ਸਢੌਰਾ ਇਕ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਨਗਰ ਹੈ ਜੋ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਕੋਈ 75 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ’ਤੇ ਹੈ। ਸਢੌਰਾ ਨਗਰ ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੀ ਹੱਦ ’ਤੇ ਨਾਹਨ (ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼) ਨੂੰ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਵਾਕਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਪੁੱਜਣ ਲਈ ਅੰਬਾਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਨਰਾਇਣਗੜ੍ਹ ਦੇ ਰਸਤੇ ਜਾਂ ਬਰਾੜਾ ਦੇ ਰਸਤੇ ਸ਼ਾਹਬਾਦ ਮਾਰਕੰਡਾ ਵਾਲੀ ਸੜਕ ਤੋਂ ਜਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਢੌਰਾ ਕਸਬਾ ਮਹਿਮੂਦ ਗਜ਼ਨਵੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਅਬਾਦ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਨਗਰ ਖੁਸ਼ਕ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਦਸਤਕਾਰੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਵੀ ਘੱਟ ਉਪਜਾਊ ਹੈ। ਬੋਧੀਆਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਧਰਮ ਅਸਥਾਨ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਾਧਾਵਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਬਦਲ ਕੇ ਸਾਧੂਬੜਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਢੌਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਯਾਤਰੂਆਂ ਦਾ ਪੜਾਅ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜੋ ਪਾਰਲੇ ਪਹਾੜ ਵਿਚਲੇ ਤੀਰਥਾਂ ਨੂੰ ਜਾਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨਗਰ ਨੂੰ ‘ਸਾਧੂ ਰਾਹੀ’ ਅਰਥਾਤ ‘ਸਾਧੂ ਸੰਤਾਂ ਦਾ ਮਾਰਗ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜੋ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਬਦਲਦਾ-ਬਦਲਦਾ ਸਢੌਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੀਰ ਬੁੱਧੂ ਸ਼ਾਹ ਕਰਕੇ ਸਢੌਰਾ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ।

ਪੀਰ ਬੁੱਧੂ ਸ਼ਾਹ ਜੀ ਸਦਾ ਰੱਬ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਨੇਕ-ਦਿਲ ਇਨਸਾਨ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਨਾਂ ਸੱਯਦ ਬਦਰੁਦੀਨ ਸੀ। ਪੀਰੂ ਬੁੱਧੂ ਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਸਢੌਰਾ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸੱਯਦ ਗੁਲਾਮ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਰੱਜਿਆ-ਪੁੱਜਿਆ ਸੱਯਦ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਸੀ। ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਵਧੇਰੇ ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਵੱਲ ਸੀ। ਇਸ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਨੂੰ ਮੁਗ਼ਲ ਰਾਜ ਵੱਲੋਂ ਜਾਗੀਰ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਆਪ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਮਸਤ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸਨ ਇਸ ਕਰਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਬੁੱਧੂ ਸ਼ਾਹ’ ਕਹਿਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੂਰਵਜ ਸਮਾਣੇ ਨਗਰ ਤੋਂ ਆ ਕੇ ਸਢੌਰੇ ਨਗਰ ਵਿਚ ਅਬਾਦ ਹੋਏ ਸਨ। ਸਢੌਰੇ ਜਿਸ ਮੁਹੱਲੇ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਰਹਿਣ ਲੱਗੇ ਸਨ ਉਹ ਮੁਹੱਲਾ ਸੱਯਦਾਂ ਵਾਲੇ ਮੁਹੱਲੇ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਪੀਰ ਬੁੱਧੂ ਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦਾ ਨਿਕਾਹ 17-18 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਸ਼ਾਹੀ ਸੈਨਾ ਦੇ ਉੱਚ-ਅਧਿਕਾਰੀ ਸੈਦ ਖਾਨ ਦੀ ਭੈਣ ਨਸੀਰਾਂ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ-- ਸੱਯਦ ਅਸ਼ਰਫ, ਸੱਯਦ ਮੁਹੰਮਦ ਸ਼ਾਹ, ਸੱਯਦ ਮੁਹੰਮਦ ਬਖਸ਼ ਅਤੇ ਸਯਦ ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਪੀਰ ਬੁੱਧੂ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਸਾਰੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਇੱਜ਼ਤ ਸੀ। ਪੀਰ ਬੁੱਧੂ ਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਪੀਰ ਜੀ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਨਾਹਨ ਰਿਆਸਤ ਵਿਚ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਨਾਂ ਦਾ ਨਵਾਂ ਨਗਰ ਅਬਾਦ ਕੀਤਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਅੰਦਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਰੀਝ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਜ਼ੋਰ ਫੜ ਗਈ ਅਤੇ ਦਿਨ-ਪ੍ਰਤੀ-ਦਿਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਭੁੱਖ ਹੋਰ ਵਧਦੀ ਗਈ। ਸੋ ਇਕ ਦਿਨ ਪੀਰ ਜੀ ਆਪਣੇ ਮੁਰੀਦਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਕੇ ਪੀਰ ਜੀ ਧੰਨ ਹੋ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਬਚਨ-ਬਿਲਾਸ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਹੀ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਬੜੇ ਪ੍ਰਸੰਨਚਿੱਤ ਹੋਏ। ਜਦੋਂ ਕੱਟੜ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਨ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਬੁਰਾ ਮਨਾਇਆ। ਕਈ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੀਰ ਜੀ ਨੂੰ ‘ਕਾਫ਼ਰ’ ਤਕ ਕਹਿਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਪੀਰ ਬੁੱਧੂ ਸ਼ਾਹ ਤਾਂ ਰੱਬ ਦੇ ਰੰਗ ਵਿਚ ਰੰਗੀ ਰੂਹ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਕੋਈ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਤੇ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਦੱਸੇ ਸੱਚ ਦੇ ਰਾਹ ’ਤੇ ਚੱਲਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।

ਇਕ ਦਿਨ ਕਰਨਾਲ ਨੇੜੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਦਾਮਲਾ ਦੇ ਕਾਲਾ ਖਾਨ, ਭੀਖਨ ਖਾਨ, ਨਿਜ਼ਾਬਤ ਖਾਨ ਨਾਲ 700 ਦੇ ਕਰੀਬ ਪਠਾਣ ਪੀਰ ਬੁੱਧੂ ਸ਼ਾਹ ਜੀ ਪਾਸ ਆਣ ਹੱਥ ਜੋੜ ਤਰਲੇ ਕਰਨ ਲੱਗੇ ਕਿ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨੌਕਰੀ ਤੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰ ਹੋ ਕੇ ਟਕੇ-ਟਕੇ ਨੂੰ ਤਰਸ ਰਹੇ ਹਨ। ਕਿਰਪਾ ਕਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਾਲ-ਬੱਚੇ ਸਭ ਭੁੱਖੇ ਮਰ ਜਾਣਗੇ। ਪੀਰ ਜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ’ਤੇ ਤਰਸ ਖਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਪਾਸ ਲੈ ਆਏ ਤੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, “ਸੱਚੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀਓ! ਤੁਸੀਂ ਸੱਚ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਫ਼ੌਜ ਤਿਆਰ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ ਉਸ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਠਾਣਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਭਰਤੀ ਕਰ ਲਵੋ।” ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਾਰਖੂ ਅੱਖ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਠਾਣਾਂ ਵੱਲ ਤੱਕਿਆ ਤਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ ਨੀਵੀਆਂ ਪਾ ਲਈਆਂ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਸਮਝ ਗਏ ਦਾਲ ਵਿਚ ਕੁਝ ਕਾਲਾ ਹੈ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੀਰ ਜੀ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਕਰਦਿਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਠਾਣਾਂ ’ਚੋਂ ਕਾਲੇ ਖਾਂ, ਨਿਜਾਬਤ ਖਾਂ ਅਤੇ ਉਮਰ ਖਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜ ਰੁਪਏ ਪ੍ਰਤੀ ਦਿਨ ਅਤੇ ਬਾਕੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕ ਰੁਪਏ ਪ੍ਰਤੀ ਦਿਨ ਦੀ ਤਨਖਾਹ ’ਤੇ ਆਪਣੇ ਪਾਸ ਨੌਕਰ ਰੱਖ ਲਿਆ।

ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ, “ਪੀਰ ਬੁੱਧੂ ਸ਼ਾਹ ਜੀ ਪਾਸ ਜੋ ਪਠਾਣ ਆਏ ਸਨ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨੌਕਰੀ ਤੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਦਰਅਸਲ ਇਹ ਇਕ ਚਾਲ ਸੀ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਵਧ ਰਹੀ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯਤਾ ਦੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਪਹੁੰਚ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਪੀਰ ਬੁੱਧੂ ਸ਼ਾਹ ਬਹੁਤ ਰਹਿਮ-ਦਿਲ ਫਕੀਰ ਹੈ। ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਠਾਣਾਂ ਦੀ ਚਾਲ ਵਿਚ ਫਸ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਪਾਸ ਨੌਕਰ ਰਖਵਾ ਦੇਣਗੇ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਕਦੇ ਵੀ ਜੰਗ ਦਾ ਮਹੌਲ ਬਣਿਆ ਤਾਂ ਇਹ ਪਠਾਣ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਧੋਖਾ ਕਰ ਕੇ ਜੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਸਾਰ ਹੀ ਮੈਦਾਨ ਛੱਡ ਕੇ ਭੱਜ ਜਾਣਗੇ।”

ਗੜਵਾਲ ਦੇ ਰਾਜਾ ਫਤਿਹ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਲੜਕੀ ਦੀ ਮੰਗਣੀ ਕਹਿਲੂਰ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਰਾਜਾ ਭੀਮ ਚੰਦ ਦੇ ਲੜਕੇ ਨਾਲ ਤੈਅ ਹੋ ਗਈ। ਰਾਜਾ ਫਤਿਹ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਨਾਹਨ ਦੇ ਰਾਜੇ ਮੇਦਨੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਸੁਲਾਹ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਪਰ ਭੀਮ ਚੰਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਖਾਰ ਖਾਂਦਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀ ਫਤਿਹ ਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਬਣ ਗਈ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੋਰ ਤਾਕਤਵਰ ਸਮਝਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਹ ਇਹ ਵੀ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਰਾਜਾ ਫਤਿਹ ਸ਼ਾਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਬਹੁਤ ਆਦਰ-ਮਾਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਦੀ ਦਾ ਸੱਦਾ-ਪੱਤਰ ਰਾਜਾ ਫਤਿਹ ਸ਼ਾਹ ਵੱਲੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਵੀ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਰਾਜਾ ਭੀਮ ਚੰਦ ਭੜਕ ਗਿਆ। ਗੱਲ ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਵਧ ਗਈ ਕਿ ਰਾਜਾ ਭੀਮ ਚੰਦ ਰਿਸ਼ਤੇ ਲਈ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਸਾਰੇ ਮਹੌਲ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਾ ਕੇ ਆਪ ਸ਼ਾਦੀ ਵਿਚ ਜਾਣਾ ਠੀਕ ਨਾ ਸਮਝਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਦੀਵਾਨ ਨੰਦ ਚੰਦ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਫਤਿਹ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਲੜਕੀ ਲਈ ਸ਼ਗਨ ਅਤੇ ਤੰਬੋਲ ਦੇ ਕੇ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਜਾ ਭੀਮ ਚੰਦ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ ਦੀਵਾਨ ਨੰਦ ਚੰਦ ਦਾ ਨਿਰਾਦਰ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਦੀਵਾਨ ਨੰਦ ਚੰਦ ਨੇ ਬਦਲੇ ਹਾਲਾਤ ਦੇਖ ਕੇ ਤੰਬੋਲ ਅਤੇ ਸ਼ਗਨ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਨੂੰ ਸਾਂਭ ਕੇ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲ ਨੂੰ ਜਾਣਾ ਠੀਕ ਸਮਝਿਆ। ਰਾਜਾ ਭੀਮ ਚੰਦ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਲੁੱਟਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਵੀ ਬਣਾਈ ਪਰ ਦੀਵਾਨ ਨੰਦ ਚੰਦ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਚੌਕਸ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਰਾਜਾ ਭੀਮ ਚੰਦ ਦੀ ਇਕ ਨਾ ਚੱਲਣ ਦਿੱਤੀ। ਦੀਵਾਨ ਨੰਦ ਚੰਦ ਨੇ ਆ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਸਾਰੀ ਘਟਨਾ ਦੇ ਬਾਰੇ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਹਾਲਾਤ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਾ ਕੇ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਰ-ਬਰ-ਤਿਆਰ ਰਹਿਣ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।

ਰਾਜਾ ਫਤਿਹ ਸ਼ਾਹ ਆਪਣੇ ਚੋਟੀ ਦੇ ਯੋਧੇ ਲੈ ਕੇ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ’ਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਕੇ ਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਜਮਨਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ’ਤੇ ਆ ਕੇ ਆਪਣੇ ਮੋਰਚੇ ਲਾ ਲਏ। ਸੂਹੀਆਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਸਾਰੀ ਖ਼ਬਰ ਆਣ ਦੱਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਕੀਤੀ। ਕੋਈ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰ-ਹਜ਼ਾਰ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਟੁੱਕੜੀਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ। ਹਰ ਇਕ ਟੁੱਕੜੀ ਦਾ ਇਕ ਜਥੇਦਾਰ ਥਾਪ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਪੂਰੀ ਵਿਉਂਤਬੰਦੀ ਨਾਲ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ 20 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਭੰਗਾਣੀ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਦੁਸ਼ਮਣ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨਾਲ ਦੋ ਹੱਥ ਕੀਤੇ ਜਾਣਗੇ।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰ-ਬਰ-ਤਿਆਰ ਲਾਡਲੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਭੰਗਾਣੀ ਵੱਲ ਨੂੰ ਕੂਚ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਠਾਣਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਜੋ ਪੀਰ ਬੁੱਧੂ ਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ’ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਫ਼ੌਜ ਵਿਚ ਭਰਤੀ ਕੀਤੇ ਸਨ ਕਿ ਜੰਗ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਾਲੇ ਖਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਬਾਕੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਠਾਣ ਹਰਨ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ’ ਵਿਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ:

ਉਪਾਲੰਭ ਬਹੁ ਤਿਸੈ ਪਠਾਏ।
ਨੌਕਰ ਜੇ ਪਠਾਨ ਰਖਵਾਏ।
ਪਾਵਿਤ ਰਹੇ ਰੋਜ ਦਰਮਾਹਾ।
ਧਨ ਗਨ ਲੀਨਸਿ ਅਪਨੇ ਪਾਹਾ।
ਅਬਹਿ ਜੰਗ ਕੋ ਕਾਰਜ ਪਰਯੋ।
ਦੇਖਿ ਗੀਦੀਅਨ ਕੋ ਮਨ ਡਰਯੋ।
ਲਖਿ ਰਾਜਨ ਕੀ ਸੈਨ ਘਨੇਰੀ।
ਬਨਿ ਕਾਤੁਰ ਚਢਿਗੈ ਤਿਸ ਬੇਰੀ।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿਚ ਸੰਗਤਾਂ ਹੁੰਮ-ਹੁੰਮਾ ਕੇ ਪੁੱਜ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਕਿ ਫਤਿਹ ਸ਼ਾਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ’ਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਕੇ ਆਇਆ ਹੈ ਉਹ ਹੱਥ ਵਿਚ ਜੋ ਵੀ ਸ਼ਸਤਰ ਆਉਂਦਾ ਲੈ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਤੁਰ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਭਾਈ ਸੰਗੋ ਸ਼ਾਹ, ਭਾਈ ਜੀਤ ਮੱਲ, ਭਾਈ ਗੁਲਾਬ ਚੰਦ, ਭਾਈ ਗੰਗਾ ਰਾਮ ਵਰਗੇ ਸੂਰਮੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿਚ ਸਨ। ਜੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਦਯਾ ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਸੂਹ ਲੈ ਕੇ ਆਉਣ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। ਭਾਈ ਦਯਾ ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਪੂਰਾ ਜ਼ਾਇਜ਼ਾ ਲੈ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਪਾਸ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋ ਕੇ ਦੱਸਿਆ, “ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀਓ! ਪਿਛਲੇ ਪਾਸੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਕਤਾਰਾਂ ਬਣਾ ਕੇ ਖੜ੍ਹੀ ਹੈ। ਪਠਾਣ ਜੋ ਸਾਡੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚੋਂ ਭੱਜ ਗਏ ਨੇ ਉਹ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਨਾਲ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਨੇ। ਇਹ ਪਠਾਣ ਹੁਣ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਗੋਲਾਈ ਵਿਚ ਖੜ੍ਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹਨ। ਸਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਰਾਜਾ ਫਤਿਹ ਸ਼ਾਹ ਆਪਣੀ ਫ਼ੌਜ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਹਰੀ ਚੰਦ ਹੰਡੂਰੀਆ ਸਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ।”

ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਾਰੀ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਜਾਇਜ਼ਾ ਲੈ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜਰਨੈਲਾਂ ਨੂੰ ਥਾਂਵਾਂ ਦੱਸ ਕੇ ਡਟ ਜਾਣ ਲਈ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ। ਭਾਈ ਸੰਗੋ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਅੱਧੀ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵੱਲ ਨੂੰ ਚਾਲੇ ਪਾ ਦੇਵੇ ਅਤੇ ਇਕ ਵੱਡਾ ਰਣਥੰਮ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਗੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਸਾਰੇ ਯੋਧਿਆਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਇਸ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਨਾ ਆਵੇ।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਆਪ ਤੀਰਾਂ ਦੇ ਭੱਥੇ ਭਰ ਕੇ ਉੱਚੇ ਟਿੱਬੇ ’ਤੇ ਡਟ ਗਏ, ਜਿੱਥੋਂ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ’ਤੇ ਸਿੱਧਾ ਵਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਜੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਪੀਰ ਬੁੱਧੂ ਸ਼ਾਹ ਜੀ ਪਾਸ ਪਠਾਣਾਂ ਦੀ ਗ਼ੱਦਾਰੀ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਖ਼ਬਰ ਮਿਲਦੇ ਸਾਰ ਹੀ ਪੀਰ ਜੀ ਆਪਣੇ 700 ਮੁਰੀਦਾਂ ਅਤੇ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਫ਼ੌਜ ਵਿਚ ਭਾਜੜਾਂ ਪਾ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਪੀਰ ਜੀ ਨੇ ਜਮਨਾ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਵੈਰੀ ਦਲ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਹੱਲਿਆਂ ਨੂੰ ਠੱਲ ਪਾਈ। ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਪੈਰ ਉਖੜ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਜੰਗ ਵਿਚ ਪੀਰ ਬੁੱਧੂ ਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੇ ਦੋ ਸਪੁੱਤਰ ਅਸ਼ਰਫ ਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਮੁਹੰਮਦ ਸ਼ਾਹ, ਇਕ ਭਰਾ ਭੂਰੇ ਸ਼ਾਹ ਸਮੇਤ ਅਨੇਕਾਂ ਮੁਰੀਦ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿਚ ਮਹੰਤ ਕ੍ਰਿਪਾਲ ਦਾਸ, ਲਾਲ ਚੰਦ ਹਲਵਾਈ ਆਪਣੇ ਖੁਰਚਣੇ ਅਤੇ ਕੁੱਤਕੇ ਨਾਲ ਹੀ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਸਫਾਇਆ ਕਰਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਮਹੰਤ ਕ੍ਰਿਪਾਲ ਦਾਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਘੋੜੇ ’ਤੇ ਬੈਠਿਆਂ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਉੱਠ ਕੇ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਸੋਟੇ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਹਯਾਤ ਖਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਵਿਚ ਮਾਰਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਉੱਥੇ ਹੀ ਚਿੱਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਵਿਚ ਭਗਦੜ ਮੱਚ ਗਈ। ਦੁਸ਼ਮਣ ਫ਼ੌਜ ਹੈਰਾਨ ਸੀ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਿੱਖ ਡੰਡੇ ਸੋਟਿਆਂ ਨਾਲ ਹੀ ਸਫਾਇਆ ਕਰਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਜਿੱਤ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਝੁਲਾ ਦਿੱਤੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਜੰਗ ਵਿਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਚੁਕਵਾ ਕੇ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਲੈ ਆਂਦੇ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਸਸਕਾਰ ਜਮਨਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ’ਤੇ ਕੀਤਾ। ਪੀਰ ਬੁੱਧੂ ਸ਼ਾਹ ਜੀ ਵੀ ਆ ਗਏ। ਪੀਰ ਬੁੱਧੂ ਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਤੋਂ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਪੀਰ ਜੀ! ਤੁਹਾਡੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਯਾਦ ਰੱਖੇਗਾ। ਤੁਸੀਂ ਸੱਚ ਲਈ ਆਪਣੇ ਭਰਾ, ਸਪੁੱਤਰ ਤੇ ਮੁਰੀਦ ਵਾਰ ਦਿੱਤੇ ਨੇ! ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੇ ’ਤੇ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹਾਂ। ਤੁਸੀਂ ਮੰਗੋ ਜੋ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ। ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੀ ਮੰਗ ਪੂਰੀ ਕਰ ਕੇ ਦਿਲੋਂ ਤਸੱਲੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਾਂਗੇ।”

ਪੀਰ ਜੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਖਲੋ ਗਏ ਤੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, “ਹੇ ਦੋ ਜਹਾਨਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸੱਚੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀਓ! ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਦਿੱਤਾ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਹੈ। ਆਪ ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਤਨਾ ਆਦਰ ਸਨਮਾਨ ਦੇਵੋ ਉਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਚਾਹੀਦਾ ਵੀ ਕੀ ਹੈ! ਪਰ ਜੇ ਤੁੱਠੇ ਹੀ ਹੋ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਸੀਸ ਦੇ ਕੀਮਤੀ ਰੋਮ ਜੋ ਤੁਹਾਡੇ ਕੰਘੇ ਵਿਚ ਹਨ, ਬਖਸ਼ ਦਿਓ!”

ਇਹ ਕਹਿੰਦਿਆਂ ਪੀਰ ਜੀ ਨੇ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥਾਂ ਦਾ ਉਂਝਲਾ ਜਿਹਾ ਬਣਾ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਅੱਗੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪੀਰ ਜੀ ਦੀ ਮੰਗ ’ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕੇਸਾਂ ਸਮੇਤ ਕੰਘਾ ਪੀਰ ਜੀ ਨੂੰ ਬਖਸ਼ ਦਿੱਤਾ।

ਪੀਰ ਬੁੱਧੂ ਸ਼ਾਹ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਭੰਗਾਣੀ ਦੀ ਜੰਗ ਵਿਚ ਮਦਦ ਕਰਨ ਦੇ ਫਲਸਵਰੂਪ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਬਹੁਤ ਕੰਨ ਭਰੇ ਗਏ। ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਇਕੱਤਰਤਾ ਬੁਲਾ ਕੇ ਆਪਣੀ ਹਾਰ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ’ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤੀ। ਰਾਜਾ ਫ਼ਤਿਹ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਭੇਦ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਪੀਰ ਬੁੱਧੂ ਸ਼ਾਹ ਆਪਣੇ ਸੱਕੇ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਅਤੇ ਮੁਰੀਦਾਂ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਆਇਆ ਸੀ, ਸੋ ਪਹਾੜੀ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਦੋ ਪਾਸੇ ਲੜਨਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਾਰ ਹੋਈ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਫਤਿਹ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਇਹ ਸੂਚਨਾ ਉਸ ਦੇ ਇਤਬਾਰੀ ਸੂਹੀਏ ਨੇ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਗੱਲ ’ਤੇ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਕੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਲਿਖ ਭੇਜੀ। ਪੀਰ ਬੁੱਧੂ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਸੈਦ ਖਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਪਾਸ ਨਾ ਪਹੁੰਚਣ ਦਿੱਤੀ। ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਫੌਜਦਾਰ ਨੇ ਸਢੌਰੇ ਦੇ ਹਾਕਮ ਉਸਮਾਨ ਖਾਨ ਨੂੰ ਪੀਰ ਜੀ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰਨ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਦੇ ਦਿੱਤੇ। ਪੀਰ ਬੁੱਧੂ ਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਪਰਵਾਰ ਨਾਹਨ ਅਤੇ ਸਮਾਣੇ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਮੁਸਲਮਾਨ ਹਾਕਮ ਉਸਮਾਨ ਖਾਨ ਨੇ ਪੀਰ ਜੀ ਨੂੰ ਬੜੀ ਬੇਦਰਦੀ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਦੇ ਟੋਟੇ-ਟੋਟੇ ਕਰ ਕੇ ਕਤਲ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

ਸੰਨ 1710 ਈ: ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਸਢੌਰੇ ਆਇਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਸਢੌਰੇ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਕੇ ਉਸਮਾਨ ਖਾਨ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ’ਤੇ ਲਟਕਾ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਕੀਤੇ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ। ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੀ ਅਧੀਨਗੀ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਰ ਆਗਿਆ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਿਵਾਇਆ। ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਇਤਬਾਰ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁਭਚਿੰਤਕਾਂ ਵਾਲਾ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਪਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨਾਲ ਧੋਖਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਸੂਬੇਦਾਰ ਵਜੀਰ ਖਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਗੁਪਤ ਪੱਤਰ ਭੇਜ ਕੇ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਵਿਰੁੱਧ ਯੋਗ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨ ਦੀ ਸਲਾਹ ਬਣਾਈ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਪੂਰਾ ਸਹਿਯੋਗ ਦੇਣ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕਰ ਕੇ ਇਹ ਪੱਤਰ ਲਿਖ ਕੇ ਬਾਂਸ ਦੀ ਪੋਰੀ ਵਿਚ ਲੁਕਾ ਕੇ ਇਕ ਘੋੜ ਸਵਾਰ ਰਾਹੀਂ ਵਜੀਰ ਖਾਂ ਪਾਸ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਇਕ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਸ਼ੱਕ ਹੋ ਜਾਣ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਪੋਰੀ ਖੋਹ ਕੇ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਪਟਕਾ ਮਾਰੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਟੁੱਟ ਗਈ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿਚ ਛੁਪਿਆ ਪੱਤਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਲੱਗ ਗਿਆ। ਇਹ ਪੱਤਰ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਪਾਸ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਸਢੌਰੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲੋਂ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਧੋਖਾ ਦੇਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਸਲੂਕ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ? ਸਭ ਨੇ ਇਕ ਅਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੇ ਘਾਟ ਉਤਾਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਪੱਤਰ ਉੱਪਰ ਹਸਤਾਖਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਆਦਮੀਆਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੇ ਘਾਟ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਜਿਸ ਥਾਂ ’ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਦਗ਼ਾਬਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਉਸ ਥਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਕਤਲਗੜ੍ਹੀ ਪੈ ਗਿਆ। ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਇਸ ਥਾਂ ’ਤੇ ਜੈਨ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਸਢੌਰਾ ਫਤਿਹ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਥਾਂ ’ਤੇ ਇਕ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕਰਵਾਈ ਗਈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਹਰ ਵੇਲੇ ਫ਼ੌਜ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੋਂ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦਾ ਮੁਕਾਮ ਲੋਹਗੜ੍ਹ ਕੋਈ ਸੱਤ-ਅੱਠ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ’ਤੇ ਸੀ। ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਕੁਝ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੀ ਬਾਕੀ ਹਨ।

ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਸਢੌਰਾ ਫਤਿਹ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉੱਥੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਉਪਰੰਤ ਖਾਲਸਾਈ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਝੁਲਾਇਆ। ਇਸ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਬੜਾ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਸਾਲ ਜਦੋਂ ਇਸ ਦਾ ਚੋਲਾ ਬਦਲੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸੰਗਤਾਂ ਬੜੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਭਾਰੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਇਸ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਸੀ ਉਹ ਪੀੜੀ-ਦਰ-ਪੀੜੀ ਇਸ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਕਰਦੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਹਨ। ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਮੁੱਖ ਦੁਆਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਇਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵੀ ਬਣਵਾਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀ ਜ਼ਮੀਨ ਉਸ ਦੇ ਨਾਮ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਸਢੌਰਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰਵਾਰ ਚੜ੍ਹਦੇ ਵੱਲ ਇਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕਰਵਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਖੂਹ ਹੈ।

ਇਸ ਨਗਰ ਦੀ ਵਸੋਂ ਸੰਨ 1947 ਈ: ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਦਰ੍ਹਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਦੇ ਕਰੀਬ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਸੰਨ 1947 ਈ: ਵਿਚ ਹੋਈ ਭਾਰਤ-ਵੰਡ ਸਮੇਂ ਸਮੂਹ ਮੁਸਲਮਾਨ ਵੱਸੋਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਚਲੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਥੋੜ੍ਹੇ ਬਹੁਤ ਲੋਕ ਅਮਨ ਅਮਾਨ ਪਿੱਛੋਂ ਫਿਰ ਇੱਥੇ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ ਸਨ।

ਸਢੌਰੇ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਬਹੁਤ ਥੋੜੀ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਰਲ ਕੇ ਪੀਰ ਬੁੱਧੂ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਉਸਾਰਨ ਦਾ ਉਪਰਾਲਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਕ ਸਿੱਖ ਅਲਾਟੀ ਕੋਲੋਂ ਜਗ੍ਹਾ ਖਰੀਦ ਕੇ ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਸੱਯਦ ਬਦਰੁੱਦੀਨ ਅਲਮਾਰੂਫ (ਪੀਰ ਬੁੱਧੂ ਸ਼ਾਹ) ਦੀ ਬੰਸਾਵਲੀ

ਸ਼ਾਹ ਨਿਜ਼ਾਮੁੱਦੀਨ
।
ਸ਼ਾਹ ਅਬਦੁਲ ਹਮੀਦ, ਗੰਜ-ਇ-ਇਲਮ (ਜਿਸ ਦਾ ਮਜਾਰ ਈਦ ਗਾਹ ਵਿਚ ਹੈ)
।
ਸ਼ਾਹ ਅਬਦੁਲ ਵਾਹਾਬ ਅਕਤਾਬ (ਇਸ ਦਾ ਮਕਬਰਾ ਮਹੱਲਾ ਸਵਾਨੀਆ ਮਸਜਿਦ ਵਿਚ ਹੈ)
।
ਸੱਯਦ ਅਬਦੁਲ ਹਮੀਦ
।
ਸ਼ਾਹ ਅਲੀ ਅਸਗਰ
।
ਰਾਜਾ ਸ਼ਾਹ ਇਬ੍ਰਾਹੀਮ ਬਾਲਾ
।
ਸੱਯਦ ਮੁਹੰਮਦ ਅਸ਼ਰਫ ।

ਸੱਯਦ ਗੁਲਾਮ ਸ਼ਾਹ (ਭੰਗਾਣੀ ਦੇ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਇਆ)
।
ਸੱਯਦ ਬਦਰੁੱਦੀਨ ਅਸਮਾਰੂਫ (ਪੀਰ ਬੁੱਧੂ ਸ਼ਾਹ)
।
ਸੱਯਦ ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ-ਸੱਯਦ ਮੁਹੰਮਦ ਬਖਸ਼-ਸੱਯਦ ਮੁਹੰਮਦ ਸ਼ਾਹ-ਸੱਯਦ ਅਸ਼ਰਫ ਸ਼ਾਹ ।
। ।
ਸੱਯਦ ਅਤਾ ਸ਼ਾਹ ਸੱਯਦ ਇਮਾਮ ਸ਼ਾਹ
। ।
ਸੱਯਦ ਮੁਹੱਮਦ ਹੁਸੈਨ-ਸੱਯਦ ਆਲਮ ਸ਼ਾਹ-ਸੱਯਦ ਮਲਿਕ ਹੁਸੈਨ ਸੱਯਦ ਤਸੱਦੁਕ ਹੁਸੈਨ-ਸੱਯਦ ਤਹੱਵਰ ਹੁਸੈਨ
। । । ।
ਸੱਯਦ ਮਕਸੂਦੁਲ ਹੁਸੈਨ ਸੱਯਦ ਮਨਜੂਰ ਹੁਸੈਨ ਸੱਯਦ ਮਸੀਹ ਹੁਸੈਨ ਸੱਯਦ ਮੁਹੰਮਦ ਹਮੀਦ
।
ਸੱਯਦ ਸ਼ਰਾਫਤ ਹੁਸੈਨ (ਇਹ ਝੰਗ ਪਕਿਸਤਾਨ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ) ਸੱਯਦ ਹੈਦਰ ਹੁਸੈਨ
।
ਸੱਯਦ ਨਾਤਕ ਹੁਸੈਨ-ਸੱਯਦ ਸ਼ਫੀਹ ਅਲੀ-ਸੱਯਦ ਇਲਮ ਹੁਸੈਨ (ਇਹ ਕਰਾਚੀ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ)
।
ਸੱਯਦ ਮੁਨਵਰ ਹੁਸੈਨ- ਸੱਯਦ ਜ਼ਫਰ ਹੁਸੈਨ- ਸੱਯਦ ਤਸੱਵਰ ਹੁਸੈਨ- ਸੱਯਦ ਨਜ਼ਰ ਹੁਸੈਨ (ਇਹ ਝੰਗ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ)