ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਅੱਖਾਂ ਸੰਸਾਰ ਵੇਖਣ ਲਈ ਅਤੇ ਜਾਨਣ ਲਈ ਅਹਿਮ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਾਰਖੂ ਅੱਖ ਇਕ ਰੱਬੀ ਨਿਆਮਤ ਹੈ, ਜੋ ਹਰੇਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਪਾਰਖੂ ਅੱਖ ਨਾਲ ਹੁਨਰਵਾਨਾਂ ਨੇ ਕੱਚ ਤੋਂ ਹੀਰਿਆਂ ਤਕ ਨੂੰ ਪਰਖਿਆ। ਰੱਬੀ ਜੋਤ ਤੇ ਇਲਾਹੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਮਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਤੇ ਚੀਨਣ ਵਾਲੀ ਅੱਖ ਕੇਵਲ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਦੀ ਪਰਖ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ ਬਲਕਿ ਇਸ ਅਲੋਕਾਰੀ ਕੌਤਕ ਨੂੰ ਸਰਅੰਜਾਮ ਦਿੰਦਿਆਂ ਇਕ ਦਿਨ ਆਪ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਹੋ ਨਿਬੜਦੀ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ’ਤੇ ਰੱਬੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਮੇ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਰਤਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਖੁਦਾਈ ਜਲਵੇ ਇਕ ਅਦੁੱਤੀ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਯੁੱਗ-ਪਲਟਾਉ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੀ ਗਹਿਰ ਗੰਭੀਰਤਾ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਉਣਾ ਸਧਾਰਨ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸ਼ਰਧਾਵਾਨ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਰੱਬੀ ਨੂਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵਰਤਾਏ ਕੌਤਕਾਂ ਦੇ ਜੀਅ-ਜਾਨ ਨਾਲ ਸੋਹਿਲੇ ਗਾਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਹਲਾਤਾਂ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਧਰਮ ਦਾ ਮੁਤਸਬੀਕਰਨ ਜ਼ੋਰਾਂ ’ਤੇ ਸੀ, ਬਹੁਤਾਤ ਵਿਚ ਇੱਕ ਫਿਰਕੇ ਵਾਲਾ ਦੂਸਰੇ ਫਿਰਕੇ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਕਾਫਰ ਤੇ ਮਲੇਸ਼ ਕਹਿ ਕੇ ਭੰਡਦਾ ਸੀ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਜਦੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀਆਂ ਜ਼ੁਲਮ ਵਿਰੁੱਧ ਅਰੰਭੀਆਂ ਸਸ਼ਤ੍ਰਬੱਧ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਨੂੰ ਫਿਰਕੂ ਰੰਗਤ ਦੇਣ ਦੀਆਂ ਭਰਪੂਰ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਕਈ ਸ਼ੈਤਾਨ ਬਿਰਤੀ ਦੇ ਲੋਕ ਇਸ ਮਕਸਦ ਵਿਚ ਥੋੜੇ ਬਹੁਤੇ ਕਾਮਯਾਬ ਵੀ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚੋਂ ਜਨਮੇ ਸਾਕਾ ਚਮਕੌਰ ਤੇ ਸਾਕਾ ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਹਾਲ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਿਆਂ ਇਕ ਪਿਆਰੀ ਤੇ ਖੁਦ੍ਹਾ-ਪ੍ਰਸਤ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਅਲਹ ਯਾਰ ਖਾਂ ਜੋਗੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਅਕੀਦਤ ਹੀ ਅਰਪਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ, ਸਗੋਂ ਗਫ਼ਲਤ ਤੇ ਫਿਰਕਾ-ਪ੍ਰਸਤੀ ਦੇ ਛਾੜ ਕੱਟਣ ਲਈ ਜਜ਼ਬਾਤ ਭਰੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅਣਿਆਲੇ ਬਾਣ ਵੀ ਚਲਾਏ। ਜੋਗੀ ਜੀ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਜ਼ਬਾਤਾਂ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਹੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ, ਸਗੋਂ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭੀੜਾਂ ਵਿਚ ਜਾ-ਜਾ ਕੇ ਆਪਣੀ ਸੋਜ਼ ਭਰੀ ਅਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਗਾ ਕੇ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਅੰਤਰ-ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਝੰਜੋੜਿਆ। ਜੋਗੀ ਜੀ ਦੀ ਲਿਖਤ ਵਿੱਚੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧੁਰ ਅੰਦਰ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਝਲਕਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਵਾਰਿਕ ਪਿਛੋਕੜ ਦੱਖਣ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਏਸੇ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਤਖੱਲਸਾਂ ਵਿਚ--ਹਕੀਮ, ਮਿਰਜ਼ਾ, ਰਹਿਮਾਨੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਦੱਖਣੀ ਵੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋਇਆ। ਜੋਗੀ ਜੀ ਦਾ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਦੇ ਰਾਜ ਘਰਾਣੇ ਵਿਚ ਵਿਚਰਨ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਆਖਰੀ ਪੜਾਅ ਦੌਰਾਨ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਅਨਾਰਕਲੀ ਬਜ਼ਾਰ, ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਹੀ ਮੁਕਾਮ ਕੀਤਾ। ਜੋਗੀ ਜੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਰੱਬੀ ਨਿਆਮਤਾਂ ਨਾਲ ਨਿਵਾਜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਉਰਦੂ, ਅਰਬੀ, ਫ਼ਾਰਸੀ ਦੇ ਆਲਮ-ਫਾਜ਼ਲ ਅਤੇ ਤੁਕਾਂਤਬੰਦੀ ਦੇ ਆਹਲਾ ਦਰਜੇ ਦੇ ਮਾਹਿਰ ਸਨ ਉੱਥੇ ਮਿੱਠੇ ਗਲੇ ਦੇ ਮਾਲਕ ਅਤੇ ਬੇਬਾਕ ਤੇ ਬੇਖ਼ੌਫ ਗੱਲ ਕਹਿਣ ਦੀ ਹਿਮੰਤ ਵੀ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਅਹਿਮ ਗੱਲ ਕਿ ਜੋਗੀ ਜੀ ਨੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਤਲ ’ਤੇ ਹੀ ਬਿਆਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਸਗੋਂ ਸ਼ਰਧਾ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੋਲ-ਬੋਲ ਵਿਚ ਝਲਕਦਾ ਹੈ। ਜੋਗੀ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦਾ ਅਕਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ ਰੂਪਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ‘ਅਲਹ’ ਦਾ ਭਾਵ ਇਲਾਹੀ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ; ‘ਯਾਰ’ ਦਾ ਭਾਵ ਅਪਣਤ ਵਾਲਾ, ਮਿੱਤਰਭਾਵ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਨਿਵਾਜਿਆ ਹੋਇਆ; ‘ਖਾਂ’ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਰੁਤਬੇ ਦੀ ਨਿਵਾਜਿਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ; ‘ਜੋਗੀ’ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ। ਜੋਗੀ ਜੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਇਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮੁਹੱਬਤ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਪੈਗ਼ੰਬਰਾਂ ਦੀ ਕਤਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਮੰਨ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਯਿਹ ਪਿਆਰ ਮੁਰੀਦੋਂ ਸੇ ਯਿਹ ਸ਼ਫ਼ਕਤ ਭੀ ਕਹੀਂ ਹੈ?
ਭਗਤੀ ਮੇ ਗੁਰੂ ਅਰਸ਼ ਹੈ ਸੰਸਾਰ ਜ਼ਮੀਂ ਹੈ।
ਜੋਗੀ ਜੀ ਆਪਣੀ ਬਿਬੇਕਮਈ ਸ਼ਰਧਾ ਦੀ ਇੰਤਹਾ ’ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ: ਇਨਸਾਫ ਕਰੇ ਜੀ ਮੇਂ ਜ਼ਮਾਨਾ ਯਕੀਂ ਹੈ।
ਕਹਿ ਦੇ ਕਿ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਕਾ ਸਾਨੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਕਰਤਾਰ ਕੀ ਸੁਗੰਦ ਨਾਨਕ ਕੀ ਕਸਮ ਹੈ।
ਜਿਤਨੀ ਭੀ ਹੋ ਗੋਬਿੰਦ ਕੀ ਤਾਰੀਫ ਵੁਹ ਹੈ ਕਮ। ਜੋਗੀ ਜੀ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣ ਤੱਕਣੀ ਦਾ ਹੀ ਨਮੂਨਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਵਕਤ ਦੀ ਮਝਦਾਰ ਵਿਚ ਫਸੇ ਪੰਥ ਰੂਪੀ ਬੇੜੇ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਤੋਰਨ ਲਈ ਮਲਾਹ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ਦੇ ਚੱਪੂ ਲਗਾਉਂਦੇ ਵੀ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਜੋਗੀ ਜੀ ਦੀ ਲਿਖਤ ਕੇਵਲ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਜੋੜ-ਤੋੜ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਰੁਹਾਨੀ ਬੌਧਿਕਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੈ, ਸੱਚ ਦੇ ਸੁੱਚੇ ਮੋਤੀ ਤੇ ਜਜ਼ਬਾਤਾਂ ਦਾ ਵੇਗ ਹੈ। ਇਹ ਤਾਂ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਅਕਹਿ ਰਸ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲੇ ਸ਼ਰਧਾ ਦੇ ਫੁੱਲ ਹਨ, ਵੈਰਾਗ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲੀ ਹੰਝੂਆਂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਭੇਟਾ ਹੈ। “ਗੰਜਿ-ਸ਼ਹੀਦਾਂ” ਤੇ “ਸ਼ਹੀਦਾਨਿ-ਵਫਾ” ਰਚਨਾਵਾਂ ਕਿਸੇ ਅਗੰਮੀ ਵਜਦ ਦੇ ਅਰਸ਼ੀ ਮੰਡਲ ਵਿਚ ਛਿੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸਾਜ ਹਨ, ਜੋ ਹਿਰਨਾਂ ਵਰਗੀ ਚੰਚਲ ਬਿਰਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਕੀਲ ਕੇ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਸੱਚਾਈ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਸਫ਼ਰ ਵਿੱਚੋਂ ਸੱਤ ਰਾਤਾਂ (6 ਪੋਹ ਤੋਂ 13 ਪੋਹ ਤਕ) ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਿਆਂ ਜੋਗੀ ਜੀ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਦਾ ਮਨਫੀ ਹੋਣਾ ਗਵਾਰਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਜਾਪਦਾ।ਇਹ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤੱਤ ਹੈ ਕਿ ਜੋਗੀ ਜੀ ਦੀ ਅਮਰਤਾ ਦਾ ਰਾਜ ਵੀ ਪੋਹ ਦੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੱਤ ਰਾਤਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਬਿਆਨਗੀ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਪਿਆਰ ਲੇਖਣੀ ਨੂੰ ਜੋਗੀ ਜੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਸਰਮਾਇਆ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਲਿਖਤ ਇਤਿਹਾਸ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਤੱਥ ਹੋ ਨਿਬੜੀ ਹੈ। “ਸ਼ਹੀਦਾਨਿ-ਵਫ਼ਾ” ਵਿਚ ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਜੰਗ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ ਅਤੇ “ਗੰਜਿ-ਸ਼ਹੀਦਾਂ” ਵਿਚ ਸਾਕਾ ਸਰਹਿੰਦ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਰਹਿੰਦ ਦੀ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਵਾਪਰੇ ਸਾਕੇ ਨੂੰ ਕਵੀ ਜੀ ਨੇ ਏਨੀ ਸ਼ਰਧਾ ਤੇ ਸ਼ਿੱਦਤ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ, ਬਾਬਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਬਾਬਾ ਫਤਿਹ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਅਸਥਾਨ ਦਾ ਸੇਵਾਦਾਰ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ, ਮੈਂ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਆਓ, ਸ਼ਰਧਾ ਦੀ ਮੂਰਤ ਤੇ ਦੈਵੀ ਕਵੀ ਅਲਹ ਯਾਰ ਖਾਂ ਜੋਗੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੇਖਣੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰੀਏ। | 
