ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸੰਨ 1666 ਈ. ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਜਿਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ: ਤਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ ਹਮਾਰਾ ਭਯੋ॥ ਪਟਨਾ ਸਹਰ ਬਿਖੈ ਭਵ ਲਯੋ॥ (ਬਚਿਤ੍ਰ ਨਾਟਕ) ਆਪਣੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਧਾਰਨ ਦੇ ਮਕਸਦ ਬਾਰੇ ਵਰਣਨ ਕਰਦਿਆਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ: ਹਮ ਇਹ ਕਾਜ ਜਗਤ ਮੋ ਆਏ॥ ਧਰਮ ਹੇਤ ਗੁਰਦੇਵ ਪਠਾਏ॥
ਜਹਾਂ ਤਹਾਂ ਤੁਮ ਧਰਮ ਬਿਥਾਰੋ॥ ਦੁਸਟ ਦੋਖੀਅਨਿ ਪਕਰਿ ਪਛਾਰੋ॥ . . . (ਬਚਿਤ੍ਰ ਨਾਟਕ) ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਮੁਤਾਬਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ, ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦੇ ਸੰਘਾਰ ਅਤੇ ਮਜ਼ਲੂਮਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਜਿਸ ਵੇਲੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਧਾਰਿਆ ਉਸ ਵੇਲੇ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਧਾਰਮਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਮੱਚੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਊਚ-ਨੀਚ ਦੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਦੀਵਾਰਾਂ ਖੜੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜਨਾ ਕਿਸੇ ਆਮ ਆਦਮੀ ਦੇ ਵੱਸ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਧਰਮ ਵਿਚ ਪਖੰਡ ਨੇ ਪੈਰ ਜਮਾ ਲਏ ਸਨ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ਵਾਸੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੱਕੀਆਂ ਵਿਚ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਿਸ ਰਹੇ ਸਨ।
ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਬਚਪਨ ਸ੍ਰੀ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਹੀ ਬੀਤਿਆ। ਪਿਤਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੀਰ-ਅੰਦਾਜ਼ੀ ਘੋੜ- ਸਵਾਰੀ ਤੇ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਵਿੱਦਿਆ ਦੇਣ ਦਾ ਉੱਚਿਤ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਆਪ ਲਿਖਦੇ ਹਨ: ਮੱਦ੍ਰ ਦੇਸ ਹਮ ਕੋ ਲੇ ਆਏ॥ ਭਾਂਤਿ ਭਾਂਤਿ ਦਾਈਅਨਿ ਦੁਲਰਾਏ॥2॥
ਕੀਨੀ ਅਨਿਕ ਭਾਂਤਿ ਤਨ ਰੱਛਾ॥ ਦੀਨੀ ਭਾਂਤਿ ਭਾਂਤਿ ਕੀ ਸਿੱਛਾ॥(ਬਚਿਤ੍ਰ ਨਾਟਕ)
ਨੌਵੇਂ ਸਤਿਗੁਰੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਪਾਸ ਜਦੋਂ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਤ ਇਹ ਫਰਿਆਦ ਲੈ ਕੇ ਪਹੁੰਚੇ ਕਿ ਸਮੇਂ ਦਾ ਹਾਕਮ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਜਬਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਵਕਤ ਸਿਰਫ ਨੌਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਬਾਲ-ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਹੀ ਆਪ ਨੇ ਪਿਤਾ ਗੁਰਦੇਵ ਨੂੰ ਮਜ਼ਲੂਮਾਂ ਦੀ ਬਾਂਹ ਫੜ੍ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਧਰਮ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਬਲਿਦਾਨ ਵਾਸਤੇ ਦਿੱਲੀ ਤੋਰ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਕਿ ਆਪਨੇ ਆਪ ਵਿਚ ਇਕ ਅਦੁੱਤੀ ਮਿਸਾਲ ਹੈ।
ਧਰਮ ਦੀ ਕਿਸ਼ਤੀ ਡੂੰਘੇ ਸਾਗਰ ਵਿਚ ਸੀ। ਜਿਸ ਦਾ ਨਾ ਕੋਈ ਮਲਾਹ ਸੀ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਕਪਤਾਨ। ਹਰ ਪਾਸੇ ਸ਼ੂਕਦਾ ਤੂਫਾਨ, ਘੁਪ ਹਨੇ੍ਰਾ ਤੇ ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਦਾ ਹੀ ਪਸਾਰਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਧਰਮ ਰੂਪੀ ਇਸ ਕਿਸ਼ਤੀ ਨੂੰ ਨਾ ਸਿਰਫ ਤੂਫਾਨ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢਿਆ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸਹੀ ਸਲਾਮਤ ਕਿਨਾਰੇ ’ਤੇ ਲਿਆ ਖੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ। ਸੰਨ 1699 ਈ. ਦੀ ਵੈਸਾਖੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਇਕ ਭਾਰੀ ਇਕੱਠ ਕਰਦਿਆਂ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਖਾਲਸੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਕ ਐਸਾ ਸੰਤ-ਸਿਪਾਹੀ ਤੇ ਸੰਪੂਰਨ ਮਨੁੱਖ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਦਾ ਕੋਈ ਸਾਨੀ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪ ਨੇ ਊਚ- ਨੀਚ ਦਾ ਭੇਦ ਮਿਟਾ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਅਨਿਆਂ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਕੱਟੜਤਾ ਵਿਰੁੱਧ ਮਹਾਨ ਜੱਦੋ- ਜਹਿਦ ਕਰਦਿਆਂ ਲਾਮਿਸਾਲ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਆਪ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ, ਚਾਰ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਅਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਸਿੰਘਾਂ ਸਮੇਤ ਹੱਸਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਦੇਸ਼ ਤੇ ਧਰਮ ਤੋਂ ਆਪਾ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅਜਿਹੇ ਮਹਾਨ ਤਿਆਗ ਅਤੇ ਬੇਜੋੜ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਕਿਧਰੇ ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਕੁਰਬਾਨੀ, ਅਡੋਲਤਾ, ਮਾਨਵ-ਪਿਆਰ ਤੇ ਸੇਵਾ ਦਾ ਅਦੁੱਤੀ ਨਮੂਨਾ ਆਪ ਦੁਆਰਾ ਪਿਤਾ ਤੇ ਬੱਚੇ ਵਾਰ ਕੇ ਇਹ ਕਹਿਣ ਵਿਚ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ: ਇਨ ਪੁਤ੍ਰਨ ਕੇ ਸੀਸ ਪਰ ਵਾਰ ਦੀਏ ਸੁਤ ਚਾਰ। ਚਾਰ ਮੂਏ ਤੋਂ ਕਿਆ ਹੁਆ, ਜੀਵਤ ਕਈ ਹਜ਼ਾਰ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਫਿਰਕੇ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਫਿਰਕਾ- ਪ੍ਰਸਤੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਤਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਏਕਤਾ ਦੇ ਮਹਾਨ ਅੰਲਬਰਦਾਰ ਸਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਆਖਦੇ ਹਨ: . . . ਮਾਨਸ ਕੀ ਜਾਤ ਸਬੈ ਏਕੈ ਪਹਿਚਾਨਬੋ॥ (ਅਕਾਲ ਉਸਤਤ) ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਨੇਕੀ-ਬਦੀ, ਪੁੰਨ-ਪਾਪ, ਨਿਆਂ-ਅਨਿਆਂ, ਸੱਚ- ਝੂਠ, ਗੁਰਮਤਿ ਤੇ ਦੁਰਮਤਿ ਦਾ ਆਹਮੋਂ-ਸਾਹਮਣੇ ਟਾਕਰਾ ਕਰਨਾ ਸਿਖਾਇਆ। ਆਪ ਨੇ ਅਤਿ ਕਠਿਨ ਸਮੇਂ ਵੀ ਆਪਣੇ ਅਸੂਲ, ਆਦਰਸ਼ ਅਤੇ ਉਦੇਸ਼ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਕੀਤੀ ਸੰਸਾਰ ਅੰਦਰ ਬਹੁਤੇ ਸੂਰਮਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਜੌਹਰ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਜ਼ਰ, ਜੋਰੂ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ, ਰਾਜ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵੱਡੇ- ਵੱਡੇ ਜੰਗ ਲੜੇ ਪਰ ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਨੇ ਸੰਤ ਉਬਾਰਨ ਦੁਸ਼ਟ ਉਪਾਰਨ ਦੇ ਮਹਾਨ ਆਦਰਸ਼ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਇਕ ਪੋਟੇ ’ਤੇ ਵੀ ਕਬਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ 42 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਅਤਿ ਸੰਘਰਸ਼ਪੂਰਨ ਜੀਵਨ ਸੀ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਲਮ-ਬੱਧ ਕਰਨਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਘਰਸ਼ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸੱਚ ਲਈ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਾਨਵ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਮਹੱਤਤਾ ਲਈ ਜੋ ਸੰਘਰਸ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪੁਰਜਾ-ਪੁਰਜਾ ਕੱਟ ਮਰਨ ਦੀਆਂ ਲੀਹਾਂ ਪਾਉਣ ਲਈ ਜੋ ਅਸਾਧਾਰਨ ਕਾਰਨਾਮੇ ਕੀਤੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਵਰਤਮਾਨ ਮਾਨਵ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਰਾਹਨੁਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅਜੇ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਕਰਨਾ ਬਾਕੀ ਹੈ। ਉਹ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਡਟੇ ਅਤੇ ਚਾਰੇ ਵਰਨ ਬਰਾਬਰ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤੇ। ਮਨੁੱਖਤਾ ਦਾ ਤਕਾਜ਼ਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਉਸ ਉੱਪਰ ਹੋਈ ਸਾਧਾਰਨ ਨੇਕੀ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲਦੇ। ਪਰ ਜਿਸ ਉੱਪਰ ਨਿੱਜੀ ਅਤੇ ਜਮਾਤੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਹੀ ਏਨੀਆਂ ਨੇਕੀਆਂ ਹੋਣ ਜਿੰਨੀਆਂ ਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੀਆਂ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਉੱਪਰ ਹਨ ਅਗਰ ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰ ਅੰਦਾਜ਼ ਕਰੇ ਤਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅਕ੍ਰਿਤਘਣ ਹੋਰ ਕੋਣ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜਿਸ ਸਿਲਸਿਲੇ ਵਿਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਧਰਤੀ ਵੀ ਉਸ ਅਕ੍ਰਿਤਘਣ ਦਾ ਵਾਧੂ ਦਾ ਬੋਝ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਪਰਉਪਕਾਰ ਮਿਣਨਾ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਤਾਰੇ ਅਤੇ ਬਰਸਾਤ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਰਨ ਸਮਾਨ ਹੈ। ਰੱਬੀ ਨੂਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਸਰਬ-ਸੇ੍ਰਸ਼ਟ ਸਿਫਤਾਂ, ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਦਾ ਦਾਸ ਕਰਕੇ ਜਾਣਦੇ ਸਨ: ਮੈ ਹੋ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਕੋ ਦਾਸਾ॥ ਦੇਖਨ ਆਯੋ ਜਗਤ ਤਮਾਸਾ॥ (ਬਚਿਤ੍ਰ ਨਾਟਕ) ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਹਾਨ ਸੋਝੀਵਾਨ, ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਮਹਾਂਕਵੀ ਸਨ। ਪੰਜਾਬੀ, ਹਿੰਦੀ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ, ਅਰਬੀ ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਦੇ ਆਲਮ-ਫਾਜ਼ਲ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਇਕ ਅਲੋਕਿਕ ਸੁਮੇਲ ਸਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਅਨੁਯਾਈਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਹੀ ਸੁਮੇਲ ਵਖੇ ਣ ਦੇ ਇਛੁੱਕ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਮਹਾਰਾਜ ਦਾ ਪਿਛਲਾ ਸਾਰਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸਾਡੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਤਸਵੀਰਾਂ ਵਾਂਗ ਗੁਜ਼ਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਇਕ-ਇਕ ਤਸਵੀਰ ਵੇਖ ਕੇ ਰੌਂਗਟੇ ਖੜੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਗੌਰਵਤਾ ਜੋ ਸਾਡੇ ਪਾਸ ਹੈ, ਉਹ ਤਾਂ ਹੀ ਕਾਇਮ ਰਹਿ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਨਿਡਰਤਾ-ਪੂਰਵਕ ਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਦੱਸੇ ਰਾਹ ’ਤੇ ਚੱਲੀਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜੋ ਕਿ ਅਜੇ ਤਕ ਪੱਛੜਿਆ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਭਰਪੂਰ ਯਤਨ ਕਰੀਏ। ਤਾਂ ਹੀ ਅਸੀਂ ਸੱਚੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਸ਼ਰਧਾ ਦੇ ਫੁੱਲ ਭੇਂਟ ਕਰ ਸਕਾਂਗੇ। | 
