ਉਂਞ ਤਾਂ ਮੁਸੱਵਰੀ ਅਖੀਰਲੇ ਮੁਗਲ ਕਾਲ ਵੇਲੇ ਹੀ ਰਹਿ ਗਈ ਸੀ, ਪਰ ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਤਾਂ ਮੁਗ਼ਲ, ਕਾਂਗੜਾ ਤੇ ਰਾਜਪੂਤਾਨਾ ਸਕੂਲ, ਉੱਕਾ ਹੀ ਬੰਦ ਹੋ ਗਏ। ਹਾਂ, ਸਿੱਖ ਸਕੂਲ ਖੁੱਲ੍ਹ ਗਿਆ। ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਛਤਰ-ਛਾਇਆ ਹੇਠ ਹੁਨਰ ਖੇਡਣ-ਮੱਲਣ ਲੱਗਾ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਇਥੇ ਹੁਨਰ ਨੇ ਕੁਝ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਵਿਚ ਹੀ ਅਮਿਟਵਾਂ ਰੰਗ ਛੱਡਿਆ।

ਗੁੰਬਦ :

ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਿਆਂ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਜ਼ਰ ਗੁੰਬਦ ਉੱਤੇ ਠਹਿਰਦੀ ਹੈ। ਗੁੰਬਦ ਆਮ ਕਰਕੇ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਹਿਲਾ ਗਾਜਰ ਗੁੰਬਦ (ਉੱਪਰੋਂ ਗਾਜਰ ਵਾਂਗ ਤਿੱਖਾ, ਥੱਲਿਓਂ ਉਹਦੇ ਵਾਂਗ ਚੌੜਾ)। ਦੂਜਾ ਤੇਜ਼ ਗੁੰਬਦ, ਇਹ ਇਮਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤੇ ਸੂਰਬੀਰਾਂ ਵਾਂਗ ਧੌਣ ਅਕੜਾ ਕੇ ਖਲੋਤਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦਾ। ਤੀਸਰਾ ਨਾਂ ਹੈ ਫੱਸਾ ਜਾਂ ਬੈਠਵਾਂ, ਜਿਸ ਦੀ ਵਧੀਆ ਮਿਸਾਲ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਗੁੰਬਦ ਹੈ। ਇਹ ਗੁੰਬਦ ਵੇਖਣ ਵਿਚ ਘੱਟ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਗੁੰਬਦ ਤੇਜ਼ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਤੇਜ਼ ਗੁੰਬਦ ਦਾ ਝਾਉਲਾ ਜਿਹਾ ਜ਼ਰੂਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਹਿੰਦੂ ਮੁਸਲਿਮ ਇਕ ਜਾਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ, ਮੁਸਲਮਾਨੀ ਰੰਗਤ ਦੇ ਕੇ ਤੇ ਧੁਰ ਉੱਪਰ ਕੌਲ ਫੁੱਲ ਮੂਧਾ ਮਾਰ ਕੇ ਹਿੰਦਵਾਨੀ ਤਰਜ਼ ਲੈ ਕੇ ਦੋ ਹੁਨਰਾਂ ਦਾ ਸੰਗਮ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਆਮ ਗੁੰਬਦ ਤਾਂ ਚੂਨੇ ਗੱਚ ਹੀ ਦਿੱਸਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਸ ਉੱਤੇ ਤਾਂਬੇ ਦੇ ਚਿਤਰੇ ਹੋਏ ਪੱਤਰ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਵਰਕ ਚੜ੍ਹਾਏ ਹੋਏ ਹਨ। ਗੁੰਬਦ ਦੀਆਂ ਫਾੜੀਆਂ ਜਾਂ ਮੋਗਰਾਂ ਤੇ ਹੇਠਾਂ ਪੱਤਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਲਤਾਂ ਕਹੀਦਾ ਹੈ, ਐਨ ਜਚੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।

ਗੱਚ ਦਾ ਹੁਨਰ

ਗੱਚ ਇਕ ਕਿਸਮ ਦਾ ਪੱਥਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਮੁਨਾਸਬ ਅੱਗ ਵਿਚ ਭੁੰਨਦੇ, ਪੀਂਹਦੇ ਤੇ ਕੱਪੜ-ਛਾਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਓਨਾ ਹੀ ਪਾਣੀ ਪਾ-ਪਾ ਘੋਲਦੇ, ਜਿੰਨਾ ਕਾਰੀਗਰ ਲਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮਿੰਟ-ਦੋ-ਮਿੰਟ ਮਗਰੋਂ ਪੱਥਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਥੋੜ੍ਹਾ ਵਰਤਣਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਕਾਰੀਗਰ ਤਲੀਆਂ ਉੱਤੇ ਘੋਲ-ਘੋਲ ਲਾਈ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਗੱਚ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਚੂਨੇ ਵਾਂਗ ਲਾ, ਫੇਰ ਲੋਹੇ ਦੀ ਕਲਮ ਨਾਲ ਛਿੱਲ ਕੇ, ਫੁੱਲ-ਪੱਤੀਆਂ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਫੇਰ ਪੀਲਾ ਰੋਗਨ ਕਰ ਕੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਵਰਕ ਲਾ ਦੇਂਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਹੁਨਰ ਗੁੰਬਦ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਕਾਰੀਗਰ ਗੱਚ ਜਾਂ ਚੂਨੇ ਉੱਤੇ ਪੱਧਰੇ ਅੱਖਰ ਲਿਖਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਭਾਈ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਨੱਕਾਸ਼ ਨੇ ਹਰਿ ਕੀ ਪਉੜੀ ਦੇ ਉੱਪਰਲਿਆਂ ਦੱਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਜਪੁ ਜੀ ਸਾਹਿਬ ਲਿਖਿਆ, ਜੋ ਉੱਭਰਵੇਂ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿਚ ਹੈ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਸੀ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੱਖਰੀ ਹੁਨਰ ਵਰਤਿਆ। ਇਥੇ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਨੇ ਗੱਚ ਦਾ ਹੁਨਰ ਨਹੀਂ ਮਾਰਿਆ।

ਟੁਕੜੀ

ਗੱਚ ਦੇ ਵਿਚ ਵਿਉਂਤ ਨਾਲ ਸ਼ੀਸ਼ਿਆਂ ਦੀਆਂ ਟੁਕੜੀਆਂ ਜੜਨ ਨੂੰ ਟੁਕੜੀ ਕਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹਦਾ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਵੇਲੇ ਬੜਾ ਜ਼ੋਰ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਵੀ ਇਹਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਸਹਾਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਹੁਨਰ ਹਰਿ ਕੀ ਪਉੜੀ ਉੱਪਰਲੀ ਛੱਤ ’ਤੇ ਮੋਹਰਲੇ ਦਲਾਨ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਹੈ।

ਹੀਰਾ ਨੁਮਾ

ਇਹ ਹੁਨਰ ਟੁਕੜੀ ਦਾ ਭਰਾ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਾਫ਼ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਉੱਤੇ ਫੁੱਲ-ਪੱਤਰ ਖਿੱਚ ਕੇ ਉੱਪਰ ਹੀ ਕਲੀ ਕਰਾਈ ਜਾਂਦੀ, ਓਹੋ ਪਾਸਾ ਮਸਾਲੇ ਨਾਲ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉੱਪਰਲਾ ਪਾਸਾ ਸਾਫ਼ ਹੁੰਦਿਆਂ ਵੀ ਦਰਸ਼ਕ ਨੂੰ ਟਪਲਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਪਈ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਉੱਪਰ ਹੀ ਹੈ। ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਹੀਰੇ ਵਾਂਗ ਡਲ੍ਹਕੂੰ-ਡਲ੍ਹਕੂੰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਹੁਨਰ ਦਾ ਨਾਮ ਹੀਰਾ ਨੁਮਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਵੇਲੇ ਇਹਦੀ ਚੋਖੀ ਇੱਜ਼ਤ ਸੀ।

ਧੁਰ ਉੱਪਰਲੀ ਛੱਤ ਦਾ ਫਰਸ਼

ਫ਼ਰਸ਼ ਦੇਖ ਕੇ ਹੈਰਾਨ ਹੋ-ਹੋ ਜਾਈਦਾ ਹੈ। ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਇੱਟਾਂ ਜਿੰਨੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਲਾਲ ਰੰਗ ਪਾ ਕੇ ਪਕਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਉੱਤੋਂ ਮੋਟੀਆਂ ਤੇ ਥੱਲਿਓਂ ਬਹੁਤ ਪਤਲੀਆਂ ਹਨ। ਚੂਨਾ ਵਿਛਾ ਕੇ ਆਡੇ ਦਾਅ ਬੀੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਵਾਲ ਭਰ ਵਿੱਥ ਨਹੀਂ। ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲ ਖੇਚਲ ਘੱਟ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਗੱਲ ਸਾਫ਼ ਦਿੱਸਦੀ ਹੈ। ਇੱਟਾਂ ਦੁਆਲੇ, ਕਾਲੀ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਪਕਾ ਕੇ ਗਜ਼ ਲਾਏ ਹੋਏ ਹਨ (ਜੋ ਸ਼ਾਹ ਪੱਥਰ ਦਾ ਪੂਰਾ ਭਰਮ ਪਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ)। ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗਿਰਾਹ ਜਾਂ ਹੁਨਰੀ ਸ਼ਕਲਾਂ ਇੱਟਾਂ ਨਾਲ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਸ਼ਕਲਾਂ ਵਿਚ ਇਉਂ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ‘ਹਜ਼ਰਤ ਸੀਮੈਂਟ’ ਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਰੇਤਲੇ ਰੰਗ ਦੀਆਂ ਪੋਟਾ-ਪੋਟਾ ਭਰ ਇੱਟਾਂ ਵਰਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਫਰਸ਼ ਹਾਲੀ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਇਹਦੀ ਸੇਵਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ, ਖ੍ਰੇਪੜੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲੱਥੀਆਂ।

ਮੋਹਰਾ-ਕਸ਼ੀ ਦੇ ਰੰਗ

ਉੱਪਰਲੀ, ਵਿਚਲੀ ਛੱਤ ਤੇ ਪੌੜੀਆਂ ਵਿਚ ਇਹ ਹੁਨਰ ਹੈ। ਇਹ ਹੁਨਰ ਸਿੱਖ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਸਿਖਰ ਉੱਪਰ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਮੋਹਰਾ-ਕਸ਼ੀ, ਗਿੱਲੇ ਪਲੱਸਤਰ ਉੱਤੇ ਮਿਲੇ ਰੰਗ, ਇਕ ਜਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਦਿਹਾੜੀ, ਡੇਢ ਦਿਹਾੜੀ, ਇਕ ਮੁਰੱਬਾ, ਫੁਟ ਭਰ ਥਾਂ ਤਰ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਬਹੁਤ ਪੱਕੀਆਂ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਪਾਣੀ ਚਿਰਾਕਾ ਖਿੱਚਦੀਆਂ ਹਨ। ਥਾਂ ਤਰ ਕਰ ਕੇ ਪਲੱਸਤਰ ਕਰਦੇ (ਜੋ ਪੋਰਾ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ)। ਓਸੇ ਉੱਤੇ ਰੰਗ ਕਰਦੇ ਤੇ ਨਹਿਲੇ(ਟੀਪ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਝੋਲੇ (ਨਿੱਕੀ ਕਾਂਡੀ) ਜਿੱਡਾ, ਮੂੰਹ ਭਾਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ) ਨਾਲ ਠੱਪੀ ਜਾਂਦੇ। ਜੇ ਇੱਟਾਂ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਤਰ ਨਾ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਚੂਨਾ ਲਹਿ ਜਾਣ ਦਾ ਡਰ ਹੁੰਦਾ। ਜੇ ਤਰ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਤਾਂ ਪੋਰਾ ਸੁੱਕਣ ਦਾ ਭੈ ਰਹਿੰਦਾ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਕਈ ਵਾਰ ਕਾਰੀਗਰ ਰੋਟੀ ਖਾ ਕੇ ਆਉਂਦੇ ਜਾਂ ਹੱਥਲਾ ਕੰਮ ਸਿਰੇ ਚਾੜ੍ਹ ਕੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਪਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਅਨੋਖੀ ਹੁਨਰੀ ਤਪੱਸਿਆ ਹੈ। ਮੋਹਰਾਕਸ਼ੀ ਦੇ ਜਿਹੜੇ ਰੰਗ ਸਨ, ਉਹ ਵਲੈਤੋਂ ਟਿਊਬਾਂ ਵਿਚ ਭਰ ਕੇ ਨਹੀਂ ਸਨ ਆਉਂਦੇ। ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ:

(1) ਦੇਸੀ ਮਿੱਟੀ ਹਿਰਮਚੀ। ਇਸ ਦਾ ਰੰਗ ਲਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਪੰਸਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਆਮ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਸਿਲ ਉੱਤੇ ਰੱਖ, ਪਾਣੀ ਪਾ-ਪਾ, ਰੱਬ ਦਾ ਨਾਂ ਲੈ, ਵੱਟੇ ਨਾਲ ਰਗੜੀ ਜਾਂਦੇ। ਜਿੰਨੀ ਮਹੀਨ ਹੁੰਦੀ, ਓਨਾ ਹੀ ਰੰਗ ਲਾਲ ਨਿਕਲਦਾ ਸੀ। ਠੂਠੀ ਵਿਚ ਪਾ ਕੇ ਵਰਤਦੇ ਸਨ।

(2) ਕਾਲਾ ਰੰਗ, ਨਰੇਲ ਦੀ ਠੂਠੀ ਸਾੜ ਕੇ, ਪਾਣੀ ਪਾ-ਪਾ, ਵੱਟੇ ਨਾਲ ਮਹੀਨ ਕਰਦੇ, ਜਿੰਨੀ ਬਰੀਕ ਹੁੰਦੀ, ਓਨਾ ਸ਼ਾਹ ਰੰਗ ਨਿਕਲਦਾ।

(3) ਸਬਜ਼ ਰੰਗ, ਇਕ ਕਿਸਮ ਦਾ ਹਰਾ ਪੱਥਰ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੰਗਿ-ਸਬਜ਼ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹਦੇ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਟੋਟੇ ਪੰਸਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਆਮ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਪਾਣੀ ਪਾ-ਪਾ, ਦਬੱਲ ਕੇ ਪੀਂਹਦੇ ਸਨ।

(4) ਜ਼ਰਦੀ ਮਿੱਟੀ-ਇਕ ਕਿਸਮ ਦੀ ਗਾਚਣੀ। ਇਹ ਸਿਲ ਉੱਤੇ ਘਸਾਈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਇਹਦਾ ਬਹੁਤਾ ਕਜ਼ੀਆ ਕਰਦਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਪੀਲਾ ਰੰਗ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।

(5) ਨੀਲਾ ਰੰਗ-ਲਾਜਵਰਦ ਜੋ ਪਾਊਡਰ ਵਾਂਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿਚ ਸਰੇਸ਼ ਪਾ ਕੇ ਵਰਤਦੇ ਸਨ।

ਸਫ਼ੈਦ-ਸੰਗਮਰਮਰ ਦੀਆਂ ਕੱਤਲਾਂ ਜਾਂ ਕੰਕਰਾਂ ਸਾੜ ਕੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਭਿਉਂਦੇ ਸਨ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਲੀ ਦੇ ਵੱਟੇ ਭੇਵੀਂਦੇ ਹਨ। ਫੇਰ ਪੁਣਦੇ ਤੇ ਓਸ ਥੱਲੇ ਜਿਹੜਾ ਦਹੀਂ ਜਿਹਾ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਕੰਮ ਵਿਚ ਲਿਆਉਂਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਡੋਗਾ ਵੀ ਕਹਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਸਿਵਾਏ ਸਾਵੇ ਰੰਗ ਦੇ, ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਰੰਗ ਇਸ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਹਲਕੇ ਭਾਰੇ ਕਰਦੇ ਤੇ ਸਾਵੇ ਨੂੰ ਜ਼ਰਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਇਕ ਲਹੂ ਵਾਂਗ ਲਾਲ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਤੇ ਉਹਨੂੰ ਕੁਝ ਖੁਸ਼ਕ ਪਲੱਸਤਰ ਉਤੇ ਲਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਸ਼ਿੰਗਰਫ਼ ਨੂੰ ਸਰੇਸ਼ ਪਾ ਕੇ ਬਣਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਰੰਗ ਭਾਈ ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵਿਚਲੀ ਛੱਤੇ, ਚੜ੍ਹਦੇ ਬੰਨੇ ਵਰਤਿਆ ਤੇ ਇਹ ਰੰਗ, ਰੋਗਨ ਦਾ ਭੁਲੇਖਾ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਜੜਤਕਾਰੀ

ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਇਕ ਹੋਰ ਹੁਨਰ ਹੈ-ਸੰਗਮਰਮਰ ਵਿਚ ਜੜਤਕਾਰੀ। ਇਹ ਹੁਨਰ ਵੀ ਨੱਕਾਸ਼ਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ। ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਖਾਕਾ ਬਣਾਉਂਦਾ, ਫੇਰ ਪੱਥਰ-ਘਾੜਾ ਖਾਕਾ ਝਾੜ ਕੇ ਨਿੱਕੀ ਆਰੀ ਨਾਲ ਚੀਰ ਪਾਉਂਦਾ ਤੇ ਬੇਗੜੀਏ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨੇ ਪੱਥਰਾਂ ਨੂੰ ਰਗੜ ਕੇ ਥੇਵੇ ਬਣਾ ਪੱਥਰ ਘਾੜਿਆਂ ਨੂੰ ਦਿੰਦੇ ਤੇ ਉਹ ਜੜਦੇ ਸਨ। ਜੜਤਕਾਰੀ ਵਿਚ ਇਹ ਪੱਥਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹਨ: (1)ਹਕੀਕ-ਲਾਲ ਤੇ ਬਦਾਮੀ ਭਾਅ ਵਾਲਾ (2) ਜ਼ਹਿਰ ਮੌਹਰਾ (3) ਖੱਟੂ ਪੱਥਰ ਪੀਲਾ (4) ਸਬਜ਼ ਬਲੌਰ। ਇਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁਹਣਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲਹਿੰਦੀ ਬਾਹੀ ਵੱਲ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। (5) ਲਾਜਵਰਦ ਨੀਲਾ (6) ਕਾਲਾ। ਅਬਰੀ ਘਸਮੈਲਾ, ਵਿਚ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮਨਮੋਹਣੀਆਂ ਰਗਾਂ (7) ਸਿੱਪ ਵੀ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਡੋਡੀਆਂ ’ਤੇ ਬਹੁਤ ਸੁਹਣਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮੱਥੇ ਤੇ ਸੱਜੇ-ਖੱਬੇ ਬੜਾ ਮਹੀਨ ਕੰਮ ਹੈ। ਕਈ ਥਾਈਂ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਡੰਡੀਆਂ ਧਾਗੇ ਜਿੰਨੀਆਂ ਬਰੀਕ ਤੇ ਪੈਨਸਿਲ ਦੇ ਸੁਰਮੇਂ ਜਿੰਨੇ ਮੋਟੇ ਥੇਵੇ ਵਰਤੇ ਹਨ। ਕਾਰੀਗਰੀ ਦੀ ਹੱਦ ਮੁਕਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਈਰਾਨੀ ਫੁੱਲ-ਪੱਤਰ ਘੱਟ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਦੇਸ ਦੇ ਫਲ ਵੀ ਸੁਹਣੇ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਰੁੱਖ, ਸਿਵਾਏ ਮਜਨੂੰ ਦੇ, ਹੋਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖ਼ਿਆਲੀ ਹੀ ਹਨ। ਮੋਹਰਲੇ ਦਹਿਨਾਂ ’ਤੇ ਦੋ ਸਾਧੂ ਵੀ ਅਜੀਬ ਰਸ ਦੀ ਬਰਖਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਗੱਲ ਕੀ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਹੁਨਰਾਂ ਦਾ ਅਖ਼ਰੀਲਾ ਤੇ ਬੇਹੱਦ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੈ।