ਨੈਤਿਕਤਾ ਅਤੇ ਸੰਸਕਾਰ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪਛਾਣ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅਰਥ ਭਰਪੂਰ ਜੀਵਨ ਜੀਉਣ ਲਈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਧਰਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰਤੀ ਕੀ ਫ਼ਰਜ਼ ਹੈ ਅਤੇ ਕੀ ਅਧਿਕਾਰ ਹਨ ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਧਰਮ ਹੀ ਤੈਅ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਆਦਿ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਦਰਸ਼ਕ ਜੀਵਨ ਜੀਉਣ ਦੇ ਮਾਰਗ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਹਰ ਧਰਮ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ‘ਗੁਰੂ’ ਪ੍ਰਥਾ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ‘ਗੁਰੂ’ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚ ‘ਗ’ ਅੱਖਰ ਦਾ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ‘ਅੰਧਕਾਰ’ ਅਤੇ ‘ਰੂ’ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਹੈ ਦੂਰ ਕਰਨਾ ਅਰਥਾਤ ਜੋ ਗਿਆਨ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦਾ ਅੰਧੇਰਾ ਦੂਰ ਕਰ ਦੇਵੇ ਉਹ ਗੁਰੂ ਹੈ ਭਾਵ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪੱਥ-ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਕ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਉਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਭਟਕੇ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਗਿਆਨ ਰੂਪੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੇਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੋਵੇ।

ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕੀਤੀ। ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਆਧਾਰ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਸ਼ਬਦ ਰੂਪੀ ਬਾਣੀ ਹੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਗੁਰੂ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰਕੇ ‘ਸਬਦੁ ਗੁਰੂ ਸੁਰਤਿ ਧੁਨਿ ਚੇਲਾ॥’ ਪੂਰੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਇਕ ਨਵਾਂ ਅਤੇ ਸੱਚਾ ਮਾਰਗ ਵਿਖਾਇਆ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੋਚ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਨੈਤਿਕ ਸੀ। ਸਮੁੱਚੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਸੱਚ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਉੱਚਿਆਂ ਕਰਨ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਮਨ ਨੂੰ ਚਿੰਤਨ ਰਾਹੀਂ ਸੁੱਚਾ ਕਰਨ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਕ ਐਸੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰਨ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਰੋਜ਼ ਦੀ ਨਿੱਤ-ਕਿਰਿਆ ਆਦਰਸ਼ਕ ਹੋਵੇ ਭਾਵ ਉਹ ਸਮਾਜ ਲਈ ਰੋਲ ਮਾਡਲ ਹੋਵੇ, ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਆਤਮਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਗਵਾਈ ਦੇਵੇ।

ਦੁਨੀਆਂ ਦਾ ਹਰ ਧਰਮ ਕਿਸੇ-ਨ-ਕਿਸੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਫਲਸਫ਼ੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਸਿੱਖੀ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਫਲਸਫ਼ੇ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਇਕ ਰੁਕਾਵਟ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਦਸ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਰੂਪ ਵੇਖ ਕੇ ਵਧੇਰੇ ਜਗਿਆਸੂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਗੁਰੂ ਸਮਝ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਨਾ-ਸਮਝੀ ਦੇਹ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜਾਣਨ ਕਰ ਕੇ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਬੇਸਮਝੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਸਿੱਖੀ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਇਕ ਰੁਕਾਵਟ ਹੈ। ਇਹ ਟਪਲਾ ਅਸਲ ਵਿਚ ਦੇਹ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜਾਣਨ ਕਰਕੇ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। “ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਭਗਤ ਮਾਲਾ” ਜੋ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਗਈ ਵਿਚ ਅੰਕਿਤ ਹੈ ਕਿ - ਇਕ ਵਾਰੀ ਕਿਸੇ ਸਿੱਖ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ “ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ ਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜੀਏ ਨਾ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਬਚਨ ਕੀਤੇ- “ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਜੁੜੋਗੇ ਤਾਂ ਵਿਛੁੜ ਜਾਉਗੇ। ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਜੁੜੋਗੇ ਤਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਜੁੜੇ ਰਹੋਗੇ, ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਵਿਛੁੜੋਗੇ।” ਸਿਧਾਂਤਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਦਸ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਸਰੀਰਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਬੇਸ਼ਕ ਮੌਜੂਦ ਸਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਾਡੇ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।

ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਡਿੱਗ ਚੁੱਕੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਉਠਾਉਣ ਲਈ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਸੁੱਚਾ ਕੰਮ ਅਰੰਭਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਦਸ ਗੁਰੂ ਮਨੁੱਖੀ ਜਾਮਿਆਂ ਵਿਚ ਸੰਪੂਰਨ ਕੀਤਾ। ਸਿੱਖੀ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਇਕ ਮੰਨਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਜੋਤਿ ਜੁਗਤਿ ਰਾਹੀਂ ਦਸਾਂ ਜਾਮਿਆਂ ਵਿਚ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ। ਜਾਮੇ ਤਾਂ ਦਸ ਹੋਏ, ਪਰ ਗੁਰੂ ਆਦਿ ਤੋਂ ਅੰਤ ਤਕ ਇਕੋ ਹੀ ਰਹੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਭਾਵ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ ਸ਼ਬਦ ਹੈ।

ਸੱਚ ਦੇ ਮੁਜਸਮੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਗਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਚਿੰਤਨ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਲਹਾਮ ਰੂਪੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਜੋਤਿ ਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ, ਸਮਝਿਆ, ਵਿਚਾਰਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਸ ਸੱਚ ਨੂੰ ‘ਸ਼ਬਦ’ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ :

ਜੈਸੀ ਮੈ ਆਵੈ ਖਸਮ ਕੀ ਬਾਣੀ ਤੈਸੜਾ ਕਰੀ ਗਿਆਨੁ ਵੇ ਲਾਲੋ॥ (ਪੰਨਾ 722)

ਸਾਰੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਇਸੇ ਰੱਬੀ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਲੋਕਾਈ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ। ਹੁਣ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਗੁਰੂ ਜੋਤਿ ਦਾ ਸਰੂਪ ਕੀ ਹੈ? ਜੋਤਿ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਦੇ ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼ ਵਿਚ ਜੋਤਿ ਭਾਵ ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਚਮਕ ਅਤੇ ਤੇਜ ਹੈ। ਇਹ ਗਿਆਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਜੋਤਿ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਹੋਂਦ ਅਤੇ ਸੱਚ ਦੇ ਗਿਆਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੋ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋਤਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਗਿਆਨ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਚਾਨਣ ਨਾਲ ਹਰ ਥਾਂ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਰੂਪੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸੋ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜਿਹੜੀ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਵਿਚ ਇਕ ਆਦਰਸ਼ਕ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਇਕ ਆਦਰਸ਼ਕ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸੀ, ਉਸ ਦਾ ਸ੍ਰੋਤ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਹੁਕਮ, ਇਲਹਾਮ ਜਾਂ ਜੋਤਿ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸ਼ਬਦ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ। ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ‘ਸ਼ਬਦ’ ਕਿਸੇ ਵੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇਕ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਅਰਥ ਹਨ- ਧੁਨੀ, ਲਫ਼ਜ਼, ਅਵਾਜ਼, ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਜੋੜ ਆਦਿ। ਲੇਕਿਨ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਜਦੋਂ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦ-ਗੁਰੂ ਕਿਹਾ ਤਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਸਧਾਰਨ ਗਿਆਨ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਅਧਿਆਤਮਕ ਗਿਆਨ ਯਾਨੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਸ਼ਬਦ (Word of God) ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। ਗਿਆਨੀ ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਸਕੀਨ ਅਨੁਸਾਰ - ਜਿਹੜੇ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਜੁੜੇ ਉਹ ਸ਼ਬਦ ਹੈ, ਜਿਹੜੇ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਪਰਮ ਪਿਤਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਜੁੜੇ, ਉਹ ਗੁਰ-ਸ਼ਬਦ ਹੈ, ਭਾਵ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਹੈ।

ਸਿੱਖ ਚਿੰਤਨ ਵਿਚ ਸ਼ਬਦ ਰੂਪੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਕੇ ਜੋਤਿ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਐਸੀ ਜੋਤਿ ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਨੰਤ ਕਾਲ ਤਕ ਸਮੁੱਚੀ ਕਾਇਨਾਤ ਦੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ, ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਦੀ, ਗਿਆਨ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਅਤੇ ਸੇਧ ਮਿਲਦੀ ਰਹੇਗੀ। ਗੁਰੂ ਸ਼ਬਦ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਹੀ ਸ਼ਬਦ ਰੂਪੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਕਿਹਾ ਹੈ :

ਸਬਦੁ ਗੁਰ ਪੀਰਾ ਗਹਿਰ ਗੰਭੀਰਾ ਬਿਨੁ ਸਬਦੈ ਜਗੁ ਬਉਰਾਨੰ॥ (ਪੰਨਾ 635)

ਪਰਮ ਪਿਤਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਇਕਮਿਕ ਹੋਈ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੀ ਜੋਤਿ ਅੱਗੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ ਭਾਵ ਸਾਰੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਨਾਨਕ-ਜੋਤਿ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕੀਤੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਰੂਹਾਨੀ ਸਫ਼ਰ ਦਸ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਤਕ ਚੱਲਿਆ। ਜਿਵੇਂ :

ਜੋਤਿ ਰੂਪਿ ਹਰਿ ਆਪਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਕਹਾਯਉ॥
ਤਾ ਤੇ ਅੰਗਦੁ ਭਯਉ ਤਤੁ ਸਿਉ ਤਤੁ ਮਿਲਾਯਉ॥ (ਪੰਨਾ 1408)

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੋਤਿ ਦੇ ਅਗਲੇ ਵਾਰਸ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਵਿਚ ਅਟੁੱਟ ਭਰੋਸਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ:

ਸਤਿਗੁਰ ਨੋ ਸਭੁ ਕੇ ਵੇਖਦਾ ਜੇਤਾ ਜਗਤੁ ਸੰਸਾਰੁ॥
ਡਿਠੇ ਮੁਕਤਿ ਨ ਹੋਵਈ ਜਿਚਰੁ ਸਬਦਿ ਨ ਕਰੇ ਵੀਚਾਰੁ॥ (ਪੰਨਾ 594)

ਇਕਾ ਬਾਣੀ ਇਕੁ ਗੁਰੁ ਇਕੋ ਸਬਦੁ ਵੀਚਾਰਿ॥ (ਪੰਨਾ 646)

ਇਕ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ ਗੁਰ-ਜੋਤਿ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਹੋਣ ਦਾ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚੌਥੇ ਗੁਰੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਵਿਚ ਇਹ ਜੋਤਿ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਦੀ ਉਸਤਤਿ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ:

ਬੈਠਾ ਸੋਢੀ ਪਾਤਿਸਾਹੁ ਰਾਮਦਾਸੁ ਸਤਿਗੁਰੂ ਕਹਾਵੈ।
ਪੂਰਨ ਤਾਲੁ ਖਟਾਇਆ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰਿ ਵਿਚਿ ਜੋਤਿ ਜਗਾਵੈ। (ਵਾਰ 1:47)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਬਾਣੀ, ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਫ਼ਰਕ ਨਾ ਸਮਝਦੇ ਹੋਏ ਫ਼ੁਰਮਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ :

ਬਾਣੀ ਗੁਰੂ ਗੁਰੂ ਹੈ ਬਾਣੀ ਵਿਚਿ ਬਾਣੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ ਸਾਰੇ॥
ਗੁਰੁ ਬਾਣੀ ਕਹੈ ਸੇਵਕੁ ਜਨੁ ਮਾਨੈ ਪਰਤਖਿ ਗੁਰੂ ਨਿਸਤਾਰੇ॥ (ਪੰਨਾ 982)

ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚ ਪੂਰਾ ਫਲਸਫ਼ਾ ਸਮੋਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ - ਇਕੋ ਵੀਚਾਰ ਪਹਿਲਾ ਬਾਣੀ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਹੈ ਬਾਣੀ ਕਹਿ ਕੇ ਦੁਹਰਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਭਾਵ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਵੀਚਾਰੁ ਅਤੇ ਇਹ ਸੰਕਲਪ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋ ਜਾਵੇ ਕਿ ‘ਗੁਰੂ ਕੇਵਲ ਬਾਣੀ ਹੈ - ਸ਼ਬਦ ਰੂਪੀ ਜੋਤਿ ਹੈ।’

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੋਤਿ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਹੋਈ ਜਿਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਮਥਰਾ ਭੱਟ ਜੀ ਦਾ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਹੈ:

ਰਾਮਦਾਸਿ ਗੁਰੂ ਜਗ ਤਾਰਨ ਕਉ ਗੁਰ ਜੋਤਿ ਅਰਜੁਨ ਮਾਹਿ ਧਰੀ॥ (ਪੰਨਾ 1409)

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਇਹ ਸ਼ਬਦ :

ਹਰਿ ਹਮਰਾ ਹਮ ਹਰਿ ਕੇ ਦਾਸੇ ਨਾਨਕ ਸਬਦੁ ਗੁਰੂ ਸਚੁ ਦੀਨਾ ਜੀਉ॥ (ਪੰਨਾ 100)

ਇੱਕੋ ਜੋਤਿ ਹੋਣ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਹੀ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪਾਵਨ ਸਰੂਪ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਕਰਕੇ ਇਸ ਪਾਵਨ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਰਵਾਇਆ ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ’ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸੁੱਖ-ਆਸਨ ਪਲੰਘ ਉਪਰ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਆਪ ਹੇਠਾਂ ਫਰਸ਼ ’ਤੇ ਸੌਂਦੇ ਰਹੇ, ਭਾਵ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਦੇ ਮੁਜੱਸਮੇ ‘ਆਦਿ ਸ੍ਰੀ ਗ੍ਰੰਥ’ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਵਰਗਾ ਸਨਮਾਨ ਦਿੱਤਾ।

ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ, ਸਤਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਅੱਠਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਭਾਵੇਂ ਬਾਣੀ ਨਹੀਂ ਉਚਾਰੀ, ਪਰ ਜੋਤਿ ਰੂਪੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਪਹਿਲੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ-ਜੋਤਿ ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ।

ਫਿਰ ਗੁਰ-ਜੋਤਿ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣਾ ਗੁਰੂ ਮੰਨਿਆ :

‘ਆਦਿ ਅੰਤਿ ਏਕੈ ਅਵਤਾਰਾ॥
ਸੋਈ ਗੁਰੂ ਸਮਝਿਯਹੁ ਹਮਾਰਾ॥’

ਅਤੇ ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ‘ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ’ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਨੌਵੇਂ ਗੁਰੂ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਰਜ ਕਰ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਸੰਪੂਰਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੇਹ ਦੀ ਪ੍ਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਸਮਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ‘ਗੁਰੂ ਮਾਨਯੋ ਗ੍ਰੰਥ’ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਭਾਵੇਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਪੰਜ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਅੰਕਿਤ ਹੈ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਨਹੀਂ ਵਰਤਿਆ ਸਗੋਂ ਸਾਰੀ ਬਾਣੀ ‘ਨਾਨਕ’ ਨਾਮ ਦੇ ਹੇਠ ਹੀ ਅੰਕਿਤ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਰੀ ਬਾਣੀ ਨਾਨਕ-ਜੋਤਿ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੈ।’

ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ‘ਜੋਤਿ ਬਿਗਾਸ’ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਇਕ ਜੋਤਿ ਅਤੇ ਜੁਗਤਿ’ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ: ਨਾਨਕ ਵੀ ਉਹੀ - ਅੰਗਦ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ। ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਦਾ ਮਾਲਕ ਅਮਰਦਾਸ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ - ਉਹੀ ਰਾਮਦਾਸ ਅਤੇ ਉਹੀ ਅਰਜੁਨ ਹੈ। ਚੰਗੇਰਾ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ। ਉਹੀ ਹਰਿਰਾਇ ਕਰਤਾ ਗੁਰੂ ਹੈ - ਉਹੀ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਹੈ। ਉਹੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਹੈ - ਉਹੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਹੈ ਤੇ ਉਹੀ ਨਾਨਕ ਗੁਰੂ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਬਦ, ਜਵਾਹਰਾਤ ਅਤੇ ਮਾਣਕ ਮੋਤੀ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਤਕ ਇਕ ਜੋਤਿ ਅਤੇ ਜੁਗਤਿ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਪੰਥ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਅਰਦਾਸ ਵਿਚ ਵੀ ਅਸੀਂ ਰੋਜ਼ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਾਂ : ‘ਦਸਾਂ ਪਾਤਸਾਹੀਆਂ ਦੀ ਜੋਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਾਠ ਦੀਦਾਰ ਦਾ ਧਿਆਨ ਧਰ ਕੇ ਬੋਲੋ ਜੀ ਵਾਹਿਗੁਰੂ’। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਸਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵਿਚ ਜੋਤਿ ਵੀ ਇੱਕੋ ਹੈ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੁਗਤਿ ਵੀ ਇੱਕੋ ਹੀ ਹੈ।

ਦਸ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਸਦਾ ਹੀ ਸ਼ਬਦ-ਗੁਰੂ ਅਰਥਾਤ ਗਿਆਨ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਹੀ ਗੁਰੂ ਕਹਿੰਦੇ ਰਹੇ। ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਕਈ ਪ੍ਰਮਾਣ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦਸ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਇਕ ਹੀ ਜੋਤਿ ਹੈ। ਐਸੀ ਜੋਤਿ ਜਿਸ ਵਿਚ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ (Cosmic Vision) ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਇਹ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਮਨੁੱਖਤਾ ਲਈ ਹੈ।

ਸਿਧਾਂਤ ਰਹੇਗਾ ਤਾਂ ਸਿੱਖੀ ਵਧੇ-ਫੁਲੇਗੀ। ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ‘ਏਕ ਜੋਤਿ ਦੁਇ ਮੂਰਤੀ’ ਵਰਗਾ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਧਾਂਤ ਨਿੱਜੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਮੁੱਚੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਭਲੇ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਚਲਦਾ ਹੋਇਆ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ - ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਤਕ ਅਪੜਿਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਗਿਆਨ, ਤਹਿਜ਼ੀਬ ਅਤੇ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਨਾਲ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਜੋਤਿ ਦੇ ਇਸ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਅਤੇ ਅਪਣਾਉਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੋਤਿ ਦਾ ਇਹ ਸਿਧਾਂਤ ਸਦਾ ਅਮਰ ਰਹੇਗਾ ਅਤੇ ਭੁੱਲੇ-ਭਟਕਿਆਂ ਨੂੰ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਅਤੇ ਸੱਚ ਦਾ ਮਾਰਗ ਵਿਖਾਉਂਦਾ ਰਹੇਗਾ।