਅਕਾਲੀ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨ ਭਾਰਤ ਸਭਾ ਆਦਿ ਕਈ ਲਹਿਰਾਂ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਆਪਣਾ ਇੱਕ ਨਿਵੇਕਲਾ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਕਾਬਗੰਜ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਕਾਬਗੰਜ ਸਾਹਿਬ, ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮਹਾਨ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ 1911 ਈ. ਵਿਚ ਕਲਕੱਤੇ ਦੀ ਥਾਂ ਦਿੱਲੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾਇਆ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1914 ਈ. ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਕਾਬਗੰਜ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੜਕ ਕੱਢ ਕੇ ਵਾਇਸਰਾਏ ਦੇ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਸਥਾਨ ਤਕ ਬਣਾ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਸੜਕ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਦੇ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਕਾਬਗੰਜ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਕੰਧ ਦਾ ਕੁਝ ਹਿੱਸਾ ਵੀ ਡੇਗ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਰਕਾਰ ਵਿਰੁੱਧ ਰੋਸ ਵੱਧ ਗਿਆ ਪਰ ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਪਹਿਲਾ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਇਹ ਕੰਮ ਅੱਗੇ ਪਾ ਦਿੱਤਾ।

ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਇਸ ਕੰਧ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਦੇ ਲਈ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਟਾਲ-ਮਟੋਲ ਕਰਨ ’ਤੇ 1 ਦਸੰਬਰ, 1920 ਈ. ਨੂੰ ਕੰਧ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਲਈ 100 ਅਕਾਲੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜਥਾ ਭੇਜਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਜਲਦ ਹੀ ਅੱਖਾਂ ਖੁੱਲ ਗਈਆਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੰਧ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਪਹਿਲੀ ਜਿੱਤ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਫਤਿਹ ਦੇ ਨਾਅਰੇ ਗੂੰਜ ਉੱਠੇ ਤੇ ਅਗਲੇ ਮੋਰਚਿਆਂ ਦੇ ਲਈ ਪਿੜ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 25 ਜਨਵਰੀ, 1921 ਈ. ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਭਾਈ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਭੁੱਚਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ 40 ਅਕਾਲੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜਥਾ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਦੁਸ਼ਟ ਤੇ ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਮਹੰਤਾਂ ਤੋਂ ਅਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। ਮਹੰਤ ਨੇ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਅਕਾਲੀਆਂ ਉੱਪਰ ਆਪਣੇ ਗੁੰਡਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਹਮਲਾ ਕਰਵਾਇਆ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਭਾਈ ਹਜ਼ਾਰਾ ਸਿੰਘ ਤੇ ਭਾਈ ਹੁਕਮ ਸਿੰਘ ਦੋ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ ਤੇ 17 ਹੋਰ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਗਏ।

ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਇਸ ਲਾਸਾਨੀ ਜਜ਼ਬੇ ਨੇ ਮਹੰਤ ਨੂੰ ਭੱਜਣ ਦੇ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਤਰਨ ਤਰਨ ਸਾਹਿਬ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਹੇਠ ਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 20 ਫਰਵਰੀ, 1920 ਈ. ਨੂੰ ਭਾਈ ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਅਧੀਨ ਇਕ ਜਥਾ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲ ਨੂੰ ਵਧਿਆ ਤਾਂ ਜੋ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਦੁਸ਼ਟ ਮਹੰਤ ਨਰਾਇਣ ਦਾਸ ਤੋਂ ਅਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਮਹੰਤ ਨਰਾਇਣ ਦਾਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੁੰਡਿਆਂ ਤੋਂ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਜਥੇ ਉੱਪਰ ਹਮਲਾ ਕਰਵਾਇਆ ਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਬੇਰਹਿਮੀ ਦੇ ਨਾਲ 130 ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਇੱਕ ਲਾਸਾਨੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਸੀ ਪਰ ਇਸ ਕੁਰਬਾਨੀ ਭਰੇ ਕਾਰਨਾਮੇ ਨੇ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੀ ਝੋਲੀ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਮਹੰਤ ਨਰਾਇਣ ਦਾਸ ਤੋਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਅਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਡਾ. ਸੁਖਮਨੀ ਬੱ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, “ਨਨਕਾਣਾ ਦੁਖਾਂਤ ਨੇ ਸਿੱਖ ਦਿਲਾਂ ਨੂੰ ਟੁੰਬਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਤੇ ਤਤਕਾਲੀ ਅਤੇ ਦੁਰਗਾਮੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਏ।

ਹੁਣ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਦਬਾਉਣ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ। 7 ਨਵੰਬਰ, 1921 ਈ. ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਨੇ ਸੱਚਖੰਡ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਤੋਸ਼ੇਖਾਨੇ ਦੀਆਂ ਚਾਬੀਆਂ ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰ ਹੇਠ ਲੈ ਲਈਆਂ ਤਾਂ ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। 21 ਨਵੰਬਰ, 1921 ਈ. ਨੂੰ ਅਕਾਲੀਆਂ ਨੇ ਚਾਬੀਆਂ ਵਾਪਸ ਲੈਣ ਦੇ ਲਈ ਮੋਰਚਾ ਲਗਾ ਦਿੱਤਾ। ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ 200 ਅਕਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਅੰਤ ਵਿਚ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਅਕਾਲੀਆਂ ਅੱਗੇ ਝੁਕਣਾ ਪਿਆ ਤੇ 17 ਜਨਵਰੀ, 1922 ਈ. ਨੂੰ ਚਾਬੀਆਂ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਰਦਾਰ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਇਹ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਜਿੱਤ ਸੀ। ਇਸ ਜਿੱਤ ਨੂੰ ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਤਕ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਂਤ ਵਿਚ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਾ ਤਾਂ ਕੋਈ ਮਿਸਾਲ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਤੁਲਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।” ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਅਕਾਲੀਆਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਅਜਨਾਲਾ ਤਹਿਸੀਲ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ‘ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ' ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਮੋਰਚਾ ਲਗਾਇਆ। ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਉੱਪਰ ਮਹੰਤ ਸੁੰਦਰ ਦਾਸ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਸੀ। ਜੋ ਇੱਕ ਦੁਸ਼ਟ ਤੇ ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ। 29 ਅਗਸਤ, 1921 ਈ. ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਇੱਕ ਜਥਾ ਭੇਜ ਕੇ ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਲੈ ਲਿਆ ਪਰ ਮਹੰਤ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਅਧਿਕਾਰ ਨਾ ਛੱਡਿਆ। ਅਗਸਤ, 1922 ਈ. ਵਿਚ ਮੋਰਚਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਜਥੇ ਜਾਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਏ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ੁਲਮ ਕੀਤੇ ਤੇ ਲਗਪਗ 200 ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਕਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। 31 ਅਗਸਤ, 1922 ਈ. ਨੂੰ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਜਥਾ ਆਇਆ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਪੁਲਿਸ ਕੋਲੋਂ ਜਥੇ ਉੱਪਰ ਹਮਲਾ ਕਰਵਾਇਆ। ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਦੋ ਅਕਾਲੀ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 100-100 ਅਕਾਲੀਆਂ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਜਥੇ ਲਗਾਤਾਰ ‘ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ’ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਆਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਏ। ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ੁਲਮ ਕੀਤੇ ਤੇ ਨਵੰਬਰ 1922 ਈ. ਤਕ 5000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਕਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਜੇਲ ਵਿਚ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਅਕਾਲੀ ਜਥਿਆਂ ਨੇ ਲਾਸਾਨੀ ਬਹਾਦਰੀ ਤੇ ਸਿਦਕ ਦਾ ਸਬੂਤ ਦਿੱਤਾ। ਅੰਤ ਵਿਚ ਮਜਬੂਰ ਹੋ ਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 17 ਨਵੰਬਰ, 1922 ਈ. ਨੂੰ ‘ਗੁਰੂ ਕੇ ਬਾਗ’ 'ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਜਦੋਂ ‘ਗੁਰੂ ਦਾ ਬਾਗ ਮੋਰਚਾ’ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਕਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਕੇ ਅਟਕ ਜੇਲ ਵਿਚ ਭੇਜਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਲੈ ਲਿਆ। ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਰੇਲ ਗੱਡੀ ਨੇ ਹਸਨ ਅਬਦਾਲ ਵਿੱਚੋਂ ਦੀ ਲੰਘਣਾ ਸੀ। ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨੇ 30 ਅਕਤੂਬਰ, 1922 ਈ. ਨੂੰ ਜਿਸ ਦਿਨ ਗੱਡੀ ਨੇ ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚਣਾ ਸੀ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਲੰਗਰ ਛਕਾਉਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਲਿਆ ਪਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਗੱਡੀ ਨੂੰ ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ’ਤੇ ਨਾ ਰੁਕਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਗੱਡੀ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੰਘ ਲਾਈਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਗਏ। ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਲਾਈਨ ਉੱਪਰ ਬੈਠਣ ’ਤੇ ਵੀ ਗੱਡੀ ਨੂੰ ਨਾ ਰੋਕਿਆ ਗਿਆ, ਸਗੋਂ ਗੱਡੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਭਾਈ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਤੇ ਭਾਈ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਦੋ ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ ਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਅੰਗ ਕੱਟੇ ਗਏ ਤੇ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੱਡੀ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਗਿਆ ਤੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਲੰਗਰ ਛਕਾ ਕੇ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਣ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਘਟਨਾ ਸੀ ਜੋ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਬੇਮਿਸਾਲ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇ ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚਮਕਦੀ ਰਹੇਗੀ।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਉੱਪਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਾਰੇ ਮੋਰਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਧਾਰਮਿਕ ਸੀ। ਜਿਸ ਵਿਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੂੰ ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਮਹੰਤਾਂ ਦੇ ਚੁੰਗਲ ਤੋਂ ਛੁਡਵਾਉਣਾ ਸੀ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਮੋਰਚਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜੈਤੋ ਦਾ ਮੋਰਚਾ ਵੱਖਰਾ ਸੀ। ਜੈਤੋ ਨਾਭਾ ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਇਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਕਸਬਾ ਸੀ ਤੇ ਇੱਥੇ ਗੰਗਸਰ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਵਿੱਤਰ ਚਰਨ ਪਾਏ ਸਨ। ਪਰ ਸਾਲ 1923 ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਅਕਾਲੀ ਮੋਰਚੇ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਵਿਚ ਇੱਕ ਖਿੱਚ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਨਾਭੇ ਦਾ ਰਾਜਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ ਅਕਾਲੀਆਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹਮਦਰਦੀ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਕੇ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਲਈ ਸਨਮਾਨ ਵਜੋਂ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਵਸ ਮਨਾਇਆ ਸੀ ਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਰੋਸ ਵਜੋਂ ਕਾਲੀ ਦਸਤਾਰ ਸਜਾਈ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਸ ਨੇ ‘ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ' ਮੋਰਚੇ ਦੌਰਾਨ ਅਕਾਲੀਆਂ ਦੀ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਜਿਹੜਾ 20 ਦਸੰਬਰ, 1911 ਈ. ਨੂੰ ਤਖਤ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ ਸੀ, 5-9 ਜੁਲਾਈ, 1923 ਈ. ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਬਾਲਗ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਗੱਦੀਂਓ ਲਾਹ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।“ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਗੱਦੀ ਆਪ ਛੱਡੀ ਸੀ ਪਰ ਅਕਾਲੀ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੂੰ ਗੱਦੀ ਛੱਡਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਅਕਾਲੀ ਨੇਤਾ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਤਖਤ ਤੋਂ ਲਾਹੁਣ ਬਰਾਬਰ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨਾਭੇ ਦੀ ਬਹਾਲੀ ਦਾ ਸਵਾਲ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਲਿਆ ਤੇ ਬਹੁ-ਸੰਮਤੀ ਨਾਲ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਜਦ ਕਿ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਵਿਚ ਜਾਗ੍ਰਤੀ ਆ ਚੁੱਕੀ ਹੈ ਸਿੱਖ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਗੱਦੀਓਂ ਉਤਾਰਨਾ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਨੂੰ ਚੈਲੇਂਜ ਕਰਨਾ ਹੈ ਤੇ ਜਥੇਬੰਦੀ ਨੂੰ ਤੋੜਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਾਸਤੇ 9 ਸਤੰਬਰ, 1923 ਨੂੰ ਨਾਭਾ ਦਿਵਸ ਮਨਾਏ ਜਾਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੀ ਬਹਾਲੀ ਦੇ ਲਈ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਜੈਤੋ ਜਥੇ ਭੇਜਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਮੋਰਚਾ ਲਗਾ ਦਿੱਤਾ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਮਣੇ ਕਰਨੀ, ਕਥਨੀ ਤੇ ਚਿੰਤਨ ਵਿਚ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਰਹਿਣ ਦੇ ਪ੍ਰਣ ਲੈ ਕੇ ਰੋਜ਼ 25 ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰਿਤ ਜਥੇ ਜੈਤੋ ਜਾਣ ਲੱਗੇ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਜਥੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੰਗਸਰ ਜੈਤੋ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਪੁਲਿਸ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਅਕਾਲੀਆਂ ਉੱਤੇ ਚ ਜ਼ੁਲਮ ਢਾਇਆ ਗਿਆ।

ਨਾਭੇ ਦੇ ਲੋਕ ਵੀ ਸਰਕਾਰ ਤੋਂ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੀ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਸੰਗਤ ਨੇ ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ 25, 26 ਅਤੇ 27 ਅਗਸਤ, 1923 ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੰਗਸਰ ਵਿਚ ਦੀਵਾਨ ਅਤੇ ਪਾਠ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਕੇ ਤਾਬਿਆ ਬੈਠੇ ਸਿੰਘ ਭਾਈ ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ।

ਸੰਗਤ ਨੇ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਰੋਸ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਦੋਂ ਤਕ ਉਹ ਪਾਠ ਅਤੇ ਦੀਵਾਨ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣਗੇ ਜਦੋਂ ਤਕ ਸਰਕਾਰ ਆਪਣੀ ਗ਼ਲਤੀ ਨਾ ਮੰਨ ਲਵੇ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੇ 1 ਸਤੰਬਰ, 1923 ਈ. ਨੂੰ 25 ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਜਥਾ ਪਾਠ ਕਰਨ ਦੇ ਲਈ ਜੈਤੋ ਭੇਜਿਆ। ਇਸ ਜਥੇ ਅਤੇ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਨੇ ਪਾਠ ਕਰਨੇ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਵਿਚ ਪੂਰਾ ਦਖ਼ਲ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਰਿਆਸਤ ਨਾਭਾ ਦੀ ਪੁਲਿਸ ਲੈ ਕੇ 14 ਸਤੰਬਰ, 1923 ਈ. ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੰਗਸਰ ਉੱਪਰ ਹਮਲਾ ਬੋਲਿਆ ਤੇ ਸਾਰੇ ਸਿੰਘ ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਪਾਠ ਸੁਣਦੇ ਜਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਤਾਬੇ ਬੈਠੇ ਸਨ, ਫੜ ਕੇ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਏ ਗਏ। ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਵਿਰੁੱਧ ਮਤੇ ਪਾਸ ਕੀਤੇ ਗਏ। ੧੪ ਸਤੰਬਰ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਜੈਤੋ ਵਿਖੇ ਮੋਰਚਾ ਲੱਗ ਗਿਆ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੇ 15 ਸਤੰਬਰ ਤੋਂ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ 25-25 ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਜਥੇ ਭੇਜਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਦੂਰ ਜਾ ਕੇ ਛੱਡਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਇਨਾਂ ਜਥਿਆਂ ਦੇ ਸਿਦਕ ਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੁਝ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨੇਤਾ ਵੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ। ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨੇਤਾ ਪੰਡਿਤ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ “ਅਚੰਭਾਦਾਇਕ ਹੌਸਲਾ ਤੇ ਸਹਿਣ ਸ਼ਕਤੀ ਦਰਸਾਈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਕਦਮ ਵੀ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਹਟਾਇਆ ਨਾ ਹੀ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਚੁੱਕੇ”। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੋਰਚਿਆਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦੇ ਲਈ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੂੰ 13 ਅਕਤੂਬਰ, 1923 ਈ. ਨੂੰ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਤੇ ਸਾਰੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਜੇਲ ਦੇ ਵਿਚ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਦੇ ਲਈ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਕੇ ਦੀ 300 ਸਾਲਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਤੇ 500 ਅਕਾਲੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜਥਾ ਜੈਤੋ ਭੇਜੇਗੀ। 9 ਫਰਵਰੀ, 1924 ਈ. ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਜਥਾ ਭੇਜਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਸ ਜਥੇ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਫਿਰ ਬੜੀ ਸੂਰਬੀਰਤਾ ਦਾ ਸਬੂਤ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਗਏ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ ਜਥੇ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਬਕਾਇਦਾ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਅਸਲ ਜਨੂੰਨੀ ਵੀ ਸਨ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਡਾ. ਸੈਫੂਦੀਨ ਕਿਚਲੂ, ਪੰਡਿਤ ਦੀਨਾ ਨਾਥ ਅਤੇ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਮੈਂਬਰ ਵੀ ਜਥੇ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਏ। ਸਰਕਾਰੀ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਘੰਟਾ ਘਰ ਤੋਂ ਕੋਈ 30 ਹਜ਼ਾਰ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਜਥਾ ਤੁਰਦਿਆਂ ਅੱਖੀਂ ਦੇਖਿਆ। ਇਸ ਜਥੇ ਨੇ ਵੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇਹ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਹਰ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿਣਗੇ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੀ ਇਹ ਜਥਾ ਲੰਘਿਆ ਤਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਨਿੱਘਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੀ ਲੰਘਦਾ ਅਤੇ ਮਾਲਵੇ ਦੀ ਸਿੱਖ ਕਿਸਾਨੀ ਵੱਲੋਂ ਭਰਵਾਂ ਹੁੰਗਾਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇਸ ਜਥੇ ਨੇ 20 ਫਰਵਰੀ, 1924 ਨੂੰ ਬਰਗਾੜੀ (ਰਿਆਸਤ ਫਰੀਦਕੋਟ) ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਤੰਬੂ ਲਗਾ ਲਏ। 21 ਫਰਵਰੀ, ਸਵੇਰ ਨੂੰ ‘ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ” ਦੇ ਕੀਰਤਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਥਾ ਅੱਗੇ ਤੁਰਿਆ। ਜਥਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਜਜ਼ਬੇ ਵਿਚ ਅੱਗੇ ਵਧ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਸੱਜੇ-ਖੱਬੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭੀੜਾਂ ਸਨ। ਅੱਗੇ ਪੰਜ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਅੱਧ ਵਿਚਾਲੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸੀ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਨਾਭਾ ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਮਿਸਟਰ ਵਿਲਸਨ ਜਾਹਨਸਟੋਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਸੀ। 21 ਫਰਵਰੀ, 1924 ਈ. ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਇਹ ਜਥਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਟਿੱਬੀ ਸਾਹਿਬ (ਜੈਤੋ) ਪਹੁੰਚਿਆ ਤਾਂ ਮਿਸਟਰ ਜਾਹਨਸਟੋਨ ਵਿਲਸਨ ਨੇ ਜਥੇ ਉੱਪਰ ਗੋਲੀ ਚਲਵਾ ਦਿੱਤੀ। ਗੁਰੂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਗਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਬਾਹਾਂ ਉੱਚੀਆਂ ਕਰ ਕੇ ਗੋਲੀਆਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਵਿਚ ਹੀ ਜਥਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਦੇ ਲਾਲ ਆਖ ਰਹੇ ਸਨ, “ਖਾਲਸਾ ਜੀ ਮਰਨਾ ਇੱਕ ਦਿਨ ਹੈ। ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਾ ਪੁਰਬ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਜੇ। ਅੱਜ ਮੌਤ ਲਾੜੀ ਨੂੰ ਵਿਆਹੁਣਾ ਹੈ, ਪਿੱਛੋਂ ਭੌਂ ਕੇ ਨਾ ਵੇਖੋ ਤੇ ਅੱਗੇ ਵੱਧਦੇ ਚਲੋ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਟਾ ਨਾ ਲੱਗਣ ਦਿਓ… ਇਹ ਸਾਬਤ ਕਰ ਦਿਓ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਜਾਗਦੀ ਹੈ ਮਰੀ ਨਹੀਂ।” ਇਸ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਲਗਪਗ 100 ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ 200 ਸਿੰਘ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਹੱਤਿਆਕਾਂਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਫਸਰ ਜਾਹਨਸਟੋਨ ਵਿਲਸਨ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਸੀ ਕਿ ਸਿੱਖ ਡਰ ਜਾਣਗੇ ਤੇ ਮੋਰਚਾ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ ਪਰ ਹੋਇਆ ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੇ ਸਾਰੀ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੇ ਵਿਚ ਹਾਹਾਕਾਰ ਮਚਾ ਦਿੱਤੀ। ਥਾਂ ਥਾਂ ’ਤੇ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦੀ ਨਿਖੇਧੀ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਭਾਰਤੀ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਹਮਦਰਦੀ ਦਾ ਇਜ਼ਹਾਰ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਫੈਲ ਗਈ। ਦਿੱਲੀ, ਕਲਕੱਤੇ, ਬੰਬਈ, ਮਦਰਾਸ ਅਤੇ ਕਰਾਚੀ ਵਿਚ ਪਬਲਿਕ ਜਲਸੇ ਕੀਤੇ ਗਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ, ਸ਼ੌਕਤ ਅਲੀ, ਸੀ.ਆਰ. ਦਾਸ, ਪੰਡਿਤ ਮੋਤੀ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਅਤੇ ਪੰਡਿਤ ਮਦਨ ਮੋਹਨ ਮਾਲਵੀਆ ਆਦਿ ਉੱਘੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਤਕਰੀਰਾਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੀਟਿੰਗ ਸੱਦੀ। ਜਿਸ ਵਿਚ ਜੈਤੋ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਬਾਰੇ ਡਾ. ਕਿਚਲੂ ਨੇ ਰਿਪੋਰਟ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ। ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਪੰਡਿਤ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ, ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਗਿਡਵਾਨੀ ਅਤੇ ਕੇ. ਸਥੰਨਮ ਨੂੰ ਜੈਤੋ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਨਾਭੇ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਕੇ ਹਵਾਲਾਤ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਅਕਾਲੀ ਜੋਧੇ ਪ੍ਰੇਰਨਾਦਾਇਕ ਬਣ ਗਏ। ਜੈਤੋ ਦਾ ਮੋਰਚਾ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਲਈ ਦੂਸਰਾ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮੋਰਚਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ 500-500 ਦੇ ਹੋਰ ਜਥੇ ਜੈਤੋ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਏ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਵਹੀਰਾਂ ਘੱਤ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਇਹ ਮੋਰਚਾ ਲੰਮਾ ਚੱਲ ਪਿਆ। 28 ਫ਼ਰਵਰੀ, 1924 ਈ. ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਇੱਕ ਹੋਰ ਜਥਾ ਜੈਤੋ ਨੂੰ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ। 14 ਮਾਰਚ, 1924 ਈ. ਨੂੰ ਇਹ ਜਥਾ ਜੈਤੋ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਕੰਡਿਆਲੀਆਂ ਤਾਰਾਂ ਲੱਗੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਸਾਰੇ ਪਾਸੇ ਪੁਲਿਸ ਦਾ ਪਹਿਰਾ ਸੀ। ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਪਾਸ ਹੀ ਕਿਲ੍ਹੇ ’ਤੇ ਮਸ਼ੀਨ ਗੰਨਾਂ ਬੀੜ੍ਹੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਹਰ ਪਾਸੇ ਫੌਜ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਬੰਦੂਕਾਂ ਸਿੱਧੀਆਂ ਖੜੀਆਂ ਕਰ ਕੇ ਖੜੀ ਸੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਫਸਰ ਵਿਲਸਨ ਜਾਹਨਸਟੋਨ ਹੋਰ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਉਸ ਥਾਂ 'ਤੇ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਜਦ ਇਹ ਜਥਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੰਗਸਰ ਤੋਂ 100-150 ਗਜ਼ ਦੀ ਦੂਰੀ ’ਤੇ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਕਾਂਗਰਸੀ ਨੇਤਾ ਪੰਡਿਤ ਮਦਨ ਮੋਹਨ ਮਾਲਵੀਆ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਿਸਟਰ ਵਿਲਸਨ ਜਾਹਨਸਟੋਨ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਦੇਖ ਲਵੋ ਜਥੇ ਕੋਲ ਕੋਈ ਹਥਿਆਰ ਨਹੀਂ, ਤੁਸੀਂ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਅਤੇ ਨਿਹੱਥੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਗੋਲੀ ਨਹੀਂ ਚਲਾ ਸਕਦੇ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਜਾਹਨਸਟੋਨ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ” ਪਰ ਜਦੋਂ ਜਥਾ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਜਥੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਤੇ ਦੋ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਜੈਤੋ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਪਿੱਛੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾਭੇ ਜੇਲ ਵਿਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਜੇਲ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਾੜਾ ਸਲੂਕ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਜੈਤੋ ਦਾ ਇਹ ਮੋਰਚਾ ਲਗਪਗ ਇੱਕ ਸਾਲ ਚਲਦਾ ਰਿਹਾ। 17 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1925 ਈ. ਤਕ 500-500 ਅਕਾਲੀਆਂ ਦੇ 17 ਜਥੇ ਜੈਤੋ ਪਹੁੰਚੇ। ਸਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਤਸ਼ੱਦਦ ਕਰਦੀ ਰਹੀ ਤੇ ਜੇਲਾਂ ਵਿਚ ਬੰਦ ਕਰਦੀ ਰਹੀ। ਅੰਤ ਵਿਚ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਜੈਤੋ ਦਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਅਕਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ। ਜੁਲਾਈ, 1925 ਵਿਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਐਕਟ ਪਾਸ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਮੋਰਚਾ ਵੀ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਜੈਤੋ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਤੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਸਾਰੇ ਅਕਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜੁਲਾਈ, 1925 ਈ. ਵਿਚ ਜੈਤੋ ਵਿਖੇ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਕਰਨ ਦੀ ਖੁੱਲ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। 101 ਅਖੰਡ ਪਾਠਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਜਿਸ ਦੇ ਭੋਗ 6 ਅਗਸਤ, 1925 ਈ. ਨੂੰ ਪਾਏ ਗਏ। ਭੋਗ ਉਪਰੰਤ ਸਾਰੇ ਜਥੇ ਜੈਤੋ ਤੋਂ ਚੱਲ ਕੇ 6 ਅਗਸਤ,1925 ਈ. ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। ਇੱਥੋਂ ਇਹ ਜਥੇ ਨਗਰ ਕੀਰਤਨ ਦੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸੱਚਖੰਡ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪਹੁੰਚੇ। ਇੱਥੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਥਿਆਂ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਹੁਣ ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਜੈਤੋ ਦਾ ਮੋਰਚਾ ਦੂਸਰੇ ਮੋਰਚਿਆਂ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਸੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਸਿੱਖ ਲੋਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਵਿਰੁੱਧ ਜਾਗ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। 1847-1849 ਈ. ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਉੱਪਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਈ ਮਹਾਰਾਜ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਸੂਰਬੀਰ ਯੋਧਿਆਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਸਖ਼ਤ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਸੀ ਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਇਕ ਖੁੱਲੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਜੈਤੋ ਮੋਰਚੇ ਦਾ ਵੀ ਉਹੀ ਸਰੂਪ ਸੀ। ਭਾਈ ਮਹਾਰਾਜ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਥਾਂ ਥਾਂ ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਮਾਝੇ-ਦੁਆਬੇ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਜਾਗਰੂਕ ਕੀਤਾ ਸੀ ਤੇ ਮਰ ਮਿਟਣ ਦਾ ਪ੍ਰਣ ਲਿਆ। ਫਿਰ ਤਲਵਾਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ ਪਰ ਹੁਣ ਜੈਤੋ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਦੇ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਤਲਵਾਰ ਨਾ ਚੁੱਕ ਕੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਜਾਗ੍ਰਤੀ ਲਿਆ ਕੇ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦੇ ਜਜ਼ਬੇ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਤਰੀਕੇ ਦੇ ਨਾਲ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਮੋਰਚੇ ਲਗਾਏ ਸਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਹੁਣ ਸਮਾਂ ਬਦਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਤਲਵਾਰ ਦੀ ਬਜਾਏ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦੇ ਜਜ਼ਬੇ ਹੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਝੁਕਣ ਦੇ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਤੇ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਦੇਣ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਅਪਣਾਇਆ। ਪਹਿਲਾਂ ਜਿੰਨੇ ਵੀ ਮੋਰਚੇ ਲੱਗੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮੋਰਚਿਆਂ ਵਿਚ ਮਹੰਤਾਂ ਦੇ ਕਹਿਣ ’ਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਕਾਰਵਾਈ ਕੀਤੀ ਸੀ ਪਰ ਜੈਤੋ ਮੋਰਚੇ ਵਿਚ ਤਾਂ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਸਿੱਧੀ ਕਾਰਵਾਈ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਪਾਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਉੱਪਰ ਮਸ਼ੀਨ ਗੰਨਾਂ ਵੀ ਬੀੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਬੰਦੂਕਾਂ ਨਾਲ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਪਹਿਰੇ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਜਿਹੜੇ ਸਿੱਖ ਕਨੇਡਾ, ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਗਏ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਹ ਵੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਗ਼ਦਰ ਅੰਦੋਲਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੀ ਜੈਤੋ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਵਿਚ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਕਨੇਡਾ ਵਿਚ ਤਾਂ ਜੈਤੋ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਦਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਅਸਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣਾ ਇੱਕ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜਥਾ ਜੈਤੋ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਉੱਤੇ ਭੇਜਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। 1924 ਈ. ਦੇ ਵਿਚ ਕਨੇਡਾ ਤੋਂ 11 ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜਥਾ ਵੈਨਕੂਵਰ ਤੋਂ ਤੁਰਿਆ ਤਾਂ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਸ਼ਿੰਘਾਈ, ਹਾਂਗਕਾਂਗ ਤੇ ਸਿੰਘਾਪੁਰ ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਤੇ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ 42 ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਪੁੱਜਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਵ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਨੂੰ ਲਲਕਾਰਨਾ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਸਿੱਖ ਰਿਆਸਤਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੇ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਦਖ਼ਲ-ਅੰਦਾਜ਼ੀ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰਨ ਪਰ ਇਹ ਸਭ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਕਤੀ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਵੱਲੋਂ ਹੀ ਮਿਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਸਿੱਖ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਚ ਧਰਮ ਦਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਹੱਤਵ ਸੀ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਤੋਰਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਹੁਣ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੋਰਚੇ ਦਾ ਸਥਾਨ ਵੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੰਗਸਰ ਨੂੰ ਹੀ ਲਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਸੇਧ ਲੈ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਸ ਮੋਰਚੇ ਨੂੰ ਸਫਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਅੰਤ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਜੈਤੋ ਦਾ ਮੋਰਚਾ ਦੂਸਰੇ ਅਕਾਲੀ ਮੋਰਚਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲੋਂ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਸਰੂਪ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਮੰਤਵ ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਦੋਨੋਂ ਹੀ ਸੀ ਤੇ ਇਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੰਗਾਰ ਸੀ।