ਮਨੁੱਖ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਸੁੱਖਾਂ ਲਈ ਕਾਦਰ ਦੀ ਉਸ ਕੁਦਰਤ ਵਿਚ ਲਗਾਤਾਰ ਦਖ਼ਲ-ਅੰਦਾਜ਼ੀ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਸ ਨਾਲ ਕੁਦਰਤੀ ਆਫ਼ਤਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਕੋਪ ਵਧੇਰੇ ਖ਼ੌਫ਼ਨਾਕ ਅਤੇ ਦਰਦਮੰਦ ਸਾਬਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਕਿ ਬਹੁਤਾਤ ਕੁਦਰਤੀ ਆਫ਼ਤਾਂ ਲਈ ਇਸ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਚ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਕਈ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਹੱਥ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਕੋਈ ਰੋਲ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਆਫ਼ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਥੁੜ੍ਹ-ਚਿਰੀ ਲਾਲਸਾ ਅਤੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਕਰਕੇ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਜਿੰਮੇ ਵੀ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਹਾੜਾਂ ਅਤੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀ ਕਟਾਈ ਕਾਰਨ ਜ਼ਮੀਨ ਖਿਸਕਣਾ, ਰੇਤ ਦੀ ਲੋੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਖੁਦਾਈ ਅਤੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਨਾਲ ਛੇੜ-ਛਾੜ ਕਾਰਨ ਹੜ੍ਹਾਂ ਵਰਗੀ ਸਮੱਸਿਆ ਜਾਂ ਕੁਦਰਤੀ ਅਸਾਸਿਆਂ ਦਾ ਹਨਨ ਕਰਨ ਕਾਰਨ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਗਰਮੀ ਨਾਲ ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਅੱਗ ਆਦਿ ਵਰਗੀਆਂ ਕੁਝ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਆਦਿ, ਅਸਲ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖੀ ਦੇਣ ਹੀ ਤਾਂ ਹਨ। ਸੋ ਵਿਸ਼ੇ ਨਾਲ ਨਿਆਂ ਕਰਨ ਹਿੱਤ ਕੁਦਰਤੀ ਆਫ਼ਤਾਂ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਨਾ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ, ਪਰ ਹਥਲੇ ਲੇਖ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਸਿਰਫ਼ ਵਿੱਤੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਬਾਰੇ ਚਾਨਣਾ ਪਾਵਾਂਗੇ।

ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਇਸ ਸਾਰੀ ਕਾਇਨਾਤ ਦਾ ਜ਼ੱਰਾ-ਜ਼ੱਰਾ ਅਨੇਕਾਂ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਪਰਤਾਂ ਅਧੀਨ ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿਚ ਬੱਝਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਅਜੇ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਦੇਖੇ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲੇ ਅਨੇਕਾਂ ਕੁਦਰਤੀ ਰਹੱਸਾਂ ਤਕ ਵੀ ਆਪਣੀ ਰਸਾਈ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ, ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਰਹੱਸਾਂ ਤਕ ਪੁੱਜਣਾ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਸੋ ਵਾਪਰ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੁਦਰਤੀ ਆਫ਼ਤ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਕਾਰਨਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿਚਲੀਆਂ ਅੰਤ੍ਰੀਵ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਭੇਦ ਪਾਣਾ ਅਜੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਵੱਸ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ।

ਕੁਦਰਤੀ ਆਫ਼ਤਾਂ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ ਪਰ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਚੱਕਰਵਰਤੀ ਤੂਫ਼ਾਨ, ਭੂਚਾਲ, ਹੜ੍ਹ, ਸੋਕਾ, ਭੂ-ਖਨਨ, ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਅੱਗ, ਬਰਫ਼ਬਾਰੀ ਆਦਿ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਜੂਝਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਕੁਦਰਤੀ ਆਫ਼ਤਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਸੰਨ 1931 ਵਿਚ ਚੀਨ ਵਿਚ ਆਏ ਹੜ੍ਹਾਂ ਵਿਚ 40 ਲੱਖ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜਾਨਾਂ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਨਾਲ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਨੇਕਾਂ ਕੁਦਰਤੀ ਆਫ਼ਤਾਂ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਪੰਨਿਆਂ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਲੱਖਾਂ ਜਾਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਲੱਖਾਂ ਜੀਵ-ਜੰਤੂ ਅਤੇ ਅਰਬਾਂ ਦੇ ਅਸਾਸੇ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਏ। ਕੁਦਰਤੀ ਆਫ਼ਤਾਂ ਦੇ ਵਾਪਰਨ ਵਾਲੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੰਭਾਵੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਚੀਨ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਨੰਬਰ ਇੱਕ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦੂਸਰੇ ਨੰਬਰ ਉੱਪਰ ਹੈ। ਤੀਸਰੇ ਨੰਬਰ ਉੱਪਰ ਸਾਡਾ ਆਪਣਾ ਦੇਸ਼ ਭਾਰਤ ਹੈ, ਜੋ ਅਬਾਦੀ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਪਹਿਲੇ ਨੰਬਰ ’ਤੇ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨੁਕਸਾਨਵਾਨ ਸਿੱਧ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ 36 ਸੂਬਿਆਂ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਿਤ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 27 ਨੂੰ ਕੁਦਰਤੀ ਆਫ਼ਤਾਂ ਲਈ ਸੰਭਾਵੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੜੀਸਾ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਕੁਦਰਤੀ ਆਫ਼ਤਾਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਸੰਭਾਵੀ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਆਫ਼ਤਾਂ ਨਾਲ ਨਿਪਟਣ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।

ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਕਿ ਕੁਦਰਤੀ ਆਫ਼ਤਾਂ ਵਿਚ ਵਿੱਤੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੱਕ ਵਧੇਰੇ ਵਿੱਤੀ ਸਰੋਤਾਂ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡੀ ਕਾਰਜ-ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਦਾਇਰਾ ਵੱਡਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਦਰਤੀ ਆਫ਼ਤਾਂ ਮੌਕੇ ਜਿੱਥੇ ਸਰਕਾਰੀ ਪੱਧਰ ਉੱਪਰ ਲੋੜੀਂਦੀ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਣੀ ਸੰਭਵ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਗੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਸਵੈ-ਸੇਵੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਰਿਲੀਫ਼ (ਰਾਹਤ) ਫ਼ੰਡ, ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਰਿਲੀਫ਼ (ਰਾਹਤ) ਫ਼ੰਡ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਆਫ਼ਤਾਂ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਲਈ ਬਜ਼ਟ ਵਿਚ ਰਾਖਵੇਂ ਫ਼ੰਡ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਅਜਿਹੀਆਂ ਆਫ਼ਤਾਂ ਮੌਕੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਾਧਨ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਵੱਡੀ ਬਿਪਤਾ ਮੌਕੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਯੂਨਾਈਟਡ ਨੇਸ਼ਨ ਵਰਗੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵੀ ਆਪਣਾ ਰੋਲ ਅਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਇਸ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬਿਪਤਾ ਮੌਕੇ ਸਰਬੱਤ ਦੇ ਭਲੇ ਵਾਲੇ ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ ਲਬਰੇਜ਼ ਹੋ ਕੇ ਸੇਵਾ ਹਿੱਤ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋ ਜਾਣਾ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੇ 20 ਰੁਪਏ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਲੰਗਰ ਤਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਕੁਦਰਤੀ ਆਫ਼ਤਾਂ ਮੌਕੇ ਵਧੇਰੇ ਪੰਥਕ ਜਜ਼ਬੇ ਤਹਿਤ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਤਾਂ ਲੰਗਰਾਂ ਵਿਚ ਆਕਸੀਜਨ ਦੇ ਸਿਲੰਡਰਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਡਾਕਟਰੀ ਉਪਕਰਣਾਂ ਤਕ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਨੇ ਵਰਤਾਅ ਦਿੱਤੇ। ਸਿੱਖ ਨੌਜਵਾਨ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਤਲੀਆਂ ਉੱਪਰ ਰੱਖ ਕੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਏਡ ਵਰਗੀ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਬੈਨਰ ਹੇਠ ਉੱਥੇ ਵੀ ਜੂਝਦੇ ਨਜ਼ਰ ਆਏ, ਜਿੱਥੇ ਸਰਕਾਰਾਂ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅ-ਸਹਾਇ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ, ਦਿੱਲੀ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ, ਅਨੇਕਾਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀਆਂ, ਕਾਰ-ਸੇਵਾ ਵਾਲੇ ਸੰਤ-ਮਹਾਂਪੁਰਸ਼, ਸਿੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅਮੀਰ ਤੋਂ ਅਮੀਰ ਅਤੇ ਵਿੱਤੀ ਪੱਖੋਂ ਗ਼ਰੀਬ ਤੋਂ ਗ਼ਰੀਬ ਸਿੱਖ ਵੀ ਆਪ-ਮੁਹਾਰੇ ਅਜਿਹੇ ਮੌਕਿਆਂ ਵਿਚ ਸੇਵਾ ਹਿੱਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਾ ਆਪਣੇ ਫ਼ਰਜ਼ ਨਾਲੋਂ ਆਪਣਾ ਸੁਭਾਗ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਕਰੋਨਾ ਵਰਗੀ ਭਿਅੰਕਰ ਬਿਮਾਰੀ ਦੌਰਾਨ ਜਦ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਘਾਟ ਦੇ ਕਰਿੰਦਿਆਂ ਨੇ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸਸਕਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਅਜਿਹੇ ਮੌਕਿਆਂ ਉੱਪਰ ਵੀ ਗੁਰੂ ਕੇ ਲਾਲ (ਸਿੱਖ) ਹੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਅਰਪਿਤ ਕਰਦੇ ਨਜ਼ਰ ਆਏ ਸਨ। ਕੌਮੀ ਤੌਰ ਉੱਪਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਇਸ ਜਜ਼ਬੇ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿਚ ਸਲਾਹਿਆ ਵੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਵੀ।

ਵੱਧ ਵਿੱਤੀ ਸਰੋਤ ਹੋਣਗੇ ਤਾਂ ਇਹ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੋਤਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਦੀ ਥਾਂ ਆਪਣੇ ਵਿੱਤੀ ਸਰੋਤਾਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੋਤਾਂ ਨਾਲ ਵਧੀਆ ਨਤੀਜੇ ਕਿਵੇਂ ਲਏ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ਲਈ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵੱਲੋਂ 26 ਜਨਵਰੀ, 2001 ਵਿਚ ਭੱਜ (ਗੁਜਰਾਤ) ਵਿਚ ਆਏ ਭੂਚਾਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗਈ ਟੀਮ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਦੇਖਣਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਨਿੱਜੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਨਜ਼ਦੀਕ ਤੋਂ ਦੇਖੇ ਇਸ ਕੈਂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਸਾਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮੇਰਾ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲੇ ਹਥਲਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਹੈ।

2001 ਈ. ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਟੀਮ ਨਾਲ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ ਦੀ ਡਾਕਟਰੀ ਟੀਮ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਲੰਗਰ ਦੀਆਂ ਰਸਦਾਂ, ਵੰਡਣ ਲਈ ਕੰਬਲ, ਕੱਪੜੇ, ਆਰਜ਼ੀ ਟੈਂਟ ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਵਲੰਟੀਅਰ ਸੇਵਾਦਾਰ ਲੈ ਕੇ ਜਾਣ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਰੋਡਵੇਜ਼ ਦੀਆਂ ਬੱਸਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਨਫ਼ਰੀ ਘਟਨਾ-ਸਥਲ ’ਤੇ ਗਈ ਸੀ। ਭੁੱਜ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਬਾਹਰਵਾਰ ਸੁੱਖਪੁਰ ਜਗ੍ਹਾ ਉੱਪਰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣਾ ਕੈਂਪ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਡਾਕਟਰੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਲੰਗਰ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਵਰਤਾਉਣ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਖੁੱਲੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਬਣਾਏ ਗਏ ਇਸ ਕੈਂਪ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਪਰ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸਾਰਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਵੀ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ, ਜੋ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੇ ਸੇਵਾ ਲਈ ਹਾਜ਼ਿਰ ਹੋਣ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵਜੋਂ ਹਰ ਮਾਈ-ਭਾਈ ਨੂੰ ਜੀ ਆਇਆਂ ਆਖਣ ਲਈ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਗਈਆਂ ਕਈ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਗਏ ਸਿੱਖ ਨੌਜਵਾਨ ਵੀ ਇਸ ਮੁਹਾਜ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਗਏ ਸਨ।

ਪਹਿਲਾਂ ਗੱਲ ਡਾਕਟਰੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੀ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਸੁਚੱਜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਕਿ ਡਾਕਟਰੀ ਕੈਂਪ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 10 ਹਫ਼ਤੇ ਦਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਭਾਵੇਂ ਢਾਈ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਕੈਂਪ ਚਿਤਵਨਾ ਬਹੁਤ ਬਿਖਮ ਭਰਿਆ ਫ਼ੈਸਲਾ ਸੀ, ਯੋਜਨਾ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਜਿਸ ਵੀ ਮਰੀਜ਼ ਨੂੰ ਹੱਥ ਪਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਉਸ ਦੇ ਇਲਾਜ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰ ਕੇ ਹੀ ਕੈਂਪ ਖਤਮ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਟੁੱਟੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਪਲੱਸਤਰ ਕੱਟਣ ਤਕ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਹੀ ਅਜਿਹੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਦੀ ਮੁੱਖ ਸੂਤਰਧਾਰ ਸੀ। ਹਰ ਮਰੀਜ਼ ਦੀ ਅਲੱਗ ਤੋਂ ਫ਼ਾਈਲ ਬਣਾਈ ਗਈ ਤਾਂ ਜੁ ਬਦਲ-ਬਦਲ ਕੇ ਡਿਊਟੀਆਂ ਲੱਗਣ ਦੀ ਸੂਰਤ ਵਿਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਹਰ ਡਾਕਟਰ ਨੂੰ ਮਰੀਜ਼ ਸੰਬੰਧੀ ਪੂਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲ ਸਕੇ। ਆਰਜ਼ੀ ਉਪਰੇਸ਼ਨ ਥਿਏਟਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਲਈ ਹਰ ਸੁਵਿਧਾ ਅਤੇ ਸਟਾਫ਼ ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਅਤੇ ਗੁਸਲਖਾਨੇ ਤਕ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਜਿਸ ਵਧੀਆ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਡਾਕਟਰੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਮੁਹੱਈਆ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਉਹ ਬੇ-ਮਿਸਾਲ ਹਨ।

ਪਰ, ਲੰਗਰ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਵਰਤਾਉਣ ਵਿਚ ਇੱਕ ਅਲੱਗ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਗਈ। ਦੂਸਰੇ ਹੀ ਦਿਨ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਸਾਹਮਣੇ ਲੰਗਰ ਵਰਤਾਉਣ ਵਿਚ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਆਣ ਬਣੀ, ਇਹ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਦੀ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਵਾਲੀ ਸਮਾਜਿਕ ਬਣਤਰ ਕਰਕੇ ਸੀ। ਕੁਦਰਤੀ ਆਫ਼ਤ ਦੀ ਇਸ ਮਾਰ ਭਰੇ ਸਮੇਂ ਅੰਦਰ ਵੀ ਉੱਚ ਜਾਤਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਨੀਵੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਬੈਠ ਕੇ ਲੰਗਰ ਛਕਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਸੀ ਕਿ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰੋ ਕਿ ਇਹ ਲੰਗਰ ਉੱਚ ਜਾਤੀ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਹੈ ਜਾਂ ਨੀਵੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ। ਸਿਧਾਂਤਕ ਤੌਰ ਉੱਪਰ ਪੰਥਕ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਵੱਖਰੀ-ਵੱਖਰੀ ਜਾਤ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਲੰਗਰ ਨਹੀਂ ਲਗਾਇਆ/ਛਕਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਸੋ ਕੋਈ ਹੋਰ ਨਿਰਣਾ ਲਿਆ ਜਾਵੇ। ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਸੁੱਕੇ ਰਾਸ਼ਨ ਦੇ ਪੈਕਟ ਬਣਾਏ ਜਾਣ ਅਤੇ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਤਕ ਪੁਚਾਏ ਜਾਣ, ਪਰ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਫ਼ਿਰ ਉਹੀ ਬਣੀ ਕਿ ਸਮਾਜਿਕ ਤਾਣੇ-ਬਾਣੇ ਵਿਚ ਉਲਝੇ ਲੋਕ ਇੱਕ ਲਾਈਨ ਜਾਂ ਇੱਕ ਜਗ੍ਹਾ ਉੱਪਰ ਵੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਫ਼ਿਰ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਨੇੜੇ-ਤੇੜੇ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਸਾਮਾਨ ਪੁਚਾ ਕੇ ਵੰਡਣ ਲਈ ਸਥਾਨਕ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਜਾਵੇ। ਪੰਜਾਬ ਰੋਡਵੇਜ਼ ਦੀਆਂ ਬੱਸਾਂ ਉੱਪਰ ਸਾਮਾਨ ਲੱਦਿਆ ਅਤੇ ਚੱਲ ਪਏ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾ ਕੇ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਬਣਾ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਸਫ਼ਲਤਾ ਮਿਲੀ ਪਰ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵੀ ਮਿਲੀ ਕਿ ਟਾਵੇਂ-ਟਾਵੇਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਘਰ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਕਈ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਵਾਪਿਸ ਆਏ ਤਾਂ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਜਿਤਨਾ ਸਾਮਾਨ ਅੱਜ ਵੰਡ ਕੇ ਆਏ ਹਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਾਮਾਨ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਅਲੱਗਅਲੱਗ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਭਰ ਕੇ ਭੇਜੇ ਟਰੱਕਾਂ ਦੇ ਡਰਾਈਵਰਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਨਾ ਆਉਣ ਕਾਰਨ ਉੱਥੇ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਉਤਾਰ ਗਏ ਸਨ। ਫ਼ੈਸਲਾ ਲਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਪੰਜ ਸਿੰਘ ਸਿਰਫ਼ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਆ ਰਹੇ ਟਰੱਕਾਂ ਦਾ ਸਾਮਾਨ ਰੋਕ-ਰੋਕ ਕੇ ਇੱਥੇ ਹੀ ਉਤਰਵਾਉਣ ਤਾਂ ਜੁ ਵਧੇਰੇ ਸੇਵਾ ਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕੇ। ਰਾਤ ਸਮੇਂ ਪਿਛਲੇ ਦਿਨ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਪੈਕਟ ਰਾਸ਼ਨ ਦੇ ਬਣਾਏ ਗਏ ਅਤੇ ਸਵੇਰੇ ਫ਼ਿਰ ਬੱਸਾਂ ਦੀਆਂ ਛੱਤਾਂ ਉੱਪਰ ਸਾਮਾਨ ਲੱਦ ਕੇ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਿੱਖ ਪਰਵਾਰਾਂ ਵੱਲ ਚਾਲੇ ਪਾਏ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਕੁਝ ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਸੂਤਰਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਸਥਾਨਕ ਗੁਜਰਾਤੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਘਰਘਰ ਜਾ ਕੇ ਰਾਸ਼ਨ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ।ਇਸ ਨਾਲ ਜਾਤ-ਬਰਾਦਰੀ ਵਾਲਾ ਕਾਰਜ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ, ਕਿਉਂਜੁ ਅਸੀਂ ਆਪ ਹਰ ਘਰ ਵਿਚ ਸਾਮਾਨ ਲੈ ਕੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਜਿੱਥੇ ਸਥਾਨਕ ਸਿੱਖ ਦਾ ਕੱਦ ਉੱਚਾ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਵੱਡਾ ਸਿੱਖ ਪਰਵਾਰ ਰਸਦਾਂ ਲੈ ਕੇ ਮਦਦ ਲਈ ਪੁੱਜਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਜਦ ਘਰ-ਘਰ ਗਏ ਤਾਂ ਸਿੱਖੀ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਤਮਾਕੂਨੋਸ਼ੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਮਾਜਿਕ ਬੁਰਾਈਆਂ ਸੰਬੰਧੀ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾਗਰੂਕ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਜਦ ਅਸੀਂ ਵਾਪਿਸ ਆਏ ਤਾਂ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਵਧੇਰੇ ਰਾਸ਼ਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਮਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੀਰਾਂ ਨੇ ਟਰੱਕਾਂ ਤੋਂ ਉਤਰਵਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਰੁਟੀਨ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਚਲਦੀ ਰਹੀ ਅਤੇ ਨਾਲੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ, ਨਾਲੇ ਸਥਾਨਕ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਮਾਣ-ਸਤਿਕਾਰ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਵਧਦਾ ਰਿਹਾ। ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਇਲਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖ ਵੀਰ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰਨ ਲਈ ਆਉਣ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਮਦਦ ਵੀ ਸਹੀ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਪੁੱਜਣ ਲਗੀ। ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਪੂਰਾ ਰਾਸ਼ਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਲੋੜੀਂਦਾ ਸਾਮਾਨ ਵਰਤਾਉਣ ਦੀ ਇਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਚਲਦੀ ਰਹੀ। ਜਿੱਥੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਵਿੱਤੀ ਸਰੋਤ ਇਸ ਕੈਂਪ ਦੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਦਾ ਸੂਤਰਧਾਰ ਸਨ, ਉੱਥੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੋਤਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਨਾਲ ਅਜਿਹੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਮਿਲੀ ਕਿ ਮੌਕੇ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕ ਵੀ ਇਸ ਕੈਂਪ ਦੀ ਸੇਵਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕਰਦੇ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਸਨ।

ਅਸੀਂ ਵਿੱਤੀ ਮਦਦ ਲਈ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਸਰੋਤਾਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਵਿਚਾਰ ਚਰਚਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾ ਲਿਆ, ਪਰ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੋਤਾਂ ਉੱਪਰ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਚਰਚਾ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਭੱਜ ਵਿਚ ਆਈ ਕੁਦਰਤੀ ਆਫ਼ਤ ਦੇ ਜ਼ਿਕਰ ਵਿਚ ਆਇਆ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਮੌਕਿਆਂ ਉੱਪਰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਵਿੱਤੀ ਅਦਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਤੌਰ ਉੱਪਰ ਲੋਕ ਟਰੱਕਾਂ ਦੇ ਟਰੱਕ ਸਾਮਾਨ ਭਰ ਕੇ ਭੇਜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਪੁੱਜਦਾ ਕਿੱਥੇ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਇਸ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਅਜਿਹੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੋਤ ਵਿੱਤੀ ਸਰੋਤਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੁਦਰਤੀ ਬਿਪਤਾ ਮੌਕੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੋਤਾਂ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਕਈ ਵਾਰ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਇਸ ਕਹਿਰ ਦੀ ਚਪੇਟ ਵਿਚ ਆਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਹੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਸਾਮਾਨ ਦਾ ਅੰਬਾਰ ਪੁੱਜਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਸੇ ਹੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦੂਸਰੇ ਕੋਨੇ ਵਿਚ ਉਸ ਸਾਮਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਮਾਰੋ-ਮਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਵਿੱਤੀ ਸਾਧਨਾਂ ਨਾਲ ਲੋੜੀਂਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਇਕੱਤਰ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਜੇਕਰ ਤੁਹਾਡੇ ਪਾਸ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਹੈ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਸਤਾਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵੰਡਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੋ ਪਾਂਦਾ। ਸੂਬਾ ਸਰਕਾਰਾਂ, ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਜਾਂ ਵਿਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਪੁੱਜੀ ਰਾਹਤ ਸਮੱਗਰੀ ਵੀ ਕਈ ਵਾਰ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕਾਰਨ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਿਤਰਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਪਾਂਦੀ।

ਸੋ ਮੈਂ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਕੁਦਰਤੀ ਆਫ਼ਤਾਂ ਮੌਕੇ ਵਿੱਤੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੋਤ ਦੋਨੋਂ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ, ਵਿੱਤ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਰਾਹਤ ਸਮੱਗਰੀ ਨੂੰ ਇਕੱਤਰ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਰਾਹਤ ਸਮੱਗਰੀ ਇਕੱਤਰ ਕਰ ਲਈ ਹੈ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਵੰਡ ਸਕਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਵਿੱਤੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੋਤਾਂ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਹਤ ਸਮੱਗਰੀ ਤਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਇਲਾਜ ਜਾਂ ਹੋਏ ਜਾਨੀ ਅਤੇ ਮਾਲੀ ਨੁਕਸਾਨਾਂ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਨਾਲ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਜੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।