ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰੇਕ ਧਰਮ ਅਤੇ ਕੌਮ ਵਿਚ ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਵਿਅਕਤੀ ਪੈਦਾ ਹੰੁਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕੁਝ ਵਿਲੱਖਣ ਕਾਰਨਾਮੇ ਕਰ ਕੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਪੰਨਿਆਂ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਨਾਂ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੋਈ ਯੋਧੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ, ਕੋਈ ਦਰਦਵੰਦਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਿਚ ਤੇ ਕੋਈ ਕਲਮ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਇਕ ਆਦਰਸ਼ਮਈ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਖੋਜ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਵਾਲੀ ਅਜਿਹੀ ਹੀ ਮਹਾਨ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਈ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਨਿੱਜ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਕੇ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦਿਆਂ ਬਤੀਤ ਕੀਤਾ।

ਭਾਈ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਪਿੰਡ ਡੂਮਛੇੜੀ ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਮੋਰਿੰਡਾ ਤੋਂ ਲੱਗਭਗ ਪੰਜ ਕੁ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਉੱਪਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਡੂਮਛੇੜੀ ਪਿੰਡ ਪਹਿਲਾਂ ਤਹਿਸੀਲ ਰੋਪੜ ਤੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅੰਬਾਲਾ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਸੀ, ਪਰ ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਇਹ ਪਿੰਡ ਡਾਕਖ਼ਾਨਾ ਮੋਰਿੰਡਾ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਰੂਪਨਗਰ ਵਿਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ. ਨਿਰਮਲ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਡੂਮੇ ਦੱਲੂ ਦੇ ਵਸਾਏ ਨਗਰ ਦਾ ਨਾਂ ਡੂਮਛੇੜੀ ਪਿਆ। ਗਿਆਨੀ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਸੋਮਲ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ‘ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਟਕਸਾਲੀ ਖੋਜੀ ਭਾਈ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਡੂਮਛੇੜੀ’ ਵਿਚ ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਧਾਲੀਵਾਲ ਗੋਤ ਦੇ ਚਾਰ ਬਜ਼ੁਰਗ ਡੂਮਾ, ਕੂਮਾ, ਸੂਮਾ ਤੇ ਧੂਮਾ ਬੈਠੇ ਸਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਡੂਮੇ ਦੁਆਰਾ ਡੂਮਛੇੜੀ ਪਿੰਡ ਵਸਾਉਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਹੀ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਮਹਾਨ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਭਾਈ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ 21 ਜੁਲਾਈ, 1898 ਈ. ਨੂੰ ਧਾਲੀਵਾਲ ਗੋਤ ਦੇ ਜੱਟ ਸਿੱਖ ਪਰਵਾਰ ਵਿਚ ਪਿਤਾ ਸ. ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਮਾਤਾ ਜਾਤਣ ਦੀ ਕੁੱਖ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਇਕਲੌਤੀ ਔਲਾਦ ਸਨ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਬਚਪਨ ਦਾ ਨਾਂ ਸਰਵਣ ਸਿੰਘ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੱਦ ਘੱਟ ਵੇਖ ਕੇ ਦਾਦੀ ਨੰਦੋ ਨੇ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਨਾਂ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਨਾਂ ਬਦਲੀ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਹ ਤਕੜਾ ਹੋ ਜਾਵੇ।

ਜਦੋਂ ਉਹ ਕੇਵਲ ਦੋ ਕੁ ਸਾਲ ਦੇ ਸਨ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਅਤੇ ਦਾਦੀ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਲਈ ਪਿਤਾ ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਖੇਤੀ ਦਾ ਧੰਦਾ ਛੱਡਣਾ ਪਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਵਪਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੇ ਭਤੀਜਿਆਂ ਨਾਲ ਖੇਤੀ ਕੀਤੀ। ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 65 ਬਿੱਘੇ ਜ਼ਮੀਨ ਮਿਲੀ।

ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਰਸਮੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਖਾਸ ਮੌਕਾ ਨਸੀਬ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੱਖਰ ਗਿਆਨ ਸਾਧੂ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਮਾਲਕ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਖਮਾਣੋਂ ਵਾਲਿਆਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਤੀਖਣ ਬੱੁਧੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸਨ। ਅਜਿਹਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਪਹਿਲੇ ਹੀ ਦਿਨ ਪੈਂਤੀ ਸਿੱਖ ਗਏ ਸਨ। ਇੱਕ ਸਾਲ ਦੇ ਵਿਚ ਪੰਜ ਗ੍ਰੰਥੀ, ਦਸ ਗ੍ਰੰਥੀ, ਭਗਤ ਬਾਣੀ ਤੇ ਉਰਦੂ ਦਾ ਕਾਇਦਾ ਪੜ੍ਹਨਾ ਵੀ ਸਿੱਖ ਲਿਆ। ਘਰੇਲੂ ਹਾਲਤ ਠੀਕ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਜਾਰੀ ਨਾ ਰੱਖ ਸਕੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਕੂਲੀ ਵਿੱਦਿਆ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਕੁਝ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਪਿੰਡ ਮਾਨਪੁਰ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਚੱਲ ਰਹੇ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਸਮੀ ਵਿੱਦਿਆ ਅੱਠਵੀਂ ਤਕ ਦੀ ਸੀ; ਜੋ ਫਰਵਰੀ 1914 ਈ. ਵਿਚ ਮੋਰਿੰਡੇ ਤੋਂ ਪਾਸ ਕੀਤੀ। ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਖੰਟ ਅਤੇ ਮਿਡਲ ਸਕੂਲ ਮੋਰਿੰਡਾ ਵਿਚ ਅਧਿਆਪਕ ਵੀ ਰਹੇ।

ਉਨ੍ਹਾਂ 1915 ਈ. ਵਿਚ ਫੌਜ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਕੀਤੀ। ਡਰਿੱਲ ਇਨਸਟਰਕਟਰ ਲੱਗਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਕਤੂਬਰ 1917 ਈ. ਵਿਚ ਨੈਕ ਬਣ ਗਏ। 1918 ਈ. ਵਿਚ ਪਹਿਲਾ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਖਤਮ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਤਰੱਕੀ ਦੇ ਮੌਕੇ ਘੱਟ ਗਏ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯੱੁਧ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਧੂਰੀ ਰਹਿ ਗਈ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਉਹ ਆਪਣਾ ਨਾਂ ਕਟਵਾ ਕੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ। ਪ੍ਰੋ. ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ‘ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ ਕੋਸ਼’ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ 1914 ਈ. ਤੋਂ 1920 ਈ. ਤਕ ਫੌਜ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਕੀਤੀ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਪਿੰਡ ਰਾਣਵਾਂ ਦੀ ਬੀਬੀ ਮਹਿੰਦਰ ਕੌਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਪੰਜ ਪੱੁਤਰ— ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਸੰਤਪਾਲ ਸਿੰਘ, ਹਰਮੀਤ ਸਿੰਘ, ਹਰਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਸਫਲ ਸਿੰਘ ਤੇ ਇਕ ਧੀ ਗੁਰਦੀਪ ਕੌਰ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਉਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਲਈ 1922 ਈ. ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ਼ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪਹੁੰਚੇ, ਪਰ ਕੁਝ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਜਥੇ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ। ਦਸੰਬਰ 1922 ਈ. ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਮੋਰਚਾ ਖਤਮ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਉਨਾਂ ਕੋਇਟੇ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਠੇਕੇਦਾਰੀ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਘਰ ਵਿਚ ਭਰਜਾਈ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਕੰਮ ਵੀ ਛੱਡਣਾ ਪਿਆ।

ਜਦੋਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਨੂੰ ਗੱਦੀ ਤੋਂ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਤਾਂ 1924 ਈ. ਵਿਚ ਦੁਬਾਰਾ ਮੋਰਚਾ ਲੱਗ ਗਿਆ। ਆਪ ਫਿਰ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤਕ ਓਅੰਕਾਰ ਪ੍ਰਿੰਟਿੰਗ ਪ੍ਰੈੱਸ ਦੇ ਪ੍ਰਿੰਟਰ, ਅਕਾਲੀ ਅਤੇ ਪਰਦੇਸੀ (ਪੰਜਾਬੀ) ਅਤੇ ਅਕਾਲੀ (ਉਰਦੂ) ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਸਰਵਣ ਸਿੰਘ ਮਲਵਈ ਦੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਵਾਰੰਟ ਜਾਰੀ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਭਾਈ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਿੰਟਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਬਣੇ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ‘ਨੌਕਰਸ਼ਾਹੀ ਰੇਸ਼ਾ ਦੀਵਾਨੀਆਂ’ ਲੇਖ ਲਿਖਿਆ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਕਤੂਬਰ 1924 ਈ. ਵਿਚ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਸੰਬਰ 1924 ਈ. ਨੂੰ ਦੋ ਸਾਲ ਦੀ ਕੈਦ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਜਿਸ ਉਪਰੰਤ ਕੈਮਲਪੁਰ ਜੇਲ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸਜ਼ਾ ਭੁਗਤਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਬਤੀਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਕੋਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਉਹ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ‘ਦੇਸ਼ ਦਰਪਣ’ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੇ ਵੀ ਸੰਪਾਦਕ ਰਹੇ। 1935 ਈ. ਵਿਚ ਵੈਸਾਖੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਕ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ‘ਸਾਂਝੀ ਵਿਸਾਖੀ’ ਲੇਖ ਲਿਿਖਆ ਜਿਸ ਉਪਰੰਤ ਸੱਤ ਸਾਲ ਦੀ ਕੈਦ ਅਤੇ ਸੱਤ ਸੌ ਰੁਪਏ ਜੁਰਮਾਨਾ ਹੋਇਆ। ਉਹ ‘ਅਕਾਲੀ ਅਤੇ ਕਿਰਤੀ’ ਆਦਿ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਜੇਲ੍ਹ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਵੀ ਉਹ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ- ਲਿਖਾਈ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪੁਰਬ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ‘ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ’ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਜਿਸ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਕੰਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਲੀਪੁਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ‘ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ’ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ ਨੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ‘ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ ਕੋਸ਼’ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਾਜਨੀਤੀ ਤੇ ਜੇਲ੍ਹ ਦਾ ਸਮਾਂ 1935 ਤੋਂ 42 ਈ. ਤਕ ਦਾ ਹੈ।

ਸਜ਼ਾ ਕੱਟਣ ਉਪਰੰਤ ਉਹ 1942 ਈ. ਦੇ ਲੱਗਭਗ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਵਿਚ ਬਤੌਰ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਭਰਤੀ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਵਿਚ ਨੌਕਰੀ ਸੰਬੰਧੀ ਸਾਨੂੰ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਸਮਾਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਨੌਕਰੀ 15 ਫਰਵਰੀ 1927 ਈ. ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਜਦੋਂ 1945 ਈ. ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਹਿਸਟਰੀ ਸੁਸਾਇਟੀ ਬਣਾਈ ਗਈ ਤਾਂ ਭਾਈ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਖੋਜ ਪ੍ਰਤੀ ਲਗਨ ਨੂੰ ਦੇਖਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੇ ਵੀ ਅਧਿਕਾਰੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਪ੍ਰਥਾਇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ‘ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਰਸ਼ਨ’ ਵਿਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ:

“ਸਿੱਖ ਹਿਸਟਰੀ ਸੋਸਾਇਟੀ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਬਣ ਕੇ, ਇਤਿਹਾਸ-ਖੋਜ ਦੇ ਅਥਾਹ ਸਾਗਰ ਵਿਚ ਛਾਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ, ਅਰੁ ਛੇਤੀ ਹੀ ਮਗਰੋਂ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਾਹਿਬ ਨੇ, ਸੇਵਕ ਨੂੰ ਇਸੇ ਕੰਮ ਉੱਤੇ ਨਿਯਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ‘ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ’ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਅਪਣੇ ਨੀਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਖੋਜੀਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ, ‘ਸਿੱਖ ਹਿਸਟਰੀ ਸੋਸਾਇਟੀ’ ਦੇ ਆ: ਸਕੱਤਰ-ਪ੍ਰੋ: ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।”

ਸਿੱਖ ਹਿਸਟਰੀ ਸੁਸਾਇਟੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਰੀਸਰਚ ਬੋਰਡ ਬਣਿਆ। ਇਸ ਬੋਰਡ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਖੋਜ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਿਹਨਤ ਤੇ ਲਗਨ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਪ੍ਰੋ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਵੰਬਰ 1915 ਈ. ਵਿਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਪਾਨ ਕੀਤਾ। ਉਹ 1956 ਈ. ਵਿਚ 58 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਤੋਂ ਸੇਵਾ ਮੁਕਤ ਹੋਏ ਤੇ ਫਿਰ ਸਿੱਖ ਹਿਸਟਰੀ ਸੁਸਾਇਟੀ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਉਹ 1964 ਈ. ਤਕ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੋਜੀ ਬਿਰਤੀ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦਿਆਂ ਮਨੋਹਰ ਸਿੰਘ ਮਾਰਕੋ ਰਾਹੀਂ ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵੱਲੋਂ ਓਰੀਐਂਟਲ ਰਿਸਰਚ ਸਕਾਲਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਵਾਨ ਨਾ ਕੀਤਾ। ਜਦੋਂ ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸੇ ਅਹੁਦੇ ਉੱਪਰ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਹ 1966 ਈ. ਦੇ ਲੱਗਭਗ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਚ ਆ ਗਏ ਅਤੇ 1972 ਈ. ਤਕ ਏਥੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।

ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਦਇਆਵਾਨ ਅਤੇ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਉਹ ਕੇਵਲ ਕਿਤਾਬਾਂ ਨਾਲ ਨਾ ਜੁੜੇ ਹੋ ਕੇ ਸਮਾਜ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੜਕੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਬਾਰੇ ਜੋ ਗਿਆਨੀ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਸੋਮਲ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲਿਖਤ ਵਿਚ ਇੰਝ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ:-

“ਘਰ ਵਿਚ ਹਰ ਡੰਗ ਦੀ ਰੋਟੀ ਪੱਕਣ ਵੇਲੇ ਇਕ ਬੰਦੇ ਦੀ ਰੋਟੀ ਵਾਧੂ ਪਕਾਉਣ ਦੀ ਹਦਾਇਤ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਤਾਂ ਜੁ ਵੇਲੇ-ਕੁਵੇਲੇ ਕੋਈ ਘਰ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਟੀ ਜ਼ਰੂਰ ਮਿਲੇ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦਰਦਵੰਦ ਇਨਸਾਨ ਸਨ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਕਮਾਈ ਦਾ ਦਸਵੰਧ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਤੇ ਬੇਸਹਾਰਾ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਖਰਚ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਤਨਖਾਹ ਵਿਚ ਪੂਰਾ ਨਾ ਪੈਂਦਾ ਤਾਂ ਉਹ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਪੈਸਾ ਮੰਗਵਾ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਨਿਆਸਰਾ ਜਾਂ ਲਾਚਾਰ ਬੰਦਾ ਮਿਲਦਾ ਤਾਂ ਉਹ ਅਗਲੇ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਕਿ ਬਿਮਾਰੀ ਹੋ ਜਾਣ ’ਤੇ ਜਾਂ ਬੁਢੇਪੇ ਵੇਲੇ ਜੇ ਕੋਈ ਹੋਰ ਠਾਹਰ ਨਾ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਆ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਡੂਮਛੇੜੀ ਪਿੰਡ ਵਾਲੇ ਘਰ ਵਿਚ ਦੂਰ ਦੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਜੋਤਹੀਣ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਆਖਰੀ ਦਮ ਤੀਕ ਰਿਹਾ।”

ਸਿੱਖ ਹਿਸਟਰੀ ਸੁਸਾਇਟੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਰੈਫਰੈਂਸ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਵੀ ਆਪ ਨੇ ਉੱਘਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਇਸ ਕੰਮ ਲਈ ਆਪ ਨੇ ਕਾਬਲ, ਨਿਪਾਲ ਅਤੇ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਆਦਿ ਦਾ ਵੀ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ। ਖੋਜ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਸਮੱਗਰੀ ਦੀ ਕਨਸੋਅ ਪੈਂਦੀ ਤਾਂ ਉਹ ਉੱਥੇ ਹੀ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅਣਗੌਲੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਭਾਲ ਕੀਤੀ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਕਰਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਖੋਜ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਵੀ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਰਲੱਭ ਸਾਹਿਤ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਕੇ ਸਿੱਖ ਰੈਫਰੈਂਸ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਦੀ ਝੋਲੀ ਪਾਇਆ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਖੋਜੀ ਬਿਰਤੀ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਇਤਿਹਾਸ ਖੋਜੀ, ਰੀਸਰਚ ਸਕਾਲਰ, ਹਿਸਟਰੀ ਸਕਾਲਰ ਅਤੇ ਓਰੀਐਂਟਲ ਸਕਾਲਰ ਆਦਿ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਵਰਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਰਸਮੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਭਾਵੇਂ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਅੱਠ ਜਮਾਤਾਂ ਹੀ ਪਾਸ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ, ਫ਼ਾਰਸੀ, ਬ੍ਰਿਜ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਪ੍ਰਮੱੁਖ ਪੁਸਤਕਾਂ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਝੋਲੀ ਪਾਈਆਂ।

• ਪ੍ਰੇਮ ਸੁਮਾਰਗ ਗ੍ਰੰਥ
• ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਰਸ਼ਨ
• ਉਦਾਸੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਵਿਿਥਆ
• ਗੁਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ
• ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਬਦ-ਮੂਰਤਿ (ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸਾਹ ਕੇ ਗ੍ਰੰਥ) ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ
• ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਸ੍ਰੀ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ (ਤਿੰਨ ਭਾਗ)

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਲਿਖਤਾਂ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਵੇਰਵਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ:

ਪ੍ਰੇਮ ਸੁਮਾਰਗ ਗ੍ਰੰਥ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰੇਮ ਸੁਮਾਰਗ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ‘ਮੁਹੱਬਤ ਦਾ ਇਕ ਸਰੇਸ਼ਟ ਰਸਤਾ (ਮਾਰਗ) ਦੱਸਣ ਵਾਲਾ ਗ੍ਰੰਥ’। ਇਸ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਵਿਚ ਪ੍ਰੇਮ ਸੁਮਾਰਗ ਗ੍ਰੰਥ ਅਰਥਾਤ ਖਾਲਸਈ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਲਿਿਖਆ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਖਾਲਸਈ ਰਹਿਤ ਦਾ ਵਰਣਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1953 ਈ. ਵਿਚ ਛਪਿਆ। ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਦਸ ਅਧਿਆਇ ਹਨ। ‘ਪ੍ਰੇਮ ਸੁਮਾਰਗ ਗ੍ਰੰਥ’ ਦੇ ਪਾਠ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਈ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਰਹਿਣੀ-ਬਹਿਣੀ, ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਕਿਵੇਂ ਲੱਭਾ, ਗ੍ਰੰਥ ਕਰਤਾ ਨਾਲ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ, ਪ੍ਰੇਮ ਸੁਮਾਰਗ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਰਚਨ ਕਾਲ, ਇਸ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਗ੍ਰੰਥਾਂ, ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਲੱਗਭਗ 22 ਦੇ ਕਰੀਬ ਦੱਸੀ ਹੈ। ਭਾਈ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਦੂਜੀ ਛਾਪ ਵਿਚ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ “ਪ੍ਰਾਪਤ ਲਿਖਤੀ ਖਰੜੇ ਨੂੰ ਹੀ ਪਦ-ਛੇਦ ਕਰ ਕੇ ਸਿਰਫ ਧਿਆਵਾਂ ਤੇ ‘ਬਚਨਾਂ’ ਦੇ ਸਿਰਨਾਵੇਂ ਪਾ ਕੇ, ਕਾਹਲੀ ਨਾਲ ਛਾਪ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਦੁਰਲੱਭ ਪੁਸਤਕ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਛੇਤੀ ਹੀ ਸਾਰੀਆਂ ਪਰਤੀਆਂ ਹੱਥੋਂ-ਹੱਥ ਵਿਕ ਗਈਆਂ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਏਨੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੀ ਕਿ ਦੂਜੀ ਜਿਲਦ ਛਪਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀਆਂ ਕਾਪੀਆਂ ਜਲਦੀ ਹੀ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਏਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵੱਲੋਂ ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਐਮ.ਏ. ਦੇ ਕੋਰਸ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਕਾਲਜਾਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰਾਂ ਤੇ ਵਿਿਦਆਰਥੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਦੂਜਾ ਐਡੀਸ਼ਨ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਪਿਆ।

ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਰਸ਼ਨ: ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਭਾਈ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੁਆਰਾ ਛਾਪਿਆ ਗਿਆ, ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਵਰ੍ਹਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਹਿਸਟਰੀ ਸਕਾਲਰ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਨਾਮਕਰਣ ਬਾਰੇ ਭਾਈ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਕੁਝ ਲੇਖ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਸਮੱਗਰੀ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਂ ਵਧੀਆ ਲੱਗਾ ਹੈ। ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਲਈ ਜੋ ਸਹਾਇਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਅਤੇ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ ਉਹ 24 ਦੇ ਕਰੀਬ ਹੈ। ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਕੁੱਲ 264 ਪੰਨੇ ਹਨ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਦਰਜ ਦਸ ਲੇਖਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ:

1) ਵਾਰ ਭੇੜੇ ਕੀ ਪਾਤਿਸਾਹੀ 10
2) ਸ੍ਰੀ ਦਸਮੇਸ ਜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਰਸ਼ਨ
3) ਇਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਘਟਨਾਵਲੀ
4) ਵਾਰ ਪਾਤਸਾਹੀ ਦਸਵੀਂ ਕੀ
5) ਗੁਰੂ ਬਾਬੇ ਦਾ ਦੀਦਾਰੁ ਦੋ ਸੌ ਸਾਲ ਬਾਦ
6) ਅੰਗ ਸੰਗਿ ਸਹਾਈ ਸਤਿਗੁਰੂ
7) ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਗਾਵਲੀ
8) ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਘਟਨਾਵਲੀ
9) ਬਾਬਾ ਜੀ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ
10) ਸੁੱਧ ਗੁਰੁ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ

ਉਦਾਸੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਵਿਥਿਆ: ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਭਾਈ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ 1953 ਈ. ਦੇ ਕਰੀਬ ਲਿਖੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਛਪਾਈ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਵਰ੍ਹਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਭਾਈ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਵਰ੍ਹਾ 1953 ਈ. ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੇ ਅਰੰਭਕ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਵਰ੍ਹਾ 1959 ਈ. ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਕੁੱਲ 612 ਪੰਨੇ ਹਨ। ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਦੁਰਲੱਭ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਦਾਸੀ ਸਾਧੂਆਂ ਦੁਆਰਾ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਉੱਪਰ ਕਾਬਜ਼ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਨੂੰ ਭੰਗ ਕਰਨਾ ਸੀ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭ- ਲੱਭ ਕੇ ਖਤਮ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਦਾਸੀ ਸਾਧੂਆਂ ਨੇ ਹੀ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ, “ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਿਛਲੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਕਦਰ ਅਤੇ ਯੋਗ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੱਕ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿੱਦ੍ਵਤਾ ਅਤੇ ਪਰਚਾਰ ਦੀ ਲਗਨ ਲਈ ਆਦਰ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਥ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਜੋੜੀ ਰੱਖਣਾ ਸਾਡਾ ਸੁਖਦਾਈ ਫਰਜ਼ ਹੈ।” ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸਕੱਤਰ ‘ਧ:ਅ: ਬੋਰਡ’ (ਧਰਮ ਅਰਥ ਬੋਰਡ) ਨੇ ਉਦਾਸੀ ਸਾਧੂਆਂ ਬਾਰੇ ਹਕੀਕਤ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਆ ਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੁਆਰਾ ਹੁਕਮ ਭੇਜਿਆ। ਇਸੇ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਸਦਕਾ ਹੀ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਲਿਖੀ ਗਈ। ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਉਦਾਸੀ ਮਤ ਦੀ ਅਰੰਭਤਾ, ਵਿਕਾਸ, ਉਦਾਸੀਆਂ ਦੇ ਚਾਰ ਧੂੰਏਂ, ਛੇ ਬਖਸ਼ਸ਼ਾਂ, ਉਦਾਸੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਨਾਮਾਵਲੀ ਆਦਿ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

ਗੁਰੁ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ: ਗੁਰੁ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਪੁਸਤਕ ਭਾਈ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਰੀਸਰਚ ਬੋਰਡ, ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੁਆਰਾ 1977 ਈ. ਵਿਚ ਛਾਪੀ ਗਈ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ “ਸ: ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਰੀਸਰਚ ਸਕਾਲਰ ਸ਼੍ਰੋ: ਕਮੇਟੀ” ਲਿਖਿਆ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਉਪਰੋਕਤ ਪੁਸਤਕ ਦੇ 290 ਪੰਨੇ ਹਨ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਗੁਰੁ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਬਾਰੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦਿਆਂ ਲਿਿਖਆ ਹੈ ਕਿ, “ਗੁਰੁ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਉਸ ਲੇਖ- ਲੜੀ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਂ ਦੀ ਪੀੜੀ (ਵੰਸ਼) ਦਾ ਲੜੀ ਵਾਰ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ।” ਇਸ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਗੁਰੁ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ, ਉਨੀਵੀਂ ਸਦੀ ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਦੀਆਂ ਗੁਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਰਚਨਾ ਗੁਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿਚ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸੋਧਾਂ ਕਰਨ ਲਈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਗ੍ਰੰਥਾਂ, ਪੋਥੀਆਂ, ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਉਹ 60 ਦੇ ਲੱਗਭਗ ਹਨ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਬਦ-ਮੂਰਤਿ (ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹ ਕੇ ਗ੍ਰੰਥ) ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਸਿੱਖ ਹਿਸਟਰੀ ਸੁਸਾਇਟੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੁਆਰਾ ਛਾਪੀ ਗਈ। ਇਸ ਵਿਚ ਵੀ ਭਾਈ ਰਣਧੀਰ ਦਾ ਨਾਂ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਰੀ:ਸਕਾਲਰ (ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁ: ਪ੍ਰ: ਕਮੇਟੀ,) ਲਿਖਿਆ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੇਠਾਂ ਸੰਮਤ 487 ਗੁਰੂ= 2017 ਬਿ: ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਅਨੁਸਾਰ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਨ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, “ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਪੁਰਾਣੀ ਦੇਸ਼-ਭਾਖਾ ਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਆਦਿਕ ਬੋਲੀਆਂ ਦੇ ਰਲੇ-ਮਿਲੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਹੈ, ਨਾਲੇ ਪੁਰਾਣੇ ਰਿਵਾਜ ਅਨੁਸਾਰ ਅਛੇਦ (ਮਿਲੇ-ਜੁੜੇ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿਚ) ਲਿਖੀ ਤੇ ਛਪੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸਾਧਾਰਨ ਬੰਦਿਆਂ ਪਾਸੋਂ ਛੇਤੀ ਪੜ੍ਹੀ ਤੇ ਸਮਝੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ-ਪਾਠ ਦਾ ਰਿਵਾਜ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਘੱਟ ਰਿਹਾ ਹੈ।” ਇਸ ਘਾਟ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ‘ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਕਮੇਟੀ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ’ ਵੱਲੋਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਤੇ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਉਣ ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ ਗਿਆ। ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ 26-9-1931 ਨੂੰ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਤੇ 1935 ਈ. ਵਿਚ ਭਾਈ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਕੰਮ ਨੂੰ ਗੁਰੂ-ਕ੍ਰਿਪਾ ਦੁਆਰਾ ਨੇਪਰੇ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੇ 102 ਪੰਨੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿਚ ਗ੍ਰੰਥ ਰਚਣ ਦਾ ਮਨੋਰਥ, ਰਚਨਾ ਕਾਲ, ਰਚਣਹਾਰ, ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦਾ ਗ੍ਰੰਥ, ਕਥਾ-ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਦੀ ਤਰਤੀਬ, ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਚਿੱਠੀ, ਗ੍ਰੰਥ ਰਚਣਹਾਰ ਨਾਲ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ, ਰਾਮ ਤੇ ਕਾਲ, ਗੁਰੂ-ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਗ੍ਰੰਥ ਕਰਤਾ ਦੀ ਹੋਰ-ਪਛਾਣ, ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਹੈ।

ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਸ੍ਰੀ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ (ਤਿੰਨ ਭਾਗ) ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ ਵੱਲੋਂ ਛਾਪਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਭਾਈ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਹ ਕੰਮ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨਵਿਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਖੇ ਓਰੀਐਂਟਲ ਸਕਾਲਰ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਉੱਪਰ ਰਹਿ ਕੇ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਡਾ. ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲਿਖੀ ਸੀ ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਅਧਿਐਨ ਵਿਭਾਗ ਵਿਚ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਅਤੇ ਮੁਖੀ ਸਨ। ਪ੍ਰੇਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ, ਡਾ. ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੀਤਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋ. ਗੁਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਸੋਧਕ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਤੀਜਾ ਸੰਸਕਰਣ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ ਵੱਲੋਂ 1995 ਈ. ਵਿਚ ਛਪਿਆ। ਪਹਿਲੀ ਪੋਥੀ ਦੇ 304 ਪੰਨੇ ਹਨ; ਜਿਸ ਵਿਚ ‘ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ’, ‘ਅਕਾਲ ਉਸਤਤਿ’, ‘ਬਿਿਚਤ੍ਰ ਨਾਟਕ’, ‘ਚੰਡੀ ਚਰਿਤ੍ਰ’ (ਪਹਿਲਾ), ‘ਚੰਡੀ ਚਰਿਤ੍ਰ’ (ਦੂਜਾ), ‘ਵਾਰ ਦੁਰਗਾ ਕੀ’, ‘ਚਉਬੀਸ ਅਵਤਾਰ’ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਹ ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਭਾਈ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ 1966-67 ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸੌ ਸਾਲਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪੁਰਬ ਤੇ ਅਰੰਭ ਕਰ ਕੇ 1969 ਈ. ਵਿਚ ਮੁਕੰਮਲ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਛਪਾਈ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਖਰੜਾ ਡਾ. ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ, ਡਾ. ਪ੍ਰੇਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ, ਪ੍ਰੋ. ਗੁਲਵੰਤ ਸਿੰਘ, ਡਾ. ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੀਤਲ ਨੂੰ ਸੁਧਾਈ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਮਤਭੇਦਾਂ ਤੇ ਸ਼ੰਕਿਆਂ ਸੰਬੰਧੀ ਭਾਈ ਜੋਧ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤੀ ਗਈ॥ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿਚ ਭਾਈ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਵੀ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਰਹੇ। ਇਸ ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪੋਥੀ 1972 ਈ. ਵਿਚ ਛਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਸੀ ਜਿਸ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਡਾ. ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਗਈ ਹੈ। ਡਾ. ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ, “ਆਪ ਦਾ ਫ਼ਾਰਸੀ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ, ਬ੍ਰਿਜ ਭਾਸ਼ਾ, ਪੰਜਾਬੀ ਆਦਿ ਬੋਲੀਆਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਚੰਗਾ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਸੀ। ਆਪ ਨੇ ਹਰ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅਰਥ-ਭਾਵ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਲੁਗਾਤਾਂ ਤੇ ਕੋਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੜਤਾਲਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਅਜੇਹੀ ਕਠਿਨ ਘਾਲ ਕੇਵਲ ਕੋਈ ਸਿਰੜੀ, ਸਿਦਕੀ ਖੋਜੀ ਹੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਇਹ ਸਭੇ ਖੂਬੀਆਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ”।

ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਦੀ ਦੂਜੀ ਪੋਥੀ ਦੇ 305 ਤੋਂ 798 ਤਕ ਪੰਨੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿਚ ‘ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਵਤਾਰ’ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਤੀਜੀ ਪੋਥੀ ਦੇ 799 ਤੋਂ 1248 ਪੰਨੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿਚ ਬਾਕੀ ਅਵਤਾਰ ਤੇ ਉਪਾਵਤਾਰ, ‘ਸ਼ਸ਼ਤ੍ਰਨਾਮਾਲਾ’, ‘ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਬੋਧ’, ‘ਸਵੱਯੇ’, ‘ਸ਼ਬਦ’, ‘ਅਸਫੋਟ ਕਬਿੱਤ’ ਤੇ ‘ਜ਼ਫਰਨਾਮਾ’ ਦਾ ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਸਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਖੋਜ ਪੱਤਰ ਛਪਦੇ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਖੋਜ ਪੱਤਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ:—

• ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ: ਜੀਵਨ ਸੰਦੇਸ਼, ਮਈ, 1952
• ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਹੁਕਮਨਾਮੇ: ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਜੂਨ, 1960
• ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਜੀ ਪਿਆਰਾ: ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਜੁਲਾਈ, 1960
• ਲਬਾਣਾ ਭਾਈਚਾਰਾ: ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਫਰਵਰੀ, 1961
• ਲਬਾਣਾ ਭਾਈਚਾਰਾ 2: ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਮਾਰਚ, 1961
• ਰੂਸ ਵਿਚ ਪੁਰਾਣੀ ਧਰਮਸਾਲ: ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਮਾਰਚ, 1961
• ਸਿੱਖ ਸਾਖੀਆਂ ਤੇ ਹਕੀਕਤਾਂ : ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਜੂਨ, 1962
• ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ-ਰਚਣਹਾਰ ਨਾਲ ਜਾਣ ਪਛਾਣ : ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਜਨਵਰੀ, 1967 ਜੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਹੋਰ ਜਿਊਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਕਲਮ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਝੋਲੀ ਹੋਰ ਗੰਭੀਰ ਲਿਖਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ, ਪਰ ਕੁਦਰਤ ਨੂੰ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹੀ ਮਨਜ਼ੂਰ ਸੀ। ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਦੋ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੂਗਰ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਹੋ ਗਈ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਰੀੜ੍ਹ ਦੀ ਹੱਡੀ ’ਤੇ ਸੱਟ ਲੱਗਣ ਕਰਕੇ 7 ਦਸੰਬਰ, 1972 ਨੂੰ 72-73 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਅਲਵਿਦਾ ਕਹਿ ਗਏ। ਕੈਂਸਰ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਹੀ ਜਨਮ ਵਾਲੇ ਦਿਨ 21 ਜੁਲਾਈ 1986 ਨੂੰ ਹੋਇਆ।

ਬੇਸ਼ੱਕ ਸਰੀਰਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਅੱਜ ਸਾਡੇ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਅੱਜ ਵੀ ਸਾਡੇ ਲਈ ਚਾਨਣ-ਮੁਨਾਰੇ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਪ੍ਰਤੀ ਸਿਰੜ, ਸਮਰਪਿਤ ਭਾਵਨਾ, ਜਿਗਿਆਸਾ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਹੋਰ ਖੋਜੀਆਂ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਰਾਹ-ਦਸੇਰਾ ਬਣੀ ਰਹੇਗੀ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਜ਼ਿੰਦਾ ਰਹਿਣਗੇ। ਅੱਜ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੋਜੀ ਬਿਰਤੀ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਖੋਜੀ ਬਿਰਤੀ, ਲਗਨ ਤੇ ਸਿਰੜ ਦੀਆਂ ਬਾਤਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਰੀਸਰਚ ਬੋਰਡ ਦੇ ਖੋਜੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਖੋਜੀਆਂ ਦਾ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੀਆਂ ਰਹਿਣਗੀਆਂ।