ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਬੜੀਆਂ ਅਨੂਠੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਐਸੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਾਪਰਨਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਬੜਾ ਅਨੋਖਾ ਸੀ, ਲੇਕਿਨ ਘਟਨਾਵਾਂ ਤਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਹੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਇਸ ਲਈ ਘਟ (ਵਾਪਰ) ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਵਾਪਰਨ ਨਾਲ ਅਤੀਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਦੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਘਟਨਾਵਾਂ ਅਤੀਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੋ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿਚ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਕੇ ਹੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਲੰਘਿਆ ਹੋਇਆ ਵਕਤ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ।

ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਗੌਰ ਕਰ ਸਕੀਏ ਤਾਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਚਾਰ ਯਾਤਰਾਵਾਂ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਵਾਰਸ ਚੁਣਦੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਆਪਣੇ ‘ਸ਼ਬਦ ਗਿਆਨ’ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਕਮਾਨ ਸੌਂਪਣਾ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਸੰਕਲਨ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਨ ਕਰਨਾ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਦੇ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਦਾ ਖੁਲਾਸਾ ਕਰਨਾ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ 1699 ਈ: ਦੀ ਵੈਸਾਖੀ ਨੂੰ ਖੰਡੇ ਦੀ ਪਾਹੁਲ ਰਾਹੀਂ ‘ਕੌਮੀ ਪ੍ਰਬੰਧ’ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਦੇਣਾ ਆਦਿ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਬੜੀਆਂ ਅਹਿਮ ਘਟਨਾਵਾਂ ਸਨ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਸੰਕਲਨ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਨ ਦੀ ਘਟਨਾ ਸਿੱਖ ਜਗਤ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਅਹਿਮ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਤੱਥਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਸਰੀਰਿਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਤਕਰੀਬਨ 70-71 ਸਾਲ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਰਹੇ।ਇਸ ਅਰਸੇ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੂੰ ਕਲਮਬੱਧ ਕੀਤਾ ਜੋ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਉਪਲਬਧੀ (ਰੱਬੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ) ਜਾਂ ਕਮਾਈ ਸੀ। ਆਪਣੀ ਇਸ ਉਪਲਬਧੀ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਹੀ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮੀਲਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਜੀਵਨ ਇਸੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਬਤੀਤ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਇਸੇ ਉਪਲਬਧੀ ਦੀ ਕਸਵੱਟੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਇਕ ਐਸੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ) ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ ਜੋ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿਚ ਇਸ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਸਕਣ ਤੇ ਬਾ-ਤਰਤੀਬ ਅੱਗੇ ਤੋਰਨ ਵਾਲੀ ਸਭ ਤੋਂ ਢੁੱਕਵੀਂ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਇਸ ‘ਸ਼ਬਦ ਗਿਆਨ’ ਰੂਪੀ ਉਪਲਬਧੀ ਪ੍ਰਤੀ ਮੌਜੂਦ ਭੁਲੇਖੇ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰਨ ਵਰਗੇ ਖ਼ਤਰਿਆਂ ਦਾ ਭਲੀ-ਭਾਂਤ ਗਿਆਨ ਸੀ।

70-71 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਅਰਸੇ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਲਿਖਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਕੀਤਾ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਗਿਆਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਹੋਣਗੀਆਂ। ਸਾਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ‘ਸ਼ਬਦ ਗਿਆਨ’ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰ ਦੇ ਪਰਿਪੇਖ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਜਾਂ ਕੰਮਾਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਵਿਵੇਕਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਸੁਚੇਤ ਹੋ ਕੇ ਸੋਚਣਾ ਪਵੇਗਾ ਤਾਂ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਸੰਕਲਨ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਨ ਦੇ ਸਹੀ ਪਰਿਪੇਖ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਸਮਝ ਸਕੀਏ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨਾਲ ਡੂੰਘਾ ਪਿਆਰ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਨਿਰੋਲਤਾ ਦੀ ਹਿਫ਼ਾਜ਼ਤ ਲਈ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸੁਚੇਤ, ਸਮਰਪਿਤ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਬੱਧ ਸਨ।

ਇਹ ਗੱਲ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰਕਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਤੋਂ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੁਚੇਤ ਜਾਂ ਪ੍ਰਤੀਬੱਧ ਸਮਝਣ ਜਾਂ ਦਰਸਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਸਮਝ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਹੀ ਤਾਂ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਉਪਲਬਧੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਹਿਫ਼ਾਜ਼ਤ ਲਈ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦਾ ਸਾਰਾ ਜੀਵਨ ਸਮਰਪਿਤ ਸੀ। ਨਿਰਸੰਦੇਹ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਆਪ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਕਾਮਯਾਬ ਮੁਹਾਫ਼ਿਜ਼ (Protector) ਸਨ। ਇਸ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਵਿਚਾਰਕ, ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਜਾਂ ਅਖ਼ਬਾਰ-ਨਵੀਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦਾ ਕੋਈ ਮੁਗ਼ਾਲਤਾ (Confusion) ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਸੰਪਾਦਨ ਅਤੇ ਸੰਕਲਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਕੁਝ ਪੋਥੀਆਂ ਵਿਚ ਹੀ ਲਿਖਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਇਕ ਤੱਥ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਆਪ ਵੀ ਆਪਣੀ ਪੋਥੀ ਨੂੰ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਚੱਲਦੇ ਸਨ। ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਤਕ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਬਤੌਰ ਇਕ ਸੰਸਥਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਕਦੇ ਵੀ ਮੁੱਢਲੀ ਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਬਾਣੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜ਼ਾਹਿਰ ਜਿਹੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਅਕਾਰ ਵਧਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਪੋਥੀਆਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਵੀ। ਲੇਕਿਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਸਾਰੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਇਕ ਹੀ ਗ੍ਰੰਥ (ਕਰਤਾਰਪੁਰੀ ਬੀੜ) ਵਿਚ ਸੰਕਲਿਤ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕਰਨਾ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਘਟਨਾ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬਣਨਾ ਬਲਕਿ ਇਤਿਹਾਸ ਬਣਾਉਂਦੇ ਰਹਿਣਾ ਸੀ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਤੇ ਸੰਕਲਨ ਭੂਤਕਾਲ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿਚ ਸਮਾ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਘਟਨਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬਲਕਿ ਇਸ ਨੇ ਤਾਂ ਸਦਾ ਲਈ ਵਰਤਮਾਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੋ ਕੇ ਚੱਲਣਾ ਸੀ।

ਸਾਡੇ ਲਈ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਣਾ ਤੇ ਸਮਝ ਲੈਣਾ ਬੇਹੱਦ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਪਹਿਲੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀਆਂ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਪੋਥੀਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇੱਕ ਹੀ ਗ੍ਰੰਥ (ਕਰਤਾਰਪੁਰੀ ਬੀੜ) ਵਿਚ ਸਾਰੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦੀ ਗੱਲ ਕਿਉਂ ਸੋਚੀ? ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੁਝ ਇੰਝ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ ਤਾਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸਚਾਈ ਨੂੰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਬਿਹਤਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਜਾਣ ਸਕੀਏ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਉਸ ਦੇ ਪਿਛੋਕੜ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਮਕਾਲੀ ਵਾਤਾਵਰਨ ਅਤੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਦੀ ਪੜਚੋਲ ਕਰਨੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਗੱਲ ਜੇਕਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਸੰਕਲਨ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਨ ਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪਿਛੋਕੜ, ਵਾਤਾਵਰਨ, ਹਾਲਾਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਅੱਜ ਦੇ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ‘ਸਿੱਖੀ ਅਤੇ ਕੌਮੀ ਜੀਵਨ’ ਵਿਚ ‘ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ’ ਦੇ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਵੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਜ਼ਹਿਨ ਵਿਚ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਸਾਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਲਿਖੇ ਨੁਕਤਿਆਂ ਤੇ ਗੌਰ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ:-

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਅਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਵਿਰੋਧ ਅਤੇ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਸੀ। ਜ਼ਾਹਿਰ ਜਿਹੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਹੀ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹੀ ਤਾਂ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਬਾ-ਅਸਰ ਬੇਸ਼-ਕੀਮਤੀ ਚੀਜ਼ ਸੀ। ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੇ ਚੱਲਦੇ ਸਮਾਂ ਐਸਾ ਵੀ ਆਇਆ ਜਦ ਇਕ ਵੱਡੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵੱਡੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਦਰ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਬੜੀ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਕੁਝ ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰਾਂ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਜੋੜ-ਤੋੜ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਰੋਟੀਆਂ ਸੇਕਣ ਅਤੇ ਕੁਝ ਧਿਰਾਂ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੇ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਨੂੰ ਸਿਰੇ ਤੋਂ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਦੀ ਫ਼ਿਰਾਕ ਵਿਚ ਸਨ।

ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਪੋਥੀਆਂ (ਹੱਥ-ਲਿਖਤ) ਸਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਇੱਕ ਜਾਂ ਫਿਰ ਕੁਝ ਹੋਰ ਨਕਲੀ ਪੋਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁਮਾਰ ਕਰਨਾ ਇੱਕ ਅਸਾਨ ਅਤੇ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਹੋ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਜਿਸਦੇ ਉਪਰਾਲੇ ਹੋ ਵੀ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਨਕਲੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਰਚਣ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਵੀ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਜੋ ਕਿ ‘ਗੁਰੂ ਪਦ’ ’ਤੇ ਦਾਵੇਦਾਰੀ ਦੇ ਮਨਸੂਬਿਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜੁੜੀਆਂ ਸਨ।

ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਪੋਥੀਆਂ ਹੋਣ ਤੇ ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਜਾਂ ਫਿਰ ਦੋ-ਦੋ ਪੋਥੀਆਂ ਆਦਿ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਧੜੇ ਬਣਨ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਸੀ। ਜਿਸ ਦੇ ਚਲਦਿਆਂ ਕੋਈ ਵੀ ਧੜਾ ਆਪਣੇ ਵੱਲੋਂ ਕਾਬਜ਼ ਪੋਥੀ ਨੂੰ ਅਸਲੀ ਅਤੇ ਦੂਸਰਿਆਂ ਦੀ ਪੋਥੀ ਨੂੰ ਨਕਲੀ ਪ੍ਰਚਾਰ ਸਕਦਾ ਸੀ।

ਇਕ ਸਮੇਂ (ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ) ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਪੋਥੀਆਂ ਦੇ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਪੈਣ ਦੀ ਸੂਰਤ ਵਿਚ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੇ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਦੀ ਇਕਸਾਰਤਾ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਐਸੀ ਸੂਰਤ ਵਿਚ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੇ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਲਈ ਇਕ ਸਿਧਾਂਤਕ ਵਖਰੇਂਵੇਂ ਜਿਹੀ ਹਾਲਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਸੀ।

ਮੱਧ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੰਜ-ਸਾਲਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੌਰੇ ਉਪਰੰਤ, ਸੰਨ 1595 ਈ: ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਆਉਣ ’ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ (ਮਿਹਰਬਾਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ) ਦੁਆਰਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਨਕਲੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਲਿਖਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰਨ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਭਾਂਪ ਕੇ ਸਭ ਤੋ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਪ੍ਰਤੀ ਅਜਿਹੇ ਸੰਭਾਵਿਤ ਖ਼ਤਰਿਆਂ ਨੂੰ ਨਜਿੱਠਣ ਲਈ ਸਾਰੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ‘ਗ੍ਰੰਥ’ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲਿਖਣ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਨਿਰਣਾ ਲਿਆ ਤਾਂ ਕਿ ਮੂਲਭੂਤ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਗੁਰਬਾਣੀ ਲਿਖਤਾਂ ਦਾ ‘ਇਕ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ’ ਸੋਮਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਇਸ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਪੋਥੀਆਂ (ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਬਾਣੀ) ਦੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ‘ਗ੍ਰੰਥ’ ਵਿਚ ਦਰਜ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਕੋਈ ਸਿਧਾਂਤਕ ਬਦਲਾਅ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬਲਕਿ ਇਹ ਵਕਤ ਦੀ ਨਜ਼ਾਕਤ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਸ਼ਬਦ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ’ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀ ‘ਪ੍ਰਚਾਰਧਾਰਾ’ ਵਿਚ ਲੋੜੀਂਦੇ ਬਦਲਾਅ ਦਾ ਉਪਰਾਲਾ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਟੀਚਾ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਬਾਣੀ ਦੇ ਇਕ ਸਰਬ-ਪ੍ਰਵਾਣਿਤ ਮਾਣਕ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨਾ ਸੀ ਤਾਂ ਕਿ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਤਕ ਕੌਮ ਅਤੇ ਸਰਬੱਤ ਦੇ ਭਲੇ ਵਾਸਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਹੋ ਸਕੇ। ਇਹ ਗੱਲ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਪੋਥੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਇਸ ਪੰਜਵੇਂ ਨੁਕਤੇ ਵਿਚ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਵਿਚਾਰਨਯੋਗ ਹਨ ਜੋ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ:-

ੳ) ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਭਗਤ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਬਾਣੀ (ਜੋ ਕਿ ਗੁਰੂ ਰੂਪ ਸ਼ਬਦ ਗਿਆਨ ਮੁਤਾਬਕ ਸੀ) ਇਕੱਤਰ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਇਹ ਗੱਲ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਅ) ਪਰ ਇਹ ਗੱਲ ਬਿਲਕੁਲ ਤਰਕਸੰਗਤ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸੰਕਲਨ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਨ ਵਾਸਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵੀ ਇਕੱਤਰ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਪਈ ਸੀ। ਜੇਕਰ ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ ਤਾਂ ਸਵਾਲ ਉੱਠਦੇ ਹਨ ਕਿ, ਕੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਆਪ ਸੰਪੂਰਨ ਅਸਲੀ ਬਾਣੀ (ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ) ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸੀ? ਕੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਵਰਗੇ ਰਹਿਬਰ ਬਿਨਾਂ ਸੰਪੂਰਨ ਅਸਲ ਬਾਣੀ ਤੋਂ ਹੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਰਹਿਬਰੀ ਦਿੰਦੇ ਰਹੇ ਸਨ? ਨਿਰਸੰਦੇਹ ਐਸਾ ਹੋ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਐਸਾ ਸੋਚਣਾ ਵੀ ਇਕ ਨਿਹਾਇਤ ਗੈਰ-ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਸੋਚ ਹੋਵੇਗੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਪਾਸ ਪਹਿਲੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਹੈ ਹੀ ਸੀ ।

ੲ) ਫਿਰ ਵੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬੀੜ ਲਿਖਵਾਉਣ ਦੌਰਾਨ ਕੁਝ ਬਾਣੀ ਲਿਖਤਾਂ ਇਕੱਤਰ ਕਰਨ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਲਿਖਣ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਆਪਣੇ ਪਾਸ ਅਸਲੀ ਬਾਣੀ (ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ) ਮੌਜੂਦ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਬਾਣੀ ਲਿਖਤਾਂ ਇਕੱਤਰ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਰਾਲਾ ਕਿਉਂ ਕੀਤਾ? ਇਹ ਗੱਲ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸਾਨੂੰ ਬਾਣੀ ਇਕੱਤਰ ਕਰਨ ਪਿੱਛੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮਕਸਦ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਲਿਖਣ ਪਿੱਛੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮਕਸਦ ਵਿਚਲੇ ਅੰਤਰ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮਝਣਾ ਪਵੇਗਾ।

ਸ) ਦਰਅਸਲ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਜਾਂ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਲਿਖਤਾਂ (ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ) ਤਾਂ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਪਾਸ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਸਨ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਤਾਰੇ ਬਾਹਰ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਤੋਂ ਚੌਥੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਤਕ ਬਾਣੀ ਲਗਾਤਾਰ ਲਿਖੀ ਗਈ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਹਰੇਕ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਬਾ-ਤਰਤੀਬ ਅਗਲੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸੌਂਪਦੇ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਹ ਇਕ ਅੰਦਰੂਨੀ ਪੱਧਰ ਸੀ। ਇਸ ਅੰਦਰੂਨੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਬਾਣੀ ਮੁਕੰਮਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ ਪਰ ਬਾਹਰੀ ਪੱਧਰ (ਸੰਗਤਾਂ ਲਈ) ’ਤੇ ਬਾਣੀ ਦੇ ਉਤਾਰੇ ਵਾਰੋ-ਵਾਰੀ ਭੇਜੇ ਜਾਂਦੇ ਸੀ। ਇਹ ਤਰੀਕਾ ਲੱਗਭਗ 100 ਸਾਲ ਤਕ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ ਸੀ । ਵਾਰੋ-ਵਾਰੀ ਭੇਜਣ ਕਰਕੇ ਉਤਾਰਿਆਂ ਵਿਚ ਅੰਤਰ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਮਿਸਾਲ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਜੋ ਉਤਾਰੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਭੇਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਅਤੇ ਠੀਕ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਉਤਾਰੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਭੇਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਤੀਜੇ ਅਤੇ ਚੌਥੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਹੋਣਾ ਸੰਭਵ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।ਇਹ ਸੁਭਾਵਿਕ ਅੰਤਰ ਸਨ।

ਬਾਹਰ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਤਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਇਕੱਤਰ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਰਣਾ ਇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਅਤੇ ਲੋੜੀਂਦੇ ਬਦਲਾਅ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਜਿੱਥੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਪੋਥੀ ਸਰੂਪਾਂ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਅਤੇ ਅਸਲੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸੁਭਾਵਿਕ ਅੰਤਰਾਂ, ਰਲਿਆਂ ਜਾਂ ਘਾਟੇ-ਵਾਧੇ ਦੀ ਸ਼ਨਾਖ਼ਤ ਸੁਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤੀ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਪੋਥੀਆਂ ਦੇ ਬਜਾਏ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਗ੍ਹਾ (ਆਦਿ ਬੀੜ) ਲਿਖਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਦੇ ਉਤਾਰਿਆਂ (ਇੱਕ ਰੂਪ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਗੁਰਬਾਣੀ ਗ੍ਰੰਥ) ਦੇ ਪ੍ਰਚਲਨ ਵਰਗੀ ‘ਪ੍ਰਚਾਰਧਾਰਾ’ ਦਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਆਧਾਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਬਾਣੀ ਦਾ ਇਕ ਮਾਣਕ (Standard) ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਸੀ।

ਹ) ਪੋਥੀਆਂ ਇਕੱਤਰ ਕਰਨ ਸਬੰਧੀ ਇਕ ‘ਕਥਿਤ’ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਉਦਾਹਰਨ ਵਿਚਾਰਨਯੋਗ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਬਾਬਾ ਮੋਹਨ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ) ਪਾਸੋਂ ਪਹਿਲੇ ਤਿੰਨ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਬਾਣੀ ਮੰਗਵਾਈ ਸੀ। ਇਸ ਨੁਕਤੇ ’ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਵੱਡਾ ਭੁਲੇਖਾ ਖਾਧਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਗਲਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਕਦਾਚਿਤ ਇਹ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਪਾਸ ਪਹਿਲੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਸੋਮੇ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਫਿਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਐਸਾ ਕਿਉਂ ਕੀਤਾ? ਇਹ ਇਕ ਬੜਾ ਦਿਲਚਸਪ ਸਵਾਲ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਉੱਤਰ ਲਈ ਮਿਤੀ 31- 8-46 ਅਤੇ 10-9-1946 ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਪ੍ਰੇਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਹੋਤੀ ਦੁਆਰਾ ਭਾਈ ਜੋਧ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਲਿਖੀਆਂ ਦੋ ਚਿੱਠੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਭਾਈ ਜੋਧ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਬਾਬਾ ਮੋਹਨ ਦੀਆਂ ਪੋਥੀਆਂ ਬਾਰੇ ਕੀਤੀਆਂ ਪੁੱਛਾਂ ਦਾ ਉੱਤਰ ਸਨ। ਇਹ ਚਿੱਠੀਆਂ ਭਾਈ ਜੋਧ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਕਰਤਾਰਪੁਰੀ ਬੀੜ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ’ ਦੇ ਸਫ਼ਾ 123 ਅਤੇ 124 ’ਤੇ ਛਪੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।

ਜ਼ਾਹਿਰ ਜਿਹੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਲਿਖਤਾਂ ਇਕੱਤਰ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਾਸ ਮੌਜੂਦ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਬਾਣੀ ਦੀ ਕਸਵੱਟੀ ’ਤੇ ਪਰਖਦੇ ਅਤੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ‘ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ’ ਦੇ ਸੋਮੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪ੍ਰਚਲਨ ਦਾ ਰਸਤਾ ਸਾਫ ਕਰਦੇ ਗਏ।

ਸੁਭਾਵਿਕ ਜਿਹੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਵੱਡੇ ਇਲਾਕੇ ਅਤੇ 100 ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਹੁੰਦੇ ਆਏ ਪਹਿਲੇ ਉਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਸੰਖਿਆ ਕਰਕੇ ਕਈ ਉਤਾਰੇ ‘ਬਾਹਰੀ ਪੱਧਰ’ ’ਤੇ ਰਹਿ ਵੀ ਗਏ ਹੋਣਗੇ, ਪਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਸਾਹਮਣੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਰੂਪਾਂ ਦਾ ‘ਕੌਮੀ ਰੁਤਬਾ’ ਘੱਟ ਗਿਆ। ਇਸ ਲਈ ‘ਸ਼ਬਦ ਗਿਆਨ’ ਦੇ ਸੋਮੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ‘ਕੌਮੀ ਰੁਤਬੇ’ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਕੌਮ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਜੁੜਦੀਆਂ ਗਈਆਂ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਰੂਪ ‘ਸ਼ਬਦ ਗਿਆਨ’ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਇਹ ‘ਸ਼ਬਦ ਗਿਆਨ’ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਦਾ ‘ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਸੰਕੇਤ’ ਬਣਿਆ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਪਰਿਸਰ (Complex including Akal Takhat Sahib) ‘ਸ਼ਬਦ ਗਿਆਨ’ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪਾਠਸ਼ਾਲਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਸੱਚੇ ਵਿਹਾਰ ਦੇ ਵਿਰਸੇ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਦਾ ‘ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਸੰਕੇਤ’ ਬਣਿਆ। ਇਹ ਸੰਕੇਤ ‘ਸ਼ਬਦ ਗਿਆਨ’ ਅਤੇ ਉਸ ’ਤੇ ਵਿਹਾਰ ਦੀ ਪਛਾਣ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਬਣੇ। ਇਹ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਦੇਣ ਸਨ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਸੰਕੇਤ ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰਾਂ ਨੂੰ ਖਟਕਦੇ ਰਹੇ।

ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਭਲਾਈ ਪ੍ਰਤੀ ਅਪਣੇ ਡੂੰਘੇ ਪਿਆਰ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਅਹਿਦ ਅਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਆਧਾਰ ‘ਸ਼ਬਦ ਗਿਆਨ’ ਹੀ ਸੀ ਜਿਸ ਦੀ ਨਿਰੋਲਤਾ ਦੀ ਹਿਫ਼ਾਜ਼ਤ ਕਰਨਾ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਫੈਸਲਾ ਅਤੇ ਉਪਰਾਲਾ ਸੀ। ਇਕ ਸਮੇਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮਰਾਇ ਨਾਲੋਂ ਨਾਤਾ ਤੋੜ ਲੈਣਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਪ੍ਰਤੀ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਬੱਧਤਾ ਦਾ ਸਬੂਤ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਮਰਾਇ ਨੂੰ ਮੁਗ਼ਲ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਇਕ ਸ਼ਬਦ ‘ਮੁਸਲਮਾਨ’ ਨੂੰ ਜਾਣਬੁਝ ਕੇ ਬਤੌਰ ‘ਬੇਈਮਾਨ’ ਬਿਆਨ ਕਰਨ ਦਾ ਦੋਸ਼ੀ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਤੱਥ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸਬੂਤ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਕਲਮਬੱਧ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਵੀ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਇਸ ਦੀ ਨਿਰੋਲਤਾ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਤੀ ਸੁਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਸੀ।

ਐਸੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਾਂ, ਮੁਗ਼ਾਲਤਿਆਂ (Confusions) ਦੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਮਾਤ ਦੇਣ ਲਈ ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸੰਕਲਨ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਸ ਦੂਰਦਰਸ਼ੀ ਕਦਮ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨਸਰਾਂ ਨੂੰ ਵਿਚਲਿਤ ਕੀਤਾ ਜੋ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਸਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਇਸ ਕਦਮ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੇ ਅਕਬਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕੀਤੀ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ‘ਗ੍ਰੰਥ’ ਵਿਚ ਇਸਲਾਮ ਵਿਰੋਧੀ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਹਨ। ਐਸੀਆਂ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਉੱਤਰੀ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਇਕ ਦੌਰੇ ਦੌਰਾਨ ਅਕਬਰ ਨੇ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਪਾਸੋਂ ਸੰਕਲਨ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ‘ਗ੍ਰੰਥ’ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਜਿਸ ’ਤੇ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਅਕਬਰ ਨੂੰ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ‘ਗ੍ਰੰਥ’ ਦੇ ਕੁਝ ਸ਼ਬਦ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਸੁਣਾਏ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਅਕਬਰ ਦਾ ਸ਼ੱਕ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਤੋਂ ਕਾਇਲ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਲਈ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਇਕਵੰਜਾ ਮੋਹਰਾਂ ਭੇਟ ਕੀਤੀਆਂ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ, ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਲਈ ਸਨਮਾਨ ਵੀ ਭੇਟ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਕਹਿਣ ’ਤੇ ਸੋਕਾ-ਗ੍ਰਸਤ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਲਾਨਾ ਮਾਲੀਆ ਵੀ ਮੁਆਫ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀ ਇਸ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਵਿਚ ਵਿਰੋਧੀ ਨਾਕਾਮ ਹੋ ਗਏ। ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਦੇ ਇਸ ਕਦਮ ਤੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਉਪਰਾਲੇ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਸੰਕਲਨ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਨ) ਵਿਚ ਆਪਣੀਆਂ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਦੇਖ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਹੋ ਰਹੇ ਸੰਕਲਨ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਨ ਦੇ ਮੁਖ਼ਾਲਿਫ਼ ਸਨ।

ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸੰਦਰਭ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਸੰਕਲਨ ਤੇ ਸੰਪਾਦਨ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰਾਂ ਨੇ ਸਮਕਾਲੀ ਰਾਜ-ਸੱਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਵਰਤਣ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰਹੇਜ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤਾ। ਐਸੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਿੱਠ-ਭੂਮੀ ਵਿਚ ਦੇਖੀਏ ਤਾਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਸਮੇਂ ਵੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ’ਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਸਾਧਣ ਲਈ ਰਾਜ-ਸੱਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਅਕਬਰ ਪਾਸ ਕੀਤੀ ਇਕ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਵਿਚ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਵਿਰੁੱਧ ਹਿੰਦੂ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਭੰਗ ਕਰਨ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਕਬਰ ਦੇ ਸੱਦੇ ’ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਜੇਠਾ (ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ) ਨੂੰ ਅਕਬਰ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਭੇਜ ਕੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਪੱਖ ਦੀ ਨਿਰੋਲਤਾ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ। ਨਤੀਜਤਨ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਰੁੱਧ ਛੱਡਿਆ ਗਿਆ ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰਾਂ ਦਾ ਉਹ ਤੀਰ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ’ਤੇ ਨਾ ਲੱਗਾ।

ਪਰ ਕੁਝ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਸਮੇਂ ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰਾਂ ਨੇ ਇਸੇ ਤਰਜ਼ ’ਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇ (ਗੁਰਬਾਣੀ) ਨੂੰ ਭੇਦਣ ਲਈ ਇਕ ਨਵਾਂ ਤੀਰ ਛੱਡਿਆ ਤਾਂਕਿ ਰਾਜ-ਸੱਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਤਾਕਤ ਦਾ ਮੂੰਹ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਰੁੱਧ ਮੋੜ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਸਾਧ ਲਿਆ ਜਾਵੇ। ਤੀਰ ਨਵਾਂ ਸੀ ਪਰ ਅੰਦਾਜ਼ ਪੁਰਾਣਾ। ਇਸ ਵਾਰ ਰਾਜ- ਸੱਤਾ ਨੂੰ ਉਕਸਾਉਣ ਲਈ ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰਾਂ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ‘ਕਥਿਤ’ ਇਸਲਾਮ ਵਿਰੋਧੀ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਦੀ ਦੁਹਾਈ ਦਿੱਤੀ ਤਾਂਕਿ ਜੋ ਬਾਦਸ਼ਾਹ (ਅਕਬਰ) ਹਿੰਦੂ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਭੰਗ ਕਰਨ ਦੇ ਲਗਾਏ ਗਏ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੇ ਉਕਸਾਵੇ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਇਆ, ਉਹ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ‘ਕਥਿਤ’ ਇਸਲਾਮ ਵਿਰੋਧੀ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਦੀ ਦੁਹਾਈ ਪਾ ਕੇ ਉਕਸਾਵੇ ਵਿਚ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਲੇਕਿਨ ਅਕਬਰ ਸਮਝਦਾਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸੀ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਨਿਰੋਲ ਮਾਨਵਤਾਵਾਦੀ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਨੇ ਅਕਬਰ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮੁੱਤਾਸਰ (Impress) ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਪਰ ਅਕਬਰ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਤਖ਼ਤ-ਨਸ਼ੀਨ ਹੋਣ ਬਾਅਦ ਹਲਾਤਾਂ ਨੇ ਉਹ ਮੋੜ ਲਿਆ ਜਿਸ ਦੇ ਸਿੱਟਿਆਂ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਸੀ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਸੱਦੇ ’ਤੇ ਉਸ ਕੋਲ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਆਪਣੇ ਬਾਅਦ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰੂ-ਪਦ ’ਤੇ ਨਸ਼ੀਨ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦੇਣਾ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪੁਖ਼ਤਾ ਸਬੂਤ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਪ੍ਰਤੀ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਮਨਸੂਬਿਆਂ ਤੋਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਕਿਫ਼ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰੂ-ਪਦ ’ਤੇ ਨਸ਼ੀਨ ਕਰਨ ਦੀ ਤਾਕੀਦ ਕਰ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੇ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ (ਗੁਰਬਾਣੀ) ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਅਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਸੌਂਪਣ ਦਾ ਪੁਖ਼ਤਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ।

ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰਨ ਦੇ ਅਹਿਕਾਮ (Orders) ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਆਪ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਕਰਵਾਇਆ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਨਾ ਹੋਣਾ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪੁਖ਼ਤਾ ਸਬੂਤ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅਹਿਕਾਮ ਉਸ ਸਮੇਂ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਇਆ। ਵੈਸੇ ਵੀ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦਾ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਬਾ-ਰੁਹੇ ਕਿਸੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਅਹਿਲਕਾਰਾਂ ਦੇ ਕੈਦ ਜਾਂ ਜ਼ਬਤ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਬਾਦਸ਼ਾਹਤ ਬਾਬਰ, ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀ ਰਹੀ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ, ਫਰੁੱਖ਼ਸੀਅਰ ਦੀ ਪਰ ਸੱਚੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ (ਗੁਰਬਾਣੀ) ਕਦੇ ਵੀ ਕੈਦ ਜਾਂ ਜ਼ਬਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋ ਸਕੀ।