ਇਸ ਲੇਖ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਰੂਪ ਬਾਰੇ, ‘ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀਆਂ ਉਪਲਬਧ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਿਤ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਸੰਖੇਪ ਜਾਣ- ਪਛਾਣ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।

ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ (ਵਾਰਤਕ)

ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ (ਵਾਰਤਕ) ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵੇਰਵਿਆਂ ਉੱਪਰ ਕੀਮਤੀ ਚਾਨਣਾ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੁਰਮੁਖੀ ਸ੍ਰੋਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਰਚਨਾਕਾਰ ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਰਚਨਾ-ਕਾਲ 1741 ਈ. ਹੈ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਸਾਂਝ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀ ‘ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ (ਕਵਿਤਾ) ਨਾਲ ਦੂਰ ਤਕ ਸਾਂਝ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਕੁੱਲ 170 ਸਾਖੀਆਂ ਦੀ ਇਸ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਡਾ. ਕੁਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਨ 2004 ਵਿਚ ਸਿੰਘ ਬ੍ਰਦਰਜ਼, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੇ ਛਾਪਿਆ ਹੈ, ਇਹੀ ਸਾਡੇ ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ।

ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ (ਕਵਿਤਾ)

ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਸ੍ਰੋਤਾਂ ਵਿਚ ‘ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ (ਕਵਿਤਾ) ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸ੍ਰੋਤ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਕਰਤਾ ਬਾਵਾ ਸਰੂਪ ਦਾਸ ਭੱਲਾ ਜੀ ਹਨ। ਸਰੂਪ ਦਾਸ ਤੀਜੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ ਅੱਗੋਂ ਵੀ ਤੁਰੀ। ਪੁਰਾਤਨ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀ ਤਿਆਗਵਾਦੀ ਰੁਚੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਨਮ, ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਜਾਂ ਹੋਰ ਜੀਵਨ ਵੇਰਵਿਆਂ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
‘ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ (ਕਵਿਤਾ) ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਗਵਾਹੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ 1833 ਬਿ./1776 ਈ. ਵਿਚ ਰਚਿਆ ਗਿਆ (ਦਸ ਅਸਟ ਸਹਸ੍ਰ ਬਿਕ੍ਰਮ ਸੰਮਤ ਅਵਰੁ ਅਧਕ ਤੇਤੀਸ। ਸਰੂਪ ਦਾਸ ਸਤਿਗੁਰ ਕਰੀ ਮਹਿਮਾ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਬਖਸੀਸ)। ‘ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਕਵਿਤਾ ਅਜਿਹਾ ਗੁਰਮੁਖੀ ਸ੍ਰੋਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ
ਰੂਪ ਵਿਚ ਦਸ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵੇਰਵੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਕੁੱਲ 237 ਸਾਖੀਆਂ ਵਿਚ ਦਸ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਬਾਰੇ ਵੀ ਵੇਰਵੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਦਾ ਲੱਗਭਗ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ (65 ਸਾਖੀਆਂ) ਸਿਰਫ਼ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ‘ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਮਹਿਮਾ’ ਵੀ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕ੍ਰਿਤ ਦਾ ਦੋ ਵਾਰ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਵੱਲੋਂ ਸੰਪਾਦਨ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਇਸ ਨੂੰ (1971 ਈ. ਵਿਚ) ਡਾ. ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ (ਲਾਂਬਾ) ਨੇ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕੀਤਾ। ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਡਾ. ਉੱਤਮ ਸਿੰਘ (ਭਾਟੀਆ) ਨੇ (1999 ਈ. ਵਿਚ) ਸੰਪਾਦਿਤ ਕਰ ਕੇ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਹਥਲੇ ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਆਧਾਰ ਡਾ. ਉੱਤਮ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਸਰੂਪ

ਕਰਤਾ ‘ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ (ਕਵਿਤਾ ਅਤੇ ਵਾਰਤਕ), ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੂੰ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਚਿਤਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਲਈ ਮਹਾਂਪੁਰਖ ਅੰਤਰਜਾਮੀ, ਵਡਾ ਭਗਤ, ਸਾਧ, ਵਲੀ, ਭਗਤ ਅਉਤਾਰ, ਖੁਦਾਇ ਦਾ ਪਿਆਰਾ, ਪਰਮ ਵੈਰਾਗੀ, ਸਿਧ, ਦੀਨਾ ਨਾਥ, ਸੰਤ ਅਵਤਾਰ, ਸੰਤ ਦਿਆਲ, ਵਲੀ ਕਮਾਲ, ਬਡਾ ਵਲੀ, ਕਾਮਲ ਵਲੀ, ਸੰਤ, ਪਰਮ ਪੁਰਖੁ, ਬੇਅੰਤ, ਦਿਆਲ, ਗਿਆਨੀ, ਰਤਨਾਂ ਦੀ ਖਾਨ, ਦੀਨ ਬੰਧੂ, ਮੁਕਤੀ ਦਾਤਾ, ਪਾਰਸ, ਨਿਰਵੈਰ, ਸਚਾ ਪਾਤਸ਼ਾਹ, ਬੰਦੀ ਛੋੜ, ਮਹਾਂਬੀਰ, ਰਾਜ ਧਿਰਾਜ, ਪਰਮਹੰਸ, ਦੁਖ ਨਿਵਾਰਨ, ਪਤਿਤ ਉਧਾਰਨ, ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਿਧਾਨ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈ।

‘ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਗੁਰੂ ਸੰਸਥਾ ਵਿਚ ਉਹ ਸਾਰੇ ਰੱਬੀ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਗੁਣ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਜਿਹੜੇ ਸਮਕਾਲੀਨ ਸੰਭਵ ਸਨ ਜਾਂ ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਪੁਰਸ਼ ਬਾਰੇ ਕਲਪੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਕਰਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸੰਸਥਾ ਦੈਵੀ ਵਰੋਸਾਈ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਕੇ ਗਿਆਨ ਰੂਪੀ ਸੁਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ (1/1/64)। ਕਰਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਜਗਤ ਵਿਚ ਆਉਣਾ ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਧੁਰੋਂ ਹੀ ਸੰਤ-ਭੇਸ (ਰੂਪ) ਵਿਚ ਆਏ ਹਨ। ਕਰਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਨਿਰੰਜਨੀ ਅਵਤਾਰ’ ਕਹਿ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਲਿਕਤਾ ਤੇ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਅਵਤਾਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਭਿੰਨਤਾ ਬਾਰੇ ਸੰਕੇਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਸਾਗਰ ਨੂੰ ਤਾਰਨ ਵਾਲੇ ਸਰੂਪ ਵਿਚ ਲਖ ਕੇ ‘ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮਹਾਨ ਮਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਕਰਤਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ, ਅਜਿਹੇ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਮਨ-ਬੁਧਿ ਪਹੁੰਚ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਹੀ ਕਲਿਆਣ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ (1/5/76)। ਖੁਦਾ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਅਜਿਹਾ ‘ਪਾਕ’ ਬੰਦਾ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਭੇਜਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ‘ਨਸੀਹਤ’ (ਸਿੱਖਿਆ) ਸੁਣ ਕੇ ਸੰਸਾਰੀਆਂ ਦਾ ਭਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ (1/6/80)।

‘ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਦੇ ਕਰਤਾ ਸਰੂਪ ਦਾਸ ਅਨੁਸਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤਾ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸਕੇ, ਸਭ ਨੇ ਆਪੋ-ਆਪਣੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਿਆ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਸਾਧ, ਕਿਸੇ ਅਵਤਾਰ, ਕਿਸੇ ਸੰਤ, ਵਲੀ ਤੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਫਕੀਰ ਜਾਣਿਆ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ‘ਕਲਾ’ ਦਿਨੋਂ-ਦਿਨ ਹੋਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਗਈ (1/ 7/83)। ਗੱਲ ਦਾ ਤੱਤ ਇਹ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਲਖਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਿਆ:

ਗੁਰ ਸਰੂਪ ਧਰ ਮਨ ਜਤਨ
ਗਤ ਮਿਤ ਲਖੀ ਨ ਜਾਤ । (1/10/91)

ਕਰਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਤਾਂ ਖੁਦ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹਨ, ਪਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਉਹ ਭਗਤ-ਅਵਤਾਰ (ਗੁਰੂ) ਹੋ ਕੇ ਵਿਚਰੇ (1/14/103)। ਇੱਥੇ ਭਗਤ- ਅਵਤਾਰ ਵਿਚਲੀ ਵਿਆਖਿਆ ਨਾਲ ਕਰਤਾ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ‘ਅਵਤਾਰਵਾਦ’ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨਾਲੋਂ ਗੁਰੂ ਸੰਸਥਾ ਦਾ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਨਿਖੇੜਾ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਰੂਪ ਦਾਸ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਚਰਨਾਂ ਦੇ ਭੌਰਿਆਂ ਦੀ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਸੀ (1/15/106)। ਗੁਰੂ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਕਦੇ ਕੋਈ ਖਾਲੀ ਨਹੀਂ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੋਦੀ ਖਾਨੇ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਬਰਕਤ ਪਈ ਵੇਖ ਕੇ ਦੌਲਤ ਖਾਨ ਨੇ ਜਾਣਿਆ :

ਦੌਲਤ ਖਾਨ ਤਬ ਬੂਝਿਆ ਨਾਨਕ ਹੈ ਬਡ ਸਾਧ।
ਜਿਉਂ ਜਿਉਂ ਖਰਚੇ ਤਿਉਂ ਬਢੇ ਸੰਤਨ ਮਤਾ ਅਗਾਧ॥ (1/15/107)

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿਚ ਦੁਨਿਆਵੀ ਵਿਤਕਰਿਆਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਥਾਂ ਨਹੀਂ, ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਵੇਈਂ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਇੱਕੋ ਨਾਅਰਾ (ਅਸਲ ਵਿਚ ਉਪਦੇਸ਼) ‘ਨਾ ਕੋ ਹਿੰਦੂ ਨਾ ਮੁਸਲਮਾਨ’ ਲਾਉਂਦੇ ਰਹੇ (1/16/ 109)। ਇਹ ਕੇਵਲ ਇਕ ਨਾਅਰਾ ਮਾਤਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਬਲਕਿ ਗੁਰੂ ਸੰਸਥਾ ਦਾ ਪੂਰਾ ਮਿਸ਼ਨ ਸੀ।
ਕਰਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਮਾਨੰਦ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਅਨੰਦ-ਰੂਪ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਪਰਸੁਆਰਥ ਭਗਤੀ ਦਾ ਨਵਤਨ ਖਜ਼ਾਨਾ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ (1/21/135)। ਅਸਲ ਵਿਚ ਉਹ ਭਗਤੀ ਦੇ ਸੋਮੇ (ਪਰਮਾਤਮਾ) ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਫੁੱਟੇ ਹੋਏ ਸਨ (1/30/ 183)। ਸਿਧਾਂ ਨਾਲ ਗਿਆਨ-ਗੋਸ਼ਟਿ ਕਰਦਿਆਂ ਇਕ ਸਿਧ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਰੂਪ ਵਰਣਨ ਕਰਦਿਆਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ “ਯਹੁ ਪਰਮ ਪੁਰਖੁ ਨਿਜ ਬਪੁ ਧਰ ਆਇ।” ਭਾਵ ਆਪ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਸਰੀਰ ਧਾਰ ਲਿਆ ਹੈ (1/38/278)। ‘ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਦਾ ਕਰਤਾ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਗਏ, ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਦਾ ਭੰਡਾਰਾ ਹੀ ਖੋਲ੍ਹਿਆ, ਭਾਵ ਕਿਸੇ ਦਾ ਬੁਰਾ ਨਹੀਂ ਚਿਤਵਿਆ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕਰਾਮਾਤਾਂ ਆਦਿਕ ਕਰਮ-ਕਾਂਡਾਂ ਤੋਂ ਹੋੜਿਆ (1/34/ 264)। ਸਿਧਾਂ ਦੀ ਜ਼ਬਾਨੀ ਕਰਤਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਲਿਜੁਗ ਵਿਚ ਸਿਰਫ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਹੀ ਪਰਵਾਨ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਭਗਤੀ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਸਭ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਕੀਤਾ (1/38/281)। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ‘ਜਗਤ’ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ, ਜਗਤ ਦੀ ਮੋਹ-ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਛੱਡਿਆ, ਉਹ ‘ਉਦਾਸ’ (ਉਦਾਸੀ) ਜਗਤ ਤੋਂ ਨਹੀਂ, ਮਾਇਆ ਵੱਲੋਂ ਹੋਏ, ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਰਹੇ (1/42/308)।

ਕਰਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਸ਼-ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਚਰਚਾ ਹੋ ਗਈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਇਕ ਅਲਾਹ ਦਾ ਫਕੀਰ ਹੈ (1/45/355), ਜਿਹੜਾ ਸੰਸਾਰ ਤਾਰਨ ਹਿੱਤ ਦੇਸ਼ ਰਟਨ ’ਤੇ ਚੜ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜਗਤ ਵਿਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਏ ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (1/50/382)। ਇਕ ਸਿਧ ਝੰਗਰ ਨਾਥ ਦੇ ਮਨ ਰਾਹੀਂ ਕਰਤਾ ਭਾਵ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਚਰਚਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ‘ਹਰਿ ਚਰਚਾ’ ਹੀ ਕਰਦੇ ਸਨ (1/54/ 398)। ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਗੁਰੂ ਨੇ ਕੀਤਾ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਹੀ ਕੀਤਾ (1/55/402)। ਭਗਤੀ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਸਭ ਗੁਰੂ ਦੇ ਪਾਸ ਹੀ ਸੀ (1/57/ 406)। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਵਕਤ ਜੋ ਕੌਤਕ ਹੋਇਆ ਉਸ ਨੂੰ ਕਰਤਾ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਬਿਆਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਤਾਂ ਸਾਡੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿਚ ਆਏ ਜਾਂ ਗਏ ਹਨ, ਅਸਲ ਵਿਚ ਉਹ ‘ਨਿਜਪਦ’ ਵਿੱਚੋਂ ਆਏ ਸਨ ਤੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਗਏ, ਅਸਲ ਵਿਚ ‘ਗੁਰੂ’ ਨਾ ਕਿਤੋਂ ਆਏ ਸਨ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਿਤੇ ਗਏ (1/65/439)। ਨਾਮ-ਰੂਪ ਦਾ ਗੁਣ ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਜੀਵਾਂ ਕਰਕੇ ਸੀ (1/65/440)।

‘ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਦਾ ਕਰਤਾ ਬਾਵਾ ਸਰੂਪ ਦਾਸ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਵਾਂਗ ਹੀ ਬਾਕੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਵੀ ਲੱਗਭਗ ਉਹੋ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ ਨਿਰੂਪਦਾ ਹੈ, ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਲਿਖਦਾ ਹੋਇਆ ਕਰਤਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਸੰਸਾਰੀ ਮੋਹ-ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਨਿਰਲੇਪ ਭਾਵ ਬੇਪਰਵਾਹ ਹਨ ਤੇ ਹਰਖ ਸੋਗ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ:

ਸਤਗੁਰ ਬੇਪਰਵਾਹ ਕਛੁ ਕਾਹੂ ਸੋ ਕਾਜ ਨਹ।
ਜੋ ਇਛੇ ਸੋ ਹਰਖ ਸੋਗ ਕੋ ਨਹੀ॥ (2/70/92)

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਸਰੂਪ ਬਾਬਤ :
ਕ੍ਰਿਪਾ ਸਿੰਧ ਕਰਤਾਰ ਉਦੇ ਕਰਨ ਕੀਓ ਹਰਿ ਭਗਤ।
ਅਨੰਦ ਬਿੰਦ ਸੁਖ ਸਾਰ ਜਿਹ ਕ੍ਰਿਪਾ ਦ੍ਰਿਸਟਿ ਹੋਇ ਮੇਰ ਤ੍ਰਿਨ॥ (3/84/157)

ਕਰਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਤਿੰਨਾਂ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਚੌਥੇ ਪਦ (ਨਿਰਬਾਨ) ਦਾ ਵਾਸੀ ਹੈ (4/119/300), ਪਰ ਉਹ ਸੰਸਾਰੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਹਿੰਦਾ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੀਨ-ਦੁਨੀਆ ਤੇ ਗਰੀਬਾਂ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ (59/102)। ਗੁਰੂ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਚਿਤਰਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ‘ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ‘ਗੁਰੂ’, ਗੁਰਿਆਈ ਸੰਸਥਾ ਆਦਿ ਬਾਬਤ ਵੀ ਆਪਣਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਕਰਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ‘ਗੁਰੂ’ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਸੰਤ ਜਾਂ ਆਚਾਰੀਆ ਗੁਰੂ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਹ ਤਾਂ ਧੁਰੋਂ ਹੀ ਦੈਵੀ ਵਰੋਸਾਏ ਹੋਏ ਸੰਤ-ਭੇਸ ਵਿਚ ਆਏ ਸਨ (1/1/65)। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗੁਰੂ ਆਪ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਸੀ। ਸਿੰਘਲਾਦੀਪ/ ਸਿੰਗਲਾਦੀਪ ਵਿਚ ਰਾਜਾ ਸ਼ਿਵਨਾਭ ਦੀਆਂ ਭੇਜੀਆਂ ‘ਪਦਮਣੀਆਂ’ (ਨੱਚਣ-ਗਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ) ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਦਿਆਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ:

“ਹੇ ਪੁਤ੍ਰੀ! ਸਰਬ ਉਪਾਵਾ ਕਾ ਉਪਾਵ ਮੇਰਾ ਸਤਗੁਰੂ ਹੈ ਅਰੁ ਉਸ ਹੀ ਕੀ ਭਗਤ ਮੈ ਸਦਾ ਕਰਤਾ ਹਉ। ਤਿਨ ਕੇ ਚਰਨ ਸਿਉ ਲਾਗ ਰਹਿਆ ਹੋ। (1/32/197)” ਸਿਧਾਂ ਦੇ ਪੁੱਛੇ ਇਸ ਸਵਾਲ ਕਿ ਤੁਹਾਡਾ ਗੁਰੂ ਕੌਣ ਹੈ? ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੇਰਾ ਗੁਰੂ ਭੇਖਾਂ, ਅਕਾਰਾਂ, ਵਿਕਾਰਾਂ, ਰੰਗਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਸਰਗੁਣ ਸਰੂਪ ਵਿਚ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਐਸਾ ਪਰਮਜੋਗੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਲਖਣਾ ਸਰਲ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਨਿਰਾਕਾਰ ਹੈ (1/38/284-85)।

ਗੁਰੂ ਦੇ ਸੰਕਲਪਾਤਮਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਜਿੱਥੇ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ ਗੁਰੂ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਗੁਰੂ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਜਾਂ ਬਾਣੀ ਹੀ ਗੁਰੂ ਹੈ (1/34/245; 7/184/592)। ਗੁਰੂ ਸੰਸਥਾ ਵਿਚ ਸਾਂਝੀ ਕੜੀ ‘ਬਾਣੀ’ ਹੈ ਤੇ ਇਹੀ ਜੋਤਿ ਰੂਪ ਹੈ। ਕਰਤਾ, ਗੁਰੂ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਇਸ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਿਧਾਂਤ ਗੁਰ ਜੋਤਿ ਦੀ ਏਕਤਾ ਬਾਰੇ ਅਨੇਕ ਵਾਰ ਬਿਆਨਦਾ ਹੈ। ਕਰਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਹਰਿ-ਸੰਤ ਨੇ ਦਸ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ‘ਇਕ ਵਰਤ’ ਕੇ ਜਗਤ ਵਿਚ ਭਗਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ:

ਹੋ ਹਰਿ ਸੰਤ, ਸਤਿਗੁਰ ਪੁਰਖ ਕੀਜੈ ਜਗ ਭਗਤਿ ਪ੍ਰਚਾਰ।
ਦਸ ਸਰੂਪ ਦਸ ਨਾਮ ਧਰ ਕਰ ਹੋ ਜਗਤ ਉਧਾਰ॥ (1/2/70)

ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰਿਆਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਸ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਜੋਤਿ ਵੀ ਟਿਕਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ‘ਲਹਿਣੇ’ ਨੂੰ ‘ਅੰਗ’ ਨਾਲ ਲਾ ਕੇ ‘ਅੰਗਦ’ ਬਣਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ (1/59/412)। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਨਿੱਜ-ਰੂਪ ਹੀ ਹਨ (1/64/428)।

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੇਰਾ ਰੂਪ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਜੀ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ (1/65/436; 2/66/74)। ਕਰਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰ ਜੋਤਿ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦੀਵੇ ਤੋਂ ਦੀਵਾ ਬਲਦਾ ਹੈ:

ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਰੂਪ ਧਰਿਓ ਬਨਵਾਰੀ।
ਜਗ ਭਗਤ ਨੀਵ ਧਰ ਕੀਓ ਪਾਰੀ।
ਗੁਰ ਅੰਗਦ ਰੂਪ ਧਰਿ ਕੀਓ ਹੁਲਾਸਾ।
ਜਿਮ ਦੀਪਕ ਸੌ ਦੀਪ ਪ੍ਰਕਾਸਾ॥ (2/67/79)

‘ਜੋਤ ਨਿਰੰਤਰਤਾ’ ਦੀ ਕਥਾ ਅਦਭੁਤ ਹੈ, ਇਹ ਕਥਨ ਵਿਚ ਨਹੀਂ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ:

ਹੇ ਪੁਰਖਾ ਤੁਮ ਮਮ ਭੇਦ ਨਹ ਤੂੰ ਮੇਰੋ ਨਿਜ ਰੂਪ।
ਤੁਮ ਮੇਰੇ ਹੀਅਰੇ ਬਸੋ ਅਦਭੁਤ ਕਥਾ ਅਨੂਪ॥ (2/80/137)

ਇਹ ਜੋਤਿ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਦੀ ਲੜੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ ਚੱਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਆਖਰ ਬਾਣੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਉਦੇਸ਼ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦਿਆਂ ‘ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਵਿਚ ਜਿੱਥੇ ਸਮਕਾਲੀ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਅਧੀਨ ਕਿਤੇ-ਕਿਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਜਾਂ ਪਰੰਪਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਗੁਰੂ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਸਰਬਲੌਕਿਕ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਚੇਤੰਨਤਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਕਰਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਰੰਜਨੀ ਅਵਤਾਰ ਸੰਤ ਰੂਪ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਤਾਰਨ ਹਿੱਤ ਆਏ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤਾਰਨ ਢੰਗ ‘ਭਗਤੀ’ ਸੀ, ਭਾਵ ਉਹ ਭਗਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਦੇ ਸਨ (1/2/71)। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਜਿੰਨੇ ਵੀ ‘ਚਲਿਤ੍ਰ’ (ਕਾਰਜ) ਕੀਤੇ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਉਧਾਰਨ ਦੇ ਨਮਿਤ ਹੀ ਸਨ (1/8/ 85)। ਕਰਤਾ ਪੁਰਖ ਨੇ ਸਾਰੇ ਕਾਰਨ ਜਗ ਤਾਰਨ ਹਿੱਤ ਹੀ ਰਚੇ (1/9/89)। ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਵਿਆਪ ਰਹੇ ਦੁਖਾਂ ਨੂੰ ਨਿਵਾਰਨ ਖਾਤਰ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਆਏ ਹਨ (1/15/107)। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜਗਤ ਰੂਪ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਜਹਾਜ਼ ਬਣ ਕੇ ਆਏ, ਜਿਸ (ਨਾਮ ਜਹਾਜ਼) ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਨੇ ਤਰਨਾ ਸਿੱਖਿਆ (1/20/ 133; 3/89/192)। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਗਰੀਬਾਂ, ਨਿਮਾਣਿਆਂ, ਨੀਚਾਂ ਦਾ ਪੱਖ ਲਿਆ।

ਸੋ ‘ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਮਿਸ਼ਨ ਲੋਕਾਈ ਨੂੰ ਗ਼ਲਤ ਰਾਹਾਂ ਤੋਂ ਹੋੜ ਕੇ ਸੁਮਤਿ ਮਾਰਗ ਵੱਲ ਲਾਉਣਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸੰਸਥਾ ਗਰੀਬਾਂ ਲਈ ਇਕ ਢੋਅ ਬਣੀ ਤੇ ਲੋਕਾਈ ਨੇ ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਪਾਸੋਂ ਆਤਮਿਕ ਸ਼ੁਧੀ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤੀ। ਕਰਤਾ ਇਸੇ ਲਈ ਗੁਰਿਆਈ ਨੂੰ ‘ਭਗਤ ਸਿੰਘਾਸਨ’ (6/144/ 397) ਤੇ ‘ਦੀਨ ਦੁਨੀ ਦਾ ਛਤ੍ਰ’ (40/84) ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ।