ਭਾਈ ਬਚਿੱਤਰ ਸਿੰਘ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚਲੇ ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮਹਾਨ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹਨ। ਉਹ ਉਸ ਸਿਦਕੀ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਮੁੱਚਾ ਜੀਵਨ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੇ ਲੇਖੇ ਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਪਰਵਾਰ ਦੇ ਅਨੇਕ ਜੀਆਂ ਨੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਜਾਮ ਪੀਤਾ, ਪਰ ਕਦੀ ਵੀ ਸਿੱਖੀ ਸਿਦਕ ਤੋਂ ਨਾ ਡੋਲੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਮਹਾਨ ਸ਼ਹੀਦ ਦੇ ਘਰ ਜਨਮ ਲੈਣ ਦਾ ਸੁਭਾਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਖਾਤਰ ਆਪਣਾ ਬੰਦ-ਬੰਦ ਕਟਵਾ ਲਿਆ, ਪਰ ਜ਼ਾਲਮ ਦੀ ਈਨ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ। ਭਾਈ ਬਚਿੱਤਰ ਸਿੰਘ ਉਹ ਮਰਜੀਵੜੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਛੱਡਣ ਸਮੇਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ‘ਔਖੀ ਘਾਟੀ ਬਿਖੜਾ ਪੈਂਡਾ ਪਰ ਅਸਾਂ ਨੇ ਤੁਰਨਾ’ ਦਾ ਪ੍ਰਣ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਭਾਈ ਬਚਿੱਤਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 12 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1663 ਈ. ਨੂੰ ਅਲੀਪੁਰ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੁਜ਼ੱਫਰਗੜ੍ਹ ਵਿਖੇ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ1 ਮਾਤਾ ਸੀਤਾ ਬਾਈ ਦੀ ਕੁੱਖ ਤੋਂ ਹੋਇਆ।2 ਭਾਈ ਬਚਿੱਤਰ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੰਜ ਸਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਸਪੁਰਦ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਮਤ 1756 ਬਿ. ਦੀ ਵੈਸਾਖੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਆਪਣੇ ਪੰਜ ਭਰਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਪਾਨ ਕੀਤਾ:

ਫੇਰ ਮਾਈ ਦਾਸ ਸੁਤ ਰਾਜਪੂਤ ਅੱਤ ਮਜਬੂਤ।
ਨਿਕਟ ਹੈ ਮੁਲਤਾਨ ਕੇ ਇਕ ਅਲੀ ਗਢ ਅਸਥਾਨ।
ਤਾਂਹਿ ਕੇ ਸੁਤ ਪਾਂਚ ਪਾਂਚੇ ਭਏ ਸਿੰਘ ਸੁਜਾਨ।
ਉਦੇ ਸਿੰਘ ਬਚਿਤ੍ਰ ਸਿੰਘ ਅਨਕ ਸਿੰਘ ਸੁ ਬੀਰ।
ਅਜਬ ਸਿੰਘ ਸੁਮਤ ਅਜਾਇਬ ਸਿੰਘ ਰਣਧੀਰ।3

ਭਾਈ ਬਚਿੱਤਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਕਾਫ਼ੀ ਸਮਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਬਤੀਤ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ। ਉਹ ਤਲਵਾਰਬਾਜ਼ੀ ਵਿਚ ਇੰਨੇ ਨਿਪੁੰਨ ਸਨ, ਕਿ ਕਈ ਬੰਦਿਆਂ ਦਾ ਇਕੱਲੇ ਹੀ ਟਾਕਰਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀਆਂ ਕਈ ਜੰਗਾਂ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਸੰਮਤ 1757 ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਲੋਹਗੜ੍ਹ ਕਿਲ੍ਹੇ ਉੱਪਰ ਹਮਲੇ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਲੋਹਗੜ੍ਹ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਮੁਖੀ ਭਾਈ ਦੁਨੀ ਚੰਦ ਸਨ।4 ਉਹ ਭਾਈ ਸਾਲੋ ਜੀ ਦਾ ਪੋਤਾ ਸੀ:

ਦੁਨੀ ਚੰਦ ਸਾਲੋ ਕਰ ਪੋਤਾ। ਧਾਰੀ ਵਾਲ ਜਾਟ ਸਿਖ ਹੋਤਾ।
ਗਿਲਨ ਕਰ ਮਸੰਦ ਜਗ ਜਾਨਾ। ਸਭ ਹੀ ਮਾਨਤ ਤਾ ਕਰ ਆਨਾ।5

ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਉੱਪਰ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਉਂਤ ਬਣਾਈ ਸੀ ਕਿ ਫੌਜ ਦੇ ਅੱਗੇ ਜਸਵਾਲੀਏ ਰਾਜੇ ਦਾ ਮਸਤ ਹਾਥੀ ਲਾ ਕੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਤੋੜਿਆ ਜਾਵੇ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਆ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜੇ ਕੱਲ ਸਵੇਰ ਨੂੰ ਹਾਥੀ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਕਿਲ੍ਹੇ ਉੱਪਰ ਹਮਲਾ ਕਰਨਗੇ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹਾਥੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਆਵੇਗਾ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ ਕਿ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਵੀ ਇਕ ਗੁਰੂ ਦਾ ਹਾਥੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ ਦੁਨੀ ਚੰਦ ਹੈ। ਉਸ ਮਸਤ ਹਾਥੀ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਦੁਨੀ ਚੰਦ ਦੀ ਡਿਊਟੀ ਲਗਾਈ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਦੁਨੀ ਚੰਦ ਡਰਨ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਆ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿੱਤੀ:

ਜਸਵਾਰਨ ਸੰਗਿ ਮਤਾ ਕਰਿਯੋ ਗੁਰ ਦ੍ਵਾਰ ਪੈ ਮੱਤ ਦੁਰਕਾਹੀ…
ਗਜ ਸਨਮੁਖ ਤੋ ਨਹਿ ਆਵਹਿਗੋ ਤਿਨ ਬੇਮੁਖ ਉਲਟ ਮਰੇ ਲਖ ਪਾਹੀ।
ਯੌ ਸੁਨ ਕੈ ਮੁਸਕਾਯ ਕਹੈ ਗੁਰ, “ਮੋ ਢਿਗ ਹੈ ਗਜ ਮੱਤ ਮੱਤਾਹੀ।
ਕੇਹਰਿ ਜਯੋ ਯਾਮਹਿ ਜਬ ਜਾਵਹਿ, ਨਾਮ ਦੁਨੀ ਚੰਦ ਮੱਤ ਗਜਾਹੀ…
ਆਪਨੀ ਆਪਨੀ ਠੋਰ ਟਿਕੈ ਸਬ ਹੋਤ ਨਿਸੀਤ ਡਰਯੋ ਮਨ ਮਾਹੀ।
ਦੁਨੀ ਚੰਦ ਬੁਝੈ ਸਭ ਲੋਕਨ ਤੇ ਤਬ ਧੀਰਜ ਦੀਨ ਸਭੈ ਸਿਖ ਵਾਹੀ॥6

ਪਰ ਦੁਨੀ ਚੰਦ ਨੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਾਇਰਤਾ ਦਿਖਾਈ ਅਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਕੰਧ ਟੱਪ ਕੇ ਭੱਜਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਲੱਤ ਤੁੜਵਾ ਲਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਸੱਪ ਦੇ ਡੱਸਣ ਨਾਲ ਮਰ ਗਿਆ:

ਚਲਾ ਭਾਜ ਕੈ ਬਿਲਮ ਨ ਕਈ। ਗਿਰਿ ਤੇ ਖਿਸਕ ਟਾਂਗ ਟੁਟ ਗਈ।
ਸਾਥਿਨ ਤਾਕੋ ਲਯੋ ਉਚਾਈ। ਪਹੁਚੇ ਦੇਸ ਆਪਨੇ ਜਾਈ।
ਭੀਤਰ ਧਾਮ ਦੁਰਯੋ ਜਬ ਜਾਈ। ਡਸਯੋ ਨਾਗ ਅਦਭੁਤ ਤਿਹ ਥਾਈ।
ਪਲ ਮੈ ਗਿਰਯੋ ਨ ਧੀਰ ਧਰਾਨਾ। ਮਾਝਾ ਰੋਰ ਪਾਂਚ ਸੈ ਜਾਨਾ॥7

ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਦੁਨੀ ਚੰਦ ਹਾਥੀ ਨਾਲ ਲੜਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅੰਗ-ਸੰਗ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸੂਰਮੇ ਸਿੰਘਾਂ ਵੱਲ ਨਿਗਾਹ ਮਾਰੀ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਭਾਈ ਬਚਿੱਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਉੱਪਰ ਪਈ। ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ’ ਅਨੁਸਾਰ:

ਤਿਨਹੁਂ ਮਝਾਰ ਏਕ ਹੈ ਬਚਿਤ੍ਰ ਸਿੰਘ ਸੂਰਮਾ।
ਬਲੀ ਬਿੰਦ ਬਾਹੁ ਦੰਡ ਸ਼ੱਤ੍ਰ ਤੇ ਗਰੂਰਮਾ।
ਸੁ ਰਾਜਪੂਤ ਜਾਤਿ ਤੇ ਮੁਛੈਲ ਛੈਲ ਜਾਨਿ ਯੇ।
ਕ੍ਰਿਪਾਨ ਢਾਲ ਅੰਗ ਸੰਗ ਜੰਗ ਮੈਂ ਮਹਾਂਨਿਯੇ॥8

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਬਚਿੱਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਇਕ ਨਾਗਣੀ ਬਰਛਾ ਦੇ ਕੇ ਹਾਥੀ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਥਾਪੜਾ ਦਿੱਤਾ:

ਨੇਜਾ ਗਹੇ ਖਰੇ ਜੋ ਸਨਮੁਖ ਸ੍ਰੀ ਪ੍ਰਭੁ ਨਿਕਟ ਹਕਾਰਾ।
ਆਉ ਬਚਿਤ੍ਰ ਸਿੰਘ ਬਡ ਜੋਧਾ ਤੁਵ ਸਿਰ ਭਾਰ ਉਦਾਰਾ।9

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਨਿਨ ਸਿੱਖ ਭਾਈ ਬਚਿੱਤਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮਸਤ ਹਾਥੀ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਡਿਊਟੀ ਲਗਾਈ। ਮੱਸੂ ਨਾਂ ਦੇ ਇਸ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣ ਅਤੇ ਮਸਤ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੀ ਸੁੰਡ ਨਾਲ ਖਰੂਦ ਕਰਨ ਦੀ ਆਦਤ ਸੀ। ਇਹ ਕੋਈ ਆਮ ਹਾਥੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੋੜਨ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।10 ਭਾਈ ਬਚਿੱਤਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਰਹਿਮਤ ਸਦਕਾ ਨਾਗਣੀ ਬਰਛੇ ਨਾਲ ਸ਼ਰਾਬੀ ਹਾਥੀ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਵਿਚ ਹਾਥੀ ਦੇ ਨਾਗਣੀ ਬਰਛਾ ਇੰਨੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਕਿ ਹਾਥੀ ਨੇ ਚੀਕਾਂ ਮਾਰੀਆਂ ਤੇ ਭਾਈ ਬਚਿੱਤਰ ਸਿੰਘ ਅੱਗੇ ਸੀਸ ਨਿਵਾਉਂਦਿਆਂ ਉਹ ਪਹਾੜੀ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਪਿਛਾਂਹ ਵੱਲ ਲਤਾੜਦਾ ਹੋਇਆ ਭੱਜ ਗਿਆ। ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ’ ਅਨੁਸਾਰ:

ਨਿਕਸਯੋ ਤੋਮਰ ਮਸਤਕ ਤੇ ਜਬਿ ਹਟਿ ਪਾਛੈ ਮੁਖ ਮੋਰਾ।
ਪੁਨ ਬਚਿੱਤ੍ਰ ਸਿੰਘ ਚੋਭਤਿ ਨੇਜ਼ਾ ਰਿਸਯੋ ਦੁਰਦ ਤਬਿ ਘੋਰਾ।
ਬਹਿਿਤ ਰੁਧਰ ਕੀ ਧਾਰ ਬਡੇਰੀ ਝਟਤਿ ਸੰੁਡ ਫਿਰ ਫੇਰੀ।
ਜੋ ਤੋਮਰ ਕੋ ਚੋਕਤਿ ਨੇਰੈ ਤਿਨ ਕੌ ਮਾਰਤਿ ਗੇਰੀ।11

ਭਾਈ ਬਚਿੱਤਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਦਸੰਬਰ 1704 ਈ. ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਛੱਡਿਆ ਤਾਂ ਭਾਈ ਬਚਿੱਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਦੀ ਘੜੀ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਸਾਥ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਨ। ਗਿਆਨੀ ਗਰਜਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਖੋਜ ਅਨੁਸਾਰ, “ਭਾਈ ਬਚਿਤ੍ਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਨੰਦਪੁਰੀ ਚਾਲੀ ਮੁਕਤਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤੀਜਾ ਜਥੇਦਾਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ...ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਹੁਕਮ ਮੰਨ ਕੇ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਦੇ ਜਥੇ ਦੇ 100 ਸਿੰਘਾਂ ਸਮੇਤ ਰੋਪੜ ਦੀ ਤਰਫ਼ ਚਾਲੇ ਪਾਏ।”12 ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਇਹ ਕਾਫ਼ਲਾ ਜਦੋਂ ਸਰਸਾ ਨਦੀ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਕਵੀ ਵੀਰ ਸਿੰਘ (ਬੱਲ) ਅਨੁਸਾਰ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਭਾਈ ਉਦੈ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਜੰਗ ਹੋਇਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ 100 ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਜਥਾ ਭਾਈ ਬਚਿੱਤਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦੇ ਕੇ ਰੋਪੜ ਵੱਲ ਭੇਜਿਆ:

ਆਇ ਲਰੇ ਤੇ ਨੀਚ ਪਹਾਰੀਯੇ ਬੀਰ ਉਦੈ ਸਿੰਘ ਜੰਗੁ ਮਚਾਇਯੋ।
ਸੌ ਅਸਵਾਰ ਦੈ ਸਿੰਘ ਬਚਿਤ੍ਰ ਕੋ ਰੋਪਰ ਤੇ ਤਿਹ ੳਰ ਪਠਾਇਯੋ…13

ਭਾਈ ਬਚਿੱਤਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਥਾ ਜਦੋਂ ਮਲਕਪੁਰ ਰੰਘੜਾਂ ਪੁੱਜਾ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਸਰਹੰਦ ਦੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਸੂਰਮਗਤੀ ਨਾਲ ਲੜਦਿਆਂ ਆਪ ਗੰਭੀਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਗਏ। ‘ਗੁਰੂ ਕੀਆ ਸਾਖੀਆਂ’ ਅਨੁਸਾਰ:

ਭਾਈ ਬਚਿੱਤਰ ਸਿੰਘ ਸਰਸਾ ਨਦੀ ਸੇ ਰੋਪਰ ਕੀ ਤਰਫ ਆਇਆ, ਇਸ ਕੀ ਮੁੱਠ-ਭੇੜ ਮਲਕ ਪੁਰ ਰੰਘੜਾਂ ਕੇ ਮੈਦਾਨ ਮੇਂ ਸਰਹੰਦੀ ਫੌਜ ਗੈਲ ਹੋਈ, ਇਸ ਕੇ ਸਾਥੀ ਏਕ ਏਕ ਕਰਤੇ ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ ਪਾਇ ਗਏ। ਇਹ ਸਖਤ ਘਾਇਲ ਹੋਇ ਜ਼ਿਮੀਨ ਤੇ ਗਿਰ ਪੜਾ,… ਪੀਛੇ ਸੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਮਦਨ ਸਿੰਘ ਆਦਿ ਸਿਖਾਂ ਕੇ ਗੈਲ ਆਇ ਪਹੁੰਚਾ। ਇਸ ਬਚਿਤਰ ਸਿੰਘ ਕੋ ਉਠਾਇ ਕੋਟਲਾ ਨਿਹੰਗ ਮੇ ਲੈ ਆਂਦਾ, ਇਸੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੋ ਆਇ ਮਸਤਕ ਟੇਕਾ।14

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਏ ਭਾਈ ਬਚਿੱਤਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਹੋਰ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਕੋਟਲਾ ਨਿਹੰਗ ਖਾਂ ਵਿਖੇ ਪਹੁੰਚਾਇਆ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰੋਪੜ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਤੋਂ ਤਕਰੀਬਨ ਦੋ-ਤਿੰਨ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ’ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਚਰਨ ਪਾ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਜ਼ਖਮੀ ਭਾਈ ਬਚਿੱਤਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕੋਟਲਾ ਨਿਹੰਗ ਖਾਂ ਵਿਖੇ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਉੱਥੇ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਬਚਿੱਤਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਇਲਾਜ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਭਾਈ ਨਿਹੰਗ ਖਾਂ ਨੂੰ ਸੌਂਪੀ ਸੀ। ਭਾਈ ਨਿਹੰਗ ਖਾਂ ਨੇ ਭਾਈ ਬਚਿੱਤਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਬਹੁਤ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਠੜੀ ਵਿਚ ਇਕ ਮੰਜੇ ਉੱਪਰ ਲਿਟਾਇਆ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਉੱਥੋਂ ਚਲੇ ਗਏ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਮੁਖ਼ਬਰ ਨੇ ਭਾਈ ਬਚਿੱਤਰ ਸਿੰਘ ਸੰਬੰਧੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਵੇਲੀ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ੀ ਲਈ ਗਈ। ਸਾਰੀ ਹਵੇਲੀ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਕੋਠੜੀ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ੀ ਲੈਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਇਆ ਜਿਸ ਵਿਚ ਭਾਈ ਨਿਹੰਗ ਖਾਂ ਦੀ ਬੇਟੀ ਬੀਬੀ ਮੁਮਤਾਜ ਭਾਈ ਬਚਿੱਤਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਕੋਠੜੀ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ੀ ਲੈਣ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਭਾਈ ਨਿਹੰਗ ਖਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਸ ਕੋਠੜੀ ਵਿਚ ਮੇਰੀ ਧੀ ਮੁਮਤਾਜ ਤੇ ਮੇਰਾ ਜੁਆਈ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਕੋਠੜੀ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ੀ ਨਾ ਹੋਈ। ਬੀਬੀ ਮੁਮਤਾਜ ਨੇ ਭਾਈ ਬਚਿੱਤਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਬਹੁਤ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜ਼ਖਮ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘੇ ਸਨ ਕਿ ਉਹ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਜਾਮ ਪੀ ਗਏ। ‘ਗੁਰੂ ਕੀਆਂ ਸਾਖੀਆਂ’ ਅਨੁਸਾਰ, “ਭਾਈ ਬਚਿੱਤਰ ਸਿੰਘ ਮੋਤ ਕੀ ਘੜੀਆਂ ਗਿਣ ਰਹਾ ਸੀ, ਅਗਲੇ ਦਿਵਸ ਨੌਂ ਪੋਹ ਸ਼ਨੀਵਾਰ ਕੇ ਦਿਹੁੰ ਡੇਢ ਪਹਿਰ ਰੈਣ ਗਈ ਇਸ ਦੁਨੀਆਂ ਸੇ ਚਲ ਵਸਿਆ।” ਭਾਈ ਨਿਹੰਗ ਖਾਂ ਦੀ ਬੇਟੀ ਮੁਮਤਾਜ ਦੀ ਮੰਗਣੀ ਬੱਸੀ ਪਠਾਣਾਂ ਵਿਚ ਹੋਈ ਸੀ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਵੱਲੋਂ ਭਾਈ ਬਚਿੱਤਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਉਸ ਦੇ ਪਤੀ ਹੋਣ ਸੰਬੰਧੀ ਕਹੇ ਹੋਏ ਬੋਲਾਂ ਨੂੰ ਕਬੂਲ ਕਰਦਿਆਂ ਸ਼ਾਦੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਭਾਈ ਬਚਿੱਤਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਿਧਵਾ ਵਜੋਂ ਬਤੀਤ ਕੀਤੀ।15 ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਪੰਨਿਆਂ ਵਿਚ ਭਾਈ ਬਚਿੱਤਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਬੀਬੀ ਮੁਮਤਾਜ਼ ਦੇ ਸਿਦਕ ਦੀ ਦਾਸਤਾਨ ਨੂੰ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।