ਸਾਡੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਵਾਪਰੀ ਹਰ ਉਹ ਘਟਨਾ ਜੋ ਨਿਵੇਕਲੀ, ਸੁਭਾਗੀ ਅਤੇ ਯਾਦ ਰੱਖਣ ਯੋਗ ਸਬਕ ਹੋਵੇ ਉਹ ਸਾਡੇ ਲਈ ਇਤਿਹਾਸ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਘਟਨਾ ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਵਾਸਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਸਗੋਂ ਜਿੰਨੀ ਉਹ ਕਿਸੇ ਦੇ ਆਪੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੋਵੇਗੀ ਉਨਾ ਹੀ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ ਵਜੋਂ ਸਾਂਭ ਕੇ ਰੱਖੇਗਾ। ਇਹ ਗੱਲ ਸਰਬ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਹੈ ਕਿ ਨਿਰਣਾਇਕ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਇਤਿਹਾਸ ਕੌਮਾਂ ਦੀ ਜਿੰਦ-ਜਾਨ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਹਰ ਪਹਿਲੂ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਤੋਂ ਸਿੱਖਦਾ ਹੋਇਆ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ:

ਬਾਬਾਣੀਆ ਕਹਾਣੀਆ ਪੁਤ ਸਪੁਤ ਕਰੇਨਿ॥ (ਪੰਨਾ 951)

ਭਾਵ ਵਡੇਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸਪੁੱਤਰ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਸਮਰਥ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਾਡੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਕਹਾਣੀ, ਸਾਖੀ, ਗੁਰਪ੍ਰਗਾਸ, ਪੰਥ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਤਵਾਰੀਖ, ਮਹਿਮਾ, ਬਿਲਾਸ, ਨਾਟਕ ਅਤੇ ਚਮਤਕਾਰ ਆਦਿਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਉਪਰੋਕਤ ਸਾਰੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਵ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਅਧਿਆਤਮਕ ਤੱਤ ਹੈ।

ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਲੀਹਾਂ ਉੱਪਰ ਪਰਖਣ ਦੀ ਰੁਚੀ ਭਾਰੂ ਹੋਣ ਨਾਲ ਤੱਥ, ਤਰਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਦੀ ਨਿਰਲੇਪਤਾ ਵੱਧ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੰਨੇ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਏ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਆਧੁਨਿਕ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਪੈਰੋਕਾਰ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਹੇ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ‘ਕਲਗੀਧਰ ਚਮਤਕਾਰ’ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਨੂੰ ਸਿੱਖੀ ਪ੍ਰੇਮ ਅਤੇ ਸੂਝ ਦੇ ਰੰਗ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਇਕ ਨਿਵੇਕਲੀ ਮਿਸਾਲ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ ਹੈ।

ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਉੱਘੇ ਵਿਦਵਾਨ ਈ. ਐਚ. ਕਾਰ ਦਾ ਕਥਨ “ਤੱਥਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰੋ।”1 ਸਾਨੂੰ ਉਪਰੋਕਤ ਅਧਿਐਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਬਾਰੇ ਸੰਖੇਪ ਚਾਨਣਾ ਪਾਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 5 ਦਸੰਬਰ 1878 ਈ: ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਉੱਘੀ ਸ਼ਖ਼ਸ਼ੀਅਤ ਮਹਾਰਾਜਾ (ਦੀਵਾਨ) ਕੌੜਾ ਮੱਲ, ਦੇ ਪਰਵਾਰ ਵਿਚ ਹੋਇਆ।2 ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਨਕਾ ਪਰਵਾਰ (ਗਿਆਨੀ ਹਜਾਰਾ ਸਿੰਘ) ਅਤੇ ਦਾਦਕਾ ਪਰਵਾਰ (ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ) ਉੱਚੀ ਵਿੱਦਿਆ ਅਤੇ ਗੁਰਸਿੱਖੀ ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੇ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਉਪਰੋਕਤ ਦੋਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਬਣ ਗਏ। ਸਕੂਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਪੰਥ ਨੂੰ ਲੱਗ ਰਹੀ ਢਾਹ ਨੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੰਥਕ ਸੇਵਾ ਵੱਲ ਖਿੱਚ ਲਿਆ। ਆਪ ਨੇ ਖਾਲਸਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਭਾ, ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਅਤੇ ਖਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਆਦਿਕ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਵਿਚ ਸਰਗਰਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ‘ਖਾਲਸਾ ਟਰੈਕਟ ਸੁਸਾਇਟੀ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ’ ਅਤੇ ‘ਖਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ ਪੱਤਰ’ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਵਿੱਦਿਆ, ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ, ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਅਤੇ ਗੁਰਸਿੱਖੀ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ। ਇਸੇ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਸਾਹਿਤ ਸਿਰਜਨਾ ਦੇ ਨਾਮ ਕੀਤੀ।

ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸਮਾਜਿਕ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਭਾਰੀ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਆਪਣਾ ਰਾਜ-ਭਾਗ ਗੁਆ ਚੁੱਕੇ ਸਿੱਖ, ਆਗੂ-ਵਿਹੂਣੇ ਸਨ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਹਕੂਮਤ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਿਆਸੀ ਟਕਰਾਅ ਸੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਕਰਮਕਾਂਡ ਵਰਗੀਆਂ ਕੁਰੀਤੀਆਂ ਮੁੜ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ। ਗੈਰ-ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿੱਦਿਆਧਾਰੀ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਆਦਰਸ਼ ਅਤੇ ਸਿੱਖੀ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਨੂੰ ਸ਼ੰਕਿਆਂ ਵਿਚ ਜਕੜ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਾਹਿਤਕ ਕਾਰਜ ਅਰੰਭਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੁਝ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਨਾਵਲਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ‘ਸੁੰਦਰੀ’ (1898), ‘ਬਿਜੈ ਸਿੰਘ’ (1899) ਅਤੇ ‘ਸਤਵੰਤ ਕੌਰ’ (1900) ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਵਲਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ਾ ਸਿੱਖ ਇਸਤਰੀ ਅਤੇ ਪੁਰਸ਼ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ ਕਿਰਦਾਰ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਕਾਵਿ-ਰਚਨਾ ਦੀਆਂ ਬੁਲੰਦੀਆਂ ਨੂੰ ਛੋਹਣ ਵਾਲੇ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੁਰੂ-ਪਿਆਰ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਬਣਾਇਆ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੰਤ ਕਵੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਚਮਤਕਾਰ ਰਚਨਾਵਾਂ ਮੁੱਖ ਸਰੋਤ ਹਨ। ‘ਕਲਗੀਧਰ ਚਮਤਕਾਰ’ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1925 ਈ: ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਚਮਤਕਾਰ’ 1928 ਈ: ਵਿਚ ਅਤੇ ‘ਸ੍ਰੀ ਅਸ਼ਟ ਗੁਰੂ ਚਮਤਕਾਰ’ (ਭਾਗ-1) 1952 ਈ: ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ।

‘ਅਸ਼ਟ ਗੁਰੂ ਚਮਤਕਾਰ’ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ (ਦੂਜੀ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ) ਤੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ (ਨੌਵੀਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ) ਅੱਠ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਨਾ ਟੀਚਾ ਮਿੱਥਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਰ 1954 ਈ: ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ਕਾਰਨ ਇਸ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਿਆ, ਜੋ ਕਿ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਰਾਤਾ ਡਾ. ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕਰ ਕੇ ‘ਦੂਜੀ ਤੋਂ ਪੰਜਵੀਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ’ ਤਕ 1968 ਈ: ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ।

ਚਮਤਕਾਰ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਾ ਖੇਤਰ ਬੜਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪੰਜਾਬੀ, ਉਰਦੂ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਸਰੋਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਵਿਦਵਾਨ ਸੱਜਣਾਂ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਥਾਨਾਂ ਤਕ ਸੀ। ਸਰੋਤ-ਸਮੱਗਰੀ ਬਾਰੇ ਉਹ ‘ਅਸ਼ਟ ਗੁਰੂ ਚਮਤਕਾਰ’ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ “ਇਹਨਾਂ ਚਮਤਕਾਰਾਂ ਦਾ ਮਸਾਲਾ ਇਤਿਹਾਸ, ਰਵਾਇਤਾਂ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਉਥਾਨਕਾ ਤੋਂ ਖੋਜ-ਖੋਜ ਕੇ ਲਿਆ ਹੈ। ‘ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮ ਸਾਖੀ’, ‘ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਵਾਲੀ ਜਨਮ ਸਾਖੀ’, ‘ਗੁਰਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ’, ‘ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’, ‘ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’, ‘ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’, ‘ਤਵਾਰੀਖ ਗੁਰੂ ਖਾਲਸਾ’, ‘ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਆਦਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਮਤਕਾਰਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਗ੍ਰੰਥ ਹਨ।”3 ਕਲਗੀਧਰ ਚਮਤਕਾਰ ਲਈ ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ ਅਤੇ ਬਚਿਤ੍ਰ ਨਾਟਕ ਨੂੰ ਵੀ ਆਧਾਰ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਰੋਤ-ਸਮੱਗਰੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਤੱਥ, ਮਿਤੀ ਅਤੇ ਸਥਾਨ ਸੰਬੰਧੀ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੱਧ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਸਿੱਟੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਸ਼ੰਕਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਦਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਕਸਵੱਟੀ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਨਿਵਾਰਣ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੌਲਿਕ ਸ਼ੈਲੀ ਵਰਤਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁਰਾਤਨ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਵਰਤ ਲਏ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕਲਗੀਧਰ ਚਮਤਕਾਰ ਦੇ 66ਵੇਂ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਗੁਰਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਏ ਹਨ :

ਸ੍ਰੀ ਪ੍ਰਭੁ ਕੈ ਅਬਿ ਤ੍ਰਿਅ ਕੋ ਪਾਉਂ।
ਨਤੁ ਮੈਂ ਦੁਆਰ ਅੱਗ੍ਰ ਜਲ ਜਾਉਂ।
ਜੀਵਨ ਧਰਮ ਨਹੀਂ ਅਬ ਮੇਰਾ।
ਤੁਮ ਬਿਨ ਜਤਨ ਨਹੀਂ ਕੋ ਹੇਰਾ॥4

ਇਸ ਤੋਂ ਕਰਤਾ ਦੀ ਮੌਲਿਕਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪੌਰਾਣਿਕਤਾ ਵੀ ਬਰਕਰਾਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਚਮਤਕਾਰ ਵਿਚ ਗੀਤ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਕੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਖਿੱਚ ਭਰਪੂਰ ਅਤੇ ਸੁਆਦਲਾ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਰਾ ਮਨੁੱਖੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਨੂੰ ਉਘਾੜਨ ਵਿਚ ਉਚੇਚੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਫਲ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੁਦਰਤ ਅੰਦਰ ਗੁਰੂ-ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਛੋਹ ਦੇ ਚਾਅ ਨੂੰ ‘ਜਮਨਾ’ ਨਾਮੀ ਗੀਤ ਵਿਚ ਇੰਞ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ :

ਮੰਗਲ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਤੇ ਚਾਉ ਵੇ ਰਾਹੀਆ !
ਮੈਨੂੰ ਬਣਦੇ ਨੀ ਚੋਜ ਮਲਾਰੇ।
ਧੋਣ ਤੋਂ ਜਿਸਦੇ ਏ ਬਿਜਲੀ ਬਣੀ ਹੈ,
ਜਿਸਦੇ ਤੇਜ ਤੋਂ ਤੇਜ ਪਸਾਰੇ।
ਨੈਣਾਂ ਤੋਂ ਜਿਸ ਦੇ ਜਾਗੇ ਨੀ ਨੈਣਾਂ,
ਅੱਜ ਆਵੇਗਾ ਮੇਰੇ ਕਿਨਾਰੇ॥5

ਕਲਗੀਧਰ ਚਮਤਕਾਰ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਆਦਿਕ ਨਗਰਾਂ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਬੜੇ ਸਜੀਵ ਚਿਤਰੇ ਹਨ। ਪਾਠਕ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਪੂਰਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਆਉਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਵਗ ਰਹੇ ਦਰਿਆ ਅਤੇ ਬਾਗ-ਬਗੀਚਿਆਂ ਦੀ ਰਮਣੀਕਤਾ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਬੇਜੋੜ ਹੈ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਢੁੱਕਵੇਂ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਸਿਰਜੇ ਹਨ। ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਯੋਧਿਆਂ ਦੇ, ਗੁਰੂ-ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਜਾ ਰਹੀ ਸੰਗਤ ਦੇ ਅਤੇ ਬੀਬੀ ਸੁਘੜ ਬਾਈ ਤੇ ਸੂਬਾ ਸਰਹਿੰਦ ਵਿਚਲੇ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਇਸ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਵਜੋਂ ਦੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਇਸ ਬਿਰਤਾਂਤਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਨਾਇਕਾਂ ਨਾਲ ਸਾਨੂੰ ਰੂਬਰੂ ਕਰਵਾਇਆ ਹੈ। ਪਾਠਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਤੋਂ ਪਸੀਜੇ ਬਿਨਾਂ ਰਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।

ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ‘ਕਲਗੀਧਰ ਚਮਤਕਾਰ’ ਵਿਚ ਕਈ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਸ਼ਹੀਦ ਚੌਧਰੀ ਕੇਸਰੂ ਮੱਲ੍ਹ ਦੀ ਰਾਣੀ ਝਾਲਾ ਕੌਰ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਗੁਰੂ ਵੱਲ ਸਨਮੁਖ ਰਹਿਣ ਦੀ ਰੀਝ ਨੂੰ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ :

ਸਨਮੁਖ ਗੁਰਾਂ ਦੇ ਪੰਥ ਦਾ ਰਹੇ ਸੋਹਣਾ,
ਪਤ ਮੁਝ ਨਿਮਾਣੀ ਦੀ ਰਖ ਲੇਵੇ।
ਦੇਹ ਰਹੇਗੀ ਨ ਸਦਾ ਜੱਗ ਉੱਤੇ,
ਏਸ ਮੱਤ ਨੂੰ ਪੁੱਤ ਪਰਖ ਲੇਵੇ।6

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਮਤਕਾਰ ਵਿਚ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਕਰਤਬਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਅੰਦਰ ਗੁਰੂ-ਪਿਆਰ ਨੂੰ ਵੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਸ਼ਖ਼ਸ਼ੀਅਤ (ਗੁਰੂ ਜੀ) ਨਾਲ ਇਹ ਇਤਿਹਾਸ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਕੋਈ ਆਮ ਸਾਧਾਰਨ ਮਨੁੱਖ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਐਸੀ ਸ਼ਖ਼ਸ਼ੀਅਤ ਦਾ ਪਾਰਾਵਾਰ ਪਾਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਪ੍ਰੋ. ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਬਾਰੇ ਸੁਚੇਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਦੱਸਦੇ ਹਨ “ਅਸੀਂ ‘ਗੈਰ ਮਾਮੂਲੀ’,‘ਅਦਭੁਤ’, ‘ਕਦੀ ਨਾ ਹੋਈ ਕਦੀ ਨਾ ਹੋਣੀ’, ‘ਰੱਬੀ ਜ਼ਹੂਰ’ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਮਾਮੂਲੀ ‘ਅਚਰਜ ਰਹਿਤ’ ਧਿਆਨ ਅਰ ਵਿਸਮਾਦ ਸ਼ਕਲ ਅਕਲ ਨਾਲ ‘ਹੋਰ ਹੋਈ ਤੇ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ’ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਾਗੂੰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਤਦ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਜ਼ਿਕਰ ਨੂੰ ਜਿੰਨਾ ਸੱਚਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਉਨਾ ਝੂਠਾ ਤੇ ਕੂੜਾ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ।”7 ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਵੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਬਾਰੇ ਬੜੇ ਸੁਚੇਤ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ,“ਸਿੱਖ ਤੇ ਸਤਿਗੁਰ ਦਾ ਨਾਤਾ ਸਰੀਰ ਤਕ ਦਾ ਨਾਤਾ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਨਾਤਾ ਆਤਮ-ਨਾਤਾ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਨਿੱਤ ਹੈ, ਨਾਤਾ ਨਿੱਤ ਹੈ ... ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਦੇ ਮਗਰ ਲੱਗ ਕੇ ਆਤਮ ਸੱਚ ਨਾ ਗਵਾਉ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਹੈ ਕੇਵਲ ਛਿੱਲੜ ਤੱਕਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਗਿਰੀ ਤੇ ਗਿਰੀ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ।”8 ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ-ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਗੁਣਾਂ ਵਿਚ ਸੀਮਤ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਇ ਪੂਰੇ ਰੂਹਾਨੀ ਦੀਦਾਰ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸੈਦ ਖਾਂ (ਪੀਰ ਬੁੱਧੂ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਕਰੀਬੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ) ਜੋ ਮੁਗ਼ਲ ਫੌਜਾਂ ਵਿਚ ਜਰਨੈਲ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਵਿਰੁੱਧ ਜੰਗ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਬੀਬੀ ਨਸੀਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਸਦਕਾ ਗੁਰੂ-ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਫੁਰਨਾ ਮਨ ਵਿਚ ਆਇਆ। ਜਾਣੀ-ਜਾਣ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਉਸ ਦੇ ਫੁਰਨੇ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁਗ਼ਲ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਖੇਮੇ ਵਿਚ ਸ਼ਸਤਰਬੱਧ ਹੋ ਕੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇਣ ਪਹੁੰਚ ਗਏ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਵਿਸਮਾਦੀ ਹੋਇਆ ਸੈਦ ਖਾਂ ਬੋਲ ਉੱਠਿਆ :

ਖ਼ੁਦਾ ਆਇਦ! ਖ਼ੁਦਾ ਆਇਦ!
ਕਿ ਮੇ ਆਇਦ ਖ਼ੁਦਾ ਬੰਦਹ?
ਹਕੀਕਤ ਦਰ ਮਿਜ਼ਾਜ਼ ਆਇਦ
ਕਿ ਮੁਰਦਰ ਰਾ ਕੁਨੱਦ ਜਿੰਦਹ॥9

ਚਮਤਕਾਰ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੁਰੂ-ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਭੰਗਾਣੀ ਦੀ ਜੰਗ ਜਿੱਤਣ ਉਪਰੰਤ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਆਉਂਦਿਆਂ ‘ਟੋਡਾ’ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਆਸ਼ੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਲਪਿਤ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ, “ਜੜ੍ਹ ਤੇ ਕਿਰਤ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ, ਸਦੀਵ ਕਾਲ ਇਕ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਹੈ ... ਭਾਈ ਪਰਮ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਚਰਨੀਂ ਲੱਗੋ।”10 ਵਿਆਖਿਆ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਰਾਲੌਕਿਕ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਨ ਲਈ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਸਿੱਧੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵੀ ਵਰਤੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ‘ਸਚਖੰਡ ਤੋਂ ਮਾਤਲੋਕ’ ਨਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿਚ ਅਗੰਮੀ ਮਹਿਲ ਦਾ ਬਿਆਨ ਕਰਨ ਲਈ ‘ਸੂਹੀ ਮਹਲਾ 5’ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਹੈ :

ਸੂਖ ਮਹਲ ਜਾ ਕੇ ਊਚ ਦੁਆਰੇ॥
ਤਾ ਮਹਿ ਵਾਸਹਿ ਭਗਤ ਪਿਆਰੇ॥1॥
ਸਹਜ ਕਥਾ ਪ੍ਰਭ ਕੀ ਅਤਿ ਮੀਠੀ॥
ਵਿਰਲੈ ਕਾਹੂ ਨੇਤ੍ਰਹੁ ਡੀਠੀ॥1॥ ਰਹਾਉ॥
ਤਹ ਗੀਤ ਨਾਦ ਅਖਾਰੇ ਸੰਗਾ॥
ਊਹਾ ਸੰਤ ਕਰਹਿ ਹਰਿ ਰੰਗਾ॥2॥
ਤਹ ਮਰਣੁ ਨ ਜੀਵਣੁ ਸੋਗੁ ਨ ਹਰਖਾ॥
ਸਾਚ ਨਾਮ ਕੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਖਾ॥3॥
ਗੁਹਜ ਕਥਾ ਇਹ ਗੁਰ ਤੇ ਜਾਣੀ॥
ਨਾਨਕੁ ਬੋਲੈ ਹਰਿ ਹਰਿ ਬਾਣੀ॥4॥6॥12॥ (ਪੰਨਾ 739)

ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਬਾਕੀ ਧਾਰਮਿਕ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾਕੇ ਇਸ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ, ‘ਹੇਮਕੁੰਟ ਤੋਂ ਸਚਖੰਡ’ ਨਾਮੀ ਅਧਿਆਇ ਵਿਚ ਬਚਿਤ੍ਰ ਨਾਟਕ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਕਲਪਨਾ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸਿਰਜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ‘ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਤਪੀ ਜੀ’ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਤਪੀ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰ ਹਨ ਜੋ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਤਪੀ (ਗੁਰੂ ਜੀ) ਦੇ ਮਾਤਲੋਕ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਧਰਮ ਦਾ ਪੰਥ ਚਲਾਉਣ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਤਪੀ ਆਪਣੇ ਇਸ਼ਟ ਗੋਰਖ, ਸ਼ਿਵ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਮੁਹੰਮਦ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਈਸਾ ਜੀ ਦੇ ਦੀਦਾਰ ਸਮਾਧੀ ਦੌਰਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਅਤੇ ਪੈਗੰਬਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਮਾਤਲੋਕ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਅਰੰਭੇ ਕਾਰਜਾਂ ਨੂੰ ਸੰਪੂਰਨਤਾ ਦੇਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵਿਖਾਏ ਹਨ।11 ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖ ਆਦਰਸ਼ ਦੇ ਨਿਵੇਕਲੇਪਨ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਉੱਥੇ ਇਸ ਦੇ ਸਰਬ-ਸਾਂਝੀਵਾਲ ਹੋਣ ਦਾ ਵੀ ਸੁਨੇਹਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇਤਿਹਾਸ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਆਰ. ਜੀ. ਕਾਲਿੰਗਵੁਡ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਬਾਰੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਇਤਿਹਾਸ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਵਾਸਤੇ ਹੈ”12। ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਗੁਣਾਂ-ਔਗੁਣਾਂ, ਲੋੜਾਂ ਅਤੇ ਸਮਰੱਥਾ ਬਾਰੇ ਕੇਵਲ ਆਪਣੇ ਇਤਿਹਾਸ ਤੋਂ ਹੀ ਸੇਧ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਜੋ ਆਪੇ ਦੀ ਸੋਝੀ ਕਰਵਾਈ, ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਉਪਰੰਤ ਉਸ ਦਾ ਜੀਵਨ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਸੀ, ਇਹੀ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਿਵੇਕਲੇ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿਚ ਸਫਲਤਾ ਪੂਰਵਕ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ “ਅਸਲ ਵਿਚ ਪੁਸਤਕ (ਕਲਗੀਧਰ ਚਮਤਕਾਰ) ਇਤਿਹਾਸ ਮਾਤਰ ਨਹੀਂ ਪਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਦਸਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਅਨੁਵਾਦ ਹੈ।”13

ਅੰਤ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਆਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਤੱਥ ਅਤੇ ਸੂਝ ਭਰਪੂਰ ਰਚਨਾ ਕਲਗੀਧਰ ਚਮਤਕਾਰ ਸਾਹਿਤਕ ਭਾਵ ਕਰਕੇ ਕੋਮਲ ਹੁਨਰੀ, ਬਿਰਤਾਂਤਕ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਵੱਧ ਸੁਆਦਲੀ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਕ ਭਾਵ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਸਹਿਤ ਗੁਰਸਿੱਖੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦੀ ਬੇਮਿਸਾਲ ਉਦਾਹਰਨ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਨਿਵੇਕਲੇ ਪਰ ਸਰਬਸਾਂਝੇ ਆਦਰਸ਼ ਨੂੰ ਗੁਰੂ-ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਸਾਰ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ. ਪਿਆਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ “ਇਹ ਅਤਿ ਪਤਨ ਵਿਚ ਜਾ ਚੁੱਕੀ ਸਿੱਖ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਗੁਰਸਿੱਖੀ ਦੀ ਰਹੁਰੀਤਿ ਅਤੇ ਉੱਚੀ ਹਿੰਮਤ, ਉੱਚੇ ਆਸ਼ੇ, ਉੱਚੇ ਦਿਲ ਟਿਕਾਣੇ ਵਿਚ ਮੁੜ ਸਥਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਇਕ ਕਿਰਯਾ ਸੀ।”14

ਹਵਾਲੇ ਤੇ ਟਿੱਪਣੀਆਂ :

1. CARR Eh what is history. p11
2. ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਕੌੜਾ ਮੱਲ ਬਹਾਦਰ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, 1941, ਸਫ਼ਾ 28.
3. ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ, ਸ੍ਰੀ ਅਸ਼ਟ ਗੁਰੂ ਚਮਤਕਾਰ (ਭਾਗ-1), ਖਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, 1966.
4. ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ, ਕਲਗੀਧਰ ਚਮਤਕਾਰ (ਉਤਰਾਰਧ), ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ, ਸਫ਼ਾ 634.
5. ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ, ਕਲਗੀਧਰ ਚਮਤਕਾਰ (ਪੂਰਬਾਰਧ), ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬ, ਸਫ਼ਾ 705.
6. ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ, ਕਲਗੀਧਰ ਚਮਤਕਾਰ (ਪੂਰਬਾਰਧ), ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬ।
7. ਸ. ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ (ਸੰਪਾ.), ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਾਰਤਕ, ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ, ਲੁਧਿਆਣਾ, ਸਫ਼ਾ 136.
8. ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ, ਕਲਗੀਧਰ ਚਮਤਕਾਰ (ਉਤਰਾਰਧ), ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬ, ਸਫ਼ਾ 924.
9. ਉਹੀ, ਸਫ਼ਾ 856.
10. ਉਹੀ, (ਪੂਰਬਾਰਧ), 163.
11. ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ, ਕਲਗੀਧਰ ਚਮਤਕਾਰ (ਪੂਰਬਾਰਧ), ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬ, ਸਫ਼ਾ 9-10.
12. Collingwood RG, The Idea of History, Oxford, University Press 1961 p 10.
13. ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ, ਕਲਗੀਧਰ ਚਮਤਕਾਰ (ਪੂਰਬਾਰਧ), ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬ, 1987, ਸਫ਼ਾ 4.
14. ਉਹੀ, ਸਫ਼ਾ 5.