ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਮਾਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੁਕਾਮ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਲੱਗਭਗ 40 ਵਰ੍ਹੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਅਜਿਹੇ ਬਿਖੜੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਜਦੋਂ ਸੂਚਨਾ ਤੇ ਸੰਪਰਕ ਦੇ ਕੋਈ ਵੀ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ ਸਨ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਅਜ਼ੀਮ ਸ਼ਹਾਦਤ ਬਾਅਦ ਸਟੇਟ ਦੇ ਜੁਲਮਾਂ ਦੀ ਇੰਤਹਾ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ।

ਮੱਧਕਾਲ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ, ਸਮਕਾਲੀ ਹਾਲਾਤ ਅਤੇ ਲੰਮੇ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਪੈਂਡੇ ਤੁਰੇ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਲਈ ਫੁਰਸਤ ਦੇ ਪਲਾਂ ਲਈ ਵਕਤ ਨਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਕੋਈ ਬਹੁਤੀਆਂ ਤੱਥ ਮੂਲਕ ਸੂਚਨਾਵਾਂ ਨਾ ਪਹੁੰਚ ਸਕੀਆਂ, ਪਰ ਫੇਰ ਵੀ ਜੋ ਕੁਝ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਉਸ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵੇਰਵੇ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਝਲਕਾ, ਕਿਸੇ ਵਡੇਰੀ ਖੋਜ ਦੀ ਆਸ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਇਸ ਲੇਖ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ 23 ਦਸੰਬਰ ਸੰਨ 1667 ਈ. ਵਿਚ ਲਾਹੌਰ ਨਿਵਾਸੀ ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਰਨ ਦੇ ਘਰ ਮਾਤਾ ਸ਼ਿਵਦੇਈ ਦੀ ਕੁੱਖ ਤੋਂ ਹੋਇਆ। ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਵਿਵਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਲ ਸੰਨ 1684 ਈ. ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨੇੜੇ ਨਵੇਂ ਵਸਾਏ ਨਗਰ ‘ਗੁਰੂ ਕਾ ਲਾਹੌਰ’ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ।

ਵੱਡੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਬਾਬਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਕੁੱਖ ਤੋਂ 1686 ਈ. ਵਿਚ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ (1704 ਈ. ਵਿਚ) ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਛੱਡਣਾ ਪਿਆ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਾਰਾ ਪਰਵਾਰ ਸਰਸਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਖੇਰੂੰ-ਖੇਰੂੰ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਭਿਆਨਕ ਉਲਥ-ਪੁਲਥ ਵਿਚ ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ, ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਕੌਰ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਿੱਖ ਸੇਵਕ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਦਿੱਲੀ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਕੁਝ ਸੰਕੇਤਾਂ ਤੋਂ ਇਉਂ ਵੀ ਮਾਲੂਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਹਰਿਦੁਆਰ ਠਹਿਰਨ ਦੀ ਸੀ ਪਰ ਉੱਤਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਪੂਰੀ ਸਟੇਟ ਸ਼ਕਤੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਰਵਾਰ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਈ ਹੋਈ ਸੀ, ਆਖਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਟਿਕਾਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ, ਇਸ ਦਾ ਇਕ ਕਾਰਨ ਤਾਂ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਰਾਜ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਲੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੂਬੇਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਅਫਸਰਾਂ ਦੀ ਦਿੱਲੀ ਤਕ ਸਿੱਧੀ ਪਹੁੰਚ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਇਹ ਪੱਖ ਵੀ ਧਿਆਨਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਬਿਖੜੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਰਵਾਰਿਕ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦਾ ਜਾਣਕਾਰ ਸਿੱਖ ਪਰਵਾਰਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿਣਾ ਖ਼ਤਰੇ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਬੁਧ ਵਿਅਕਤੀ ਨੇ ਭਵਿੱਖ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਕੇ ਹੀ ਮਾਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਹੋਣਾ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਾਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਸਮੇਤ ਕੁਝ ਸਿੱਖ ਬਿਖੜੇ ਪੈਂਡਿਆਂ ਨੂੰ ਸਰ ਕਰਦੇ ਜਦੋਂ ਦਿੱਲੀ ਪਹੁੰਚੇ ਹੋਣ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਠਹਿਰਨ ਲਈ ਇਹ ਥਾਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਲੱਗੀ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਰਹਿੰਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜਿੰਦ ਜਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਹ ਕੀਤੇ, ਬਿਨਾ ਗੁਰੂ ਪਰਵਾਰ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਜਿੰਮਾ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਲਿਆ ਹੋਵੇ।

ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਸਿੱਖ ਸੰਗਠਨ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਆਮ ਮਸਲਿਆਂ ਨੂੰ ਨਿਬੇੜਨ, ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਜੋੜਨ, ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਉਸਾਰੂ ਪਾਸੇ ਲਾਉਣ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਾਂਭਣ ਆਦਿ ਵਡੇਰੇ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਰਹੇ।

ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਸਮਕਾਲ ਵਿਚ ਜਿਹੜਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਲੜਿਆ ਗਿਆ, ਉਸਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਤਾਂ ਭਾਵੇਂ ਅਨੇਕ ਹਨ।ਪਰ ਕੁਝ ਝਲਕ-ਮਾਤਰ ਲਈ ਅਸੀਂ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਬਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ:-

1.) ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਉਤਾਰੇ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੱਤੀ।

2.) ਗੁਰੂ-ਘਰ ਵਿਚ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਮਾਇਆ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਸੁਯੋਗ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਕੁਝ ਇਕ ਸੰਕੇਤ (ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਜਾਂਦੀ ਚਿੱਠੀ) ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਾਇਆ ਰਸਦ ਆਦਿ ਦਾ ਜੋ ਵੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੁੰਦਾ ਉਸ ਸੰਬੰਧੀ ਜਿੱਥੋਂ ਤਕ ਵੀ ਸੰਭਵ ਹੋਇਆ ਮੁਖੀ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਗਿਆ, ਜਿਹੜੇ ਝੁਲ ਰਹੇ ਝੱਖੜਾਂ ਤੇ ਵਗ ਰਹੇ ਤੁਫਾਨਾਂ ਦੇ ਖਟੋਲਿਆਂ ਉੱਤੇ ਚੜੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਮੱਧਕਾਲੀ ਸਾਹਿਤ ਸਾਨੂੰ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੀ ਸਥਾਪਿਤ ਸੰਸਥਾ ‘ਲੰਗਰ' ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਰਾਹ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਵੇਰਵੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪੰਥ ਦੀ ਸੰਵੇਦਨਾ ਤੇ ਲੋਕਧਾਰਾ ਵਿੱਚੋਂ ਲੱਭੇ ਜਾਣ, ਕਿਉਂਕਿ ਅੱਜ ਵੀ ਮਾਤਾ ਜੀ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਕਿੰਨੀਆਂ ਥਾਂਵਾਂ ਇਸ ਦੀ ਮੂਕ ਗਵਾਹੀ ਭਰਦੀਆਂ ਹਨ।

3. ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਵਿਚ ਜੋ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਅਰਥ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਚਾਲੂ ਹੋਈ ਸੀ, ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਬੜੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਫੁਲਿਤ ਹੋਈ।(ਮਾਤਾ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦੇ ਕੇ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਵਰਗੀ ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਟਕਸਾਲ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਚ ਖੁਲਵਾਈ।ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਾਲੀਆਂ ਟਕਸਾਲਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਰੁਕਣ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ।

4. ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੰਥ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜੁਝਾਰੂ ਸੂਰਮੇ (ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ, ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ, ਸ. ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਆਦਿ) ਮਾਤਾ ਜੀ ਦੀ ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਪੇ੍ਰਨਾ ਦੀ ਹੀ ਦੇਣ ਸਨ। ਸ. ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਚਾਰ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਜੀ ਨਾਲ ਦਿੱਲੀ ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿਚ ਆ ਗਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਚਪਨ ਮਾਤਾ ਜੀ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਹੇਠ ਗੁਜ਼ਰਿਆ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਜਿਹੜੀ ਵਿੱਦਿਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਕੋਲੋਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤੀ, ਸਾਰਾ ਜੀਵਨ ਉਸੇ ’ਤੇ ਪਹਿਰਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਹਰ ਘੜੀ ਅੱਗੇ ਹੋ ਕੇ ਕੌਮ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।

5. ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਲੱਭਣਾ ਤੇ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਕਰਵਾਉਣਾ ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਾਰਜ ਹੈ।ਇਸ ਮਹਾਨ ਕਾਰਜ ਵਿਚ ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਕੌਰ ਅਤੇ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਯੋਗਦਾਨ ਹੈ। ਭਾਈ ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ (ਛਿੱਬਰ) ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਜੀ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀ ਮਾਇਆ ਦੇ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਭੇਜਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਕਿ ਇਹ ਕਾਰਜ ਪੈਸੇ ਦੀ ਤੰਗੀ ਹੱਥੋਂ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਰਹਿ ਨਾ ਜਾਵੇ।
ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਨੇ ਜਿੱਥੇ ਦਸਮ ਬਾਣੀ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਕਰਾਈ, ਉੱਥੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਉਤਾਰੇ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਵੀ ਦਿੱਤੀ।

ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਨੇ ਦੂਰ ਬੈਠਿਆਂ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਸੁਬੁਧ ਤੇ ਸੁਯੋਗ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੇ ਮੋਢਿਆਂ ’ਤੇ ਇਹ ਭਾਰੀ ਜਿੰਮੇਵਾਰੀ ਪਾਈ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵੀ ਜਿਸ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸੰਭਵ ਹੋਵੇ, ਪੰਥ ਨੂੰ ਇੱਕਮੁਠ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ। ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਇਸ ਕੰਮ ਵਿਚ ਕਾਫੀ ਹੱਦ ਤਕ ਸਫਲ ਹੋਏ।

ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਥ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸਿਖੀ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਕਾਇਮ ਰਖਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਾ ਗਏ। ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਦਾ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ 1747 ਈ. ਵਿਚ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਅੰਤਮ ਸਸਕਾਰ ਬਾਲਾ ਸਾਹਿਬ (ਦਿੱਲੀ) ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਦਸਮ ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਵਿਚ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰ-ਬਿੰਦੂ ਬਣੇ।ਮਾਤਾ ਜੀ ਅਤਿ ਦੇ ਕੋਮਲ ਅਤੇ ਅੰਤਾਂ ਦੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸਨ।ਮਾਤਾ ਜੀ ਨੇ ਕੌਮੀ ਜਥੇਬੰਦੀ ਨਿੱਗਰ ਕਰਨ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਅਧਿਆਤਮਕ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਵੀ ਮਾਤਾ ਜੀ ਨੇ ਯੋਗ ਅਤੇ ਉਸਾਰੂ ਅਗਵਾਈ ਦਿੱਤੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਜੋਤੀ-ਜੋਤਿ ਸਮਾਉਣ (1708ਈ.) ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲੱਗਭਗ 40 ਸਾਲ (1747ਈ.) ਮਾਤਾ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੀ ਸਫਲ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਕੀਤੀ।

ਹਵਾਲੇ
1. The Encyclopaedia of Sikhism, Vol.1,p 32.
2. ਸੇਵਾ ਸਿੰਘ, ਸ਼ਹੀਦ ਬਿਲਾਸ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ, ਸੰਪਾ. ਗਰਜਾ ਸਿੰਘ ਗਿਆਨੀ, ਪੰਨਾ 77
3. ਸੇਵਾ ਸਿੰਘ, ਸ਼ਹੀਦ ਬਿਲਾਸ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ, ਸੰਪਾ. ਗਰਜਾ ਸਿੰਘ ਗਿਆਨੀ, ਪੰਨਾ 78