ਸ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜੀ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਮੁੱਚਾ ਜੀਵਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਓਤ-ਪੋਤ ਸੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਕਾਮ, ਅਡੋਲ, ਸਿਰੜੀ, ਗੰਭੀਰ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਸੁਭਾਅ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਪੰਥਕ ਆਗੂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਅਹੁਦੇ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਤੋਂ ਸੇਵਾ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਅਨੇਕ ਪੰਥਕ ਕਾਰਜ ਕੀਤੇ। ਹਥਲੇ ਲੇਖ ਵਿਚ ਸ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਖ਼ਸੀ ਅਤੇ ਪੰਥਕ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਸ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਸਮੁੰਦਰੀ ਦਾ ਜਨਮ 10 ਫੱਗਣ ਸੰਮਤ 1938 (20 ਫਰਵਰੀ, 1881 ਈ.) ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਪੱਟੀ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ ਰਾਏ ਕਾ ਬੁਰਜ ਨਾਮੀ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਹੋਇਆ।1 ਪਿਤਾ ਸ. ਦੇਵਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਮਾਤਾ ਨੰਦ ਕੌਰ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਜਨਮੇ, ਬਾਲਕ ਦਾ ਨਾਂ ਬੜੇ ਹੀ ਚਾਅ ਨਾਲ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਸ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਸਮੰੁਦਰੀ ਸੱਚਮੁਚ ਹੀ ਆਪਣੇ ਨਾਂ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ-ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਪਾਏ ਪੂਰਨਿਆਂ ਨਾਲ ਰੂਪਮਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦਾ ਇਕਲੌਤਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਭੈਣਾਂ ਬੀਬੀ ਆਸੋ ਤੇ ਬੀਬੀ ਦਾਤੋ ਸਨ।

ਉਨਾਂ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਗੁਰਮੁਖਾਂ ਵਾਲਾ ਜੀਵਨ ਜਿਊਣ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਸੇਵਾ ਭਾਵਨਾ ਵਾਲੇ ਮਾਤਾ ਨੰਦ ਕੌਰ ਜੀ, ਸ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਹੀ ਚੜਾਈ ਕਰ ਗਏ। ਮਾਂ ਵਰਗੀ ਛਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮ ਮਾਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਿਧਵਾ ਮਾਈ ਰਾਧਾ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੀ ਪਿੰਡ ਚੱਕ ਨੰ. 140 ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਤੋਂ ਮਾਣਿਆ। ਅਨੇਕ ਔਖੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਮਾਈ ਰਾਧਾ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਕੇ ਸ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵੀ ਧਰਮੀ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਬਾਖੂਬੀ ਨਿਭਾਇਆ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿੱਚੋਂ ਚਾਚਾ ਲਗਦੇ ਬਾਬਾ ਕਿਹਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਧਰਮ ਦਾ ਪਿਤਾ ਬਣਾਇਆ ਸੀ।

ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਚੱਕ ਨੰ. 140 ਤਹਿਸੀਲ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲਾਇਲਪੁਰ ਵਿਚ ਪੰਜ ਮੁਰੱਬੇ ਜ਼ਮੀਨ ਮਿਲੀ ਤਾਂ ਉਹ ਉੱਥੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਤਹਿਸੀਲ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤੋਂ ਹੀ ਸ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤਖੱਲਸ ਜੁੜ ਗਿਆ। ਸ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਬਚਪਨ ਆਮ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਗੁਜ਼ਰਿਆ। ਛੇ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਪਿਤਾ ਜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਹੀ ਫੌਜ ਵਿਚ ਲੈ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਛੇਵੀਂ ਜਮਾਤ ਵਿੱਚੋਂ ਪੜ੍ਹਾਈ ਛੱਡਣ ਕਾਰਨ ਬਾਕੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਘਰ ਵਿਚ ਹੀ ਉਸਤਾਦ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਰਦੂ, ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਸਿੱਖੀਆਂ ਤੇ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵੀ ਸਿੱਖੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਨਿੱਤਨੇਮੀ ਸਨ ਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਪਾਠ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਹੀ ਘਰ ਦਾ ਕੋਈ ਕਾਰ-ਵਿਹਾਰ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਿੱਤਨੇਮ ਦੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ, ਆਸਾ ਕੀ ਵਾਰ ਵੀ ਕੰਠ ਸੀ। ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਹੀ ਵੱਡਿਆਂ ਵਾਲੇ ਗੁਣ ਸਨ। ਔਖੇ ਸਮੇਂ ਹੌਂਸਲਾ ਨਾ ਹਾਰਨਾ, ਅਡੋਲ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਰਹਿਣਾ ਤੇ ਖੇਡਣ ਸਮੇਂ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਨਾ ਕਰਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਗੁਣ ਸਨ। ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਖੀਰਲੇ ਸਮੇਂ ਤਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਰ ਥਾਂ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਵਾ ਕੇ ਨਜਿੱਠਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਤਕਾ, ਪੋਲੋ, ਨੇਜ਼ਾਬਾਜ਼ੀ, ਤਲਵਾਰ ਤੇ ਬੰਦੂਕ ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਸ਼ੌਂਕ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਦੀ ਵੀ ਆਪਣਾ ਸਮਾਂ ਅਜਾਈ ਨਹੀਂ ਗਵਾਇਆ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸਾਰਥਕ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ, ਧਾਰਮਿਕ ਪੁਸਤਕਾਂ ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਾਠ ਕੀਤਾ। ਆਪਣੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿੱਖ ਸੂਰਮਿਆਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਸ੍ਰੋਤ ਬਣਿਆ। ਸ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਬਾਣੀ ਕੇਵਲ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ ਤਕ ਜਾਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਸ੍ਰੀ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਵਧ-ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਪੜ੍ਹਨ ਵਿਚ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖਾਸ ਰੁਚੀ ਸੀ। ਜਿਸ ਸਦਕਾ ਉਹ ਸਮਕਾਲੀਨ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਦਸ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਸੂਬੇਦਾਰ ਸ. ਜੇਠਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਪੁੱਤਰੀ ਬੀਬੀ ਰਾਮ ਕੌਰ ਨਾਲ 1891 ਈ. ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਦਸ ਸਾਲ ਤਕ ਕੋਈ ਔਲਾਦ ਨਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਭੈਣਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ੋਰ ਪਾਉਣ ਉੱਤੇ ਦੂਜਾ ਵਿਆਹ 1901 ਈ. ਨੂੰ ਸ. ਜੀਤਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸਪੁੱਤਰੀ ਬੀਬੀ ਸ਼ਾਮ ਕੌਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਪਰ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੀ ਐਸੀ ਮਿਹਰ ਹੋਈ ਕਿ ਦੂਜੇ ਵਿਆਹ ਪਿੱਛੋਂ ਸ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸੁਪਤਨੀ ਬੀਬੀ ਰਾਮ ਕੌਰ ਦੇ ਘਰ ਚਾਰ ਸਪੁੱਤਰ ਤੇ ਇਕ ਪੁੱਤਰੀ ਸਤਵੰਤ ਕੌਰ (ਕੁੰਤੀ/ਕੰਤੀ) ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਗਿਆਨੀ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਦਰਦ ਨੇ ਦੂਜੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਕੁੱਖ ਤੋਂ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਜਨਮ ਹੋਣ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਸੀ ਜਦੋਂ ਕਿ ਡਾ. ਪਿਆਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦੂਜੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਕੁੱਖ ਤੋਂ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸ. ਹਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਤੇ ਸ. ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਪੁੱਤਰ ਸ. ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਸਮੁੰਦਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਵਾਈਸ ਚਾਂਸਲਰ ਬਣੇ।

ਲੱਗਭਗ 18 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਸ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 22 ਨੰਬਰ ਰਿਸਾਲੇ ਵਿਚ (ਦਫੇਦਾਰ) ਭਰਤੀ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਹ ਆਪ ਵੀ ਰਿਸਾਲਦਾਰ ਮੇਜਰ ਵੀ ਰਹੇ ਸਨ। ਸ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਕੁਝ ਹੀ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਕਾਬਲੀਅਤ ਦੇ ਬਲ ’ਤੇ ਰੰਗਰੂਟਾਂ ਦੇ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਉਸਤਾਦ ਲੱਗ ਗਏ। ਉਨ੍ਹ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਿਲਣਸਾਰ ਅਤੇ ਇਮਾਨਦਾਰ ਸੁਭਾਅ ਫੌਜੀ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਸਾਉਣ ਦੀਆਂ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਾਂ ਅਕਸਰ ਹੀ ਘੜੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਪਰ ਆਪਣੀ ਸਿਆਣਪ ਸਦਕਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਬਚ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਅੰਤ 1902 ਈ. ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਪਿੱਛੋਂ ਕੁਝ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨੌਕਰੀ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਿਸਾਲੇ ਦਾ ਕਮਾਂਡਿੰਗ ਅਫ਼ਸਰ ਕਰਨਲ ਲੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਆਇਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਦੁਬਾਰਾ ਜਮਾਂਦਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਲਿਜਾਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਹੀ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ, “ਮੈਂ ਹੁਣ ਇਕ ਹੋਰ ਹੀ ਫੌਜ ਵਿਚ ਭਰਤੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ।”2

ਜਦੋਂ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਉਮਰ ਲੱਗਭਗ 30 ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸ. ਦੇਵਾ ਸਿੰਘ ਵੀ 1911-12 ਈ. ਦੇ ਲੱਗਭਗ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ। ਸ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪੰਥਕ ਰੁਝੇਵਿਆਂ ਕਾਰਨ ਘਰੋਂ ਬਾਹਰ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਅਕਸਰ ਹੀ ਕਿਹਾ ਕਰਦੇ ਸਨ, “ਤੇਜਾ ਸਿੰਘਾ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਮਰਿਆ ਤਾਂ ਤੂੰ ਘਰ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ।”3 ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਹਿਣੀ ਸੱਚ ਹੋਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸਮੇਂ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਘਰ ਨਹੀਂ ਸਨ।

ਸ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਦੋਂ ਇਕ ਵਾਰ ਪੰਥਕ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਜੁਟ ਗਏ ਤਾਂ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਰਤ ਕੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਮੀਰ ਵਿਰਸੇ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਲਈ ‘ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ’ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚੀਫ਼ ਖਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਵਾਨਾਂ ਦਾ ਮਕਸਦ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਸਿੱਖੀ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਵਿੱਦਿਆ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਲਈ ਸਕੂਲ ਖੋਲ੍ਹਣਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਚੀਫ਼ ਖਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਦੀਵਾਨ ਬਣੇ ਤਾਂ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤੇ ਲਾਇਲਪੁਰ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਵੀ ਖਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ ਗਈ। ਸ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਸਮੁੰਦਰੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਵਾਨਾਂ ਦੇ ਉੱਘੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ। ਸ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਾਰੀ ਬਾਰ ਨੂੰ ਜਥੇਬੰਦ ਕਰਨ ਲਈ ‘ਖਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਬਾਰ’ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ।

ਉਨਾਂ ਨੇ ਵਿੱਦਿਅਕ ਲੋੜ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਸਕੂਲ, ਕਾਲਜ ਖੋਲ੍ਹਣ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਖਾਲਸਾ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਲਾਇਲਪੁਰ, ਚੱਕ ਨੰ. 41 ਵਿਚ ਬਾਰ ਖਾਲਸਾ ਹਾਈ ਸਕੂਲ, ਚੱਕ ਨੰ. 140 ਵਿਚ ਖਾਲਸਾ ਮਿਡਲ ਸਕੂਲ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਖਾਲਸਾ ਹਾਈ ਸਕੁਲ ਸਰਹਾਲੀ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਸਨ। ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਹੀ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰ ਕੇ ਲਾਇਲਪੁਰ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਖੁਲਵਾ ਦਿੱਤਾ। ਸ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਚੱਕ ਨੰ. 140 ਦੇ ਖਾਲਸਾ ਮਿਡਲ ਸਕੂਲ ਦਾ ਸਾਰਾ ਖ਼ਰਚ ਆਪ ਹੀ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਕਈ ਵਾਰ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਪੇਸ਼ਗੀ ਆਪਣੇ ਪੱਲਿਉਂ ਹੀ ਦੇ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਆਪ ਸਰਹਾਲੀ ਸਕੂਲ ਦੇ ਮੈਨੇਜਰ ਅੰਤਲੇ ਸਮੇਂ ਤਕ ਰਹੇ।

1914 ਈ. ’ਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਕਾਬ ਗੰਜ ਦੀ ਕੰਧ ਢਾਹੁਣ ਉਪਰੰਤ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭਰਪੂਰ ਯੋਗਦਾਨ ਸੀ। ਕੰਧ ਢਾਹੁਣ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿਚ ਸ. ਹਰਚੰਦ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਵਾਜ਼ ਉਠਾਉਣ ’ਤੇ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਸਮੁੰਦਰੀ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਹਾਮੀ ਭਰੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੱਟੀ, ਲਾਹੌਰ, ਭਸੌੜ ਤੇ ਬਾਰ ਵਿਚ ਦੀਵਾਨ ਕਰਕੇ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ। ਸ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਸੀ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ’ਤੇ ਯਾਦਗਾਰਾਂ ਢਾਹੁਣ ਦਾ ਕੋਈ ਹੱਕ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਆਪ ਨੇ ਗੋਜਰਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਥਾਨਾਂ ’ਤੇ ਜਲਸਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਫ਼ਲ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਬਣਦਾ ਹਿੱਸਾ ਪਾਇਆ। ਜਲੰਧਰ ਵਿਚ 10 ਤੋਂ 12 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1914 ਈ. ਤਕ ਹੋਈ, ਸਿੱਖ ਵਿੱਦਿਅਕ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਸ. ਹਰਚੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਕਾਬ ਗੰਜ ਦੀ ਕੰਧ ਢਾਹੁਣ ਦੀ ਐਜੀਟੇਸ਼ਨ ਸੰਬੰਧੀ ਬੋਲਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾ ਮਿਲੀ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਸ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਸਮੁੰਦਰੀ ਰੋਸ ਵਿਚ ਪੰਡਾਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਪਹਿਲਾ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਨਾਲ ਡੀ.ਸੀ. ਵੱਲੋਂ ਸ. ਹਰਚੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਹੁਰਾਂ ਨੂੰ ਰਕਾਬ ਗੰਜ ਦੀ ਕੰਧ ਸੰਬੰਧੀ ਅੰਦੋਲਨ ਬੰਦ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਅੰਦੋਲਨ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਸਮੁੰਦਰੀ ਦੁਆਰਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਕਾਬ ਗੰਜ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਸਰਗਰਮ ਰਹਿਣ ਦਾ ਇਲਮ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ’ਤੇ ਨਜ਼ਰਸਾਨੀ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡ ਚੱਕ 140 ਵਿਚ ਪੁਲਸੀਆ ਵੀ ਤਾਇਨਾਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਦੀ ਮੁਥਾਜੀ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਪਰਵਾਜ਼ ਭਰਨ ਵਾਲੇ ਪਰਤਾਪੀ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਤੇਜ਼-ਤਰਾਰ ਰਫਤਾਰ ਵਾਲੇ ਬੋਤੇ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਸ. ਹਰਚੰਦ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਿਲ ਹੀ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੇ ਖਤਮ ਹੋਣ ਨਾਲ ਕੰਧ ਦੀ ਮੁੜ ਉਸਾਰੀ ਦਾ ਮਸਲਾ ਚੁੱਕਿਆ ਗਿਆ। ਅਕਾਲੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਰਾਹੀਂ ਦੀਵਾਰ ਦੀ ਪੁਨਰ-ਉਸਾਰੀ ਲਈ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ ਪਾਉਣ ਲਈ 100 ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਜਥੇ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। ਸ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਸਮੁੰਦਰੀ ਨੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜਥੇ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਆਪਣਾ ਨਾਂ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। 1920 ਈ. ਨੂੰ ਕੰਧ ਦੀ ਮੁੜ ਉਸਾਰੀ ਲਈ ਜਥੇ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਜਾਣ ਦਾ ਦ੍ਰਿੜ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ।

21 ਮਈ, 1920 ਈ. ਵਿਚ ‘ਅਕਾਲੀ’ ਅਖ਼ਬਾਰ ਮਾਸਟਰ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਲਾਇਲਪੁਰੀ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਸਦਕਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ।4 ਸਮੁੰਦਰੀ ਜੀ ਕੇਵਲ ਆਪ ਹੀ ਸਾਹਿਤ ਪੜ੍ਹਨ ਦਾ ਸ਼ੌਕ ਨਹੀਂ ਪਾਲਦੇ ਰਹੇ, ਬਲਕਿ ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਪ੍ਰਸਾਰ- ਲਈ ਵੀ ਸਰਗਰਮ ਰਹੇ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ ਕਿ “ਹੁਣ ਤੁਸਾਂ ਅਖ਼ਬਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਹੀ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਘਬਰਾਣਾ ਨਹੀਂ। ਮੈਥੋਂ ਜੋ ਵੀ ਮਦਦ ਹੋ ਸਕੀ ਕਰਾਂਗਾ ਅਤੇ ਇਸ ਅਖ਼ਬਾਰ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਚਲਾਵਾਂਗੇ।”5 ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਹੀ ਪੰਜ ਸੌ ਰੁਪਏ ਦੇ ਕੇ ਅਕਾਲੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਲਈ ਮਾਇਕ ਸਹਾਇਤਾ ਦੇਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਕ ਵਾਰ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਕੇ ਸੰਬੰਧੀ ਅਕਾਲੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵਿਚ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਕਿੰਗ ਦੁਆਰਾ ਮਹੰਤ ਨੂੰ ਖ਼ੂਨੀ ਘਟਨਾ ਲਈ ਸ਼ਹਿ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ। ਜਿਸ ਸੰਬੰਧੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਕਿੰਗ ਤੇ ਡਿਪਟੀ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਦੁਆਰਾ ਅਕਾਲੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਨੂੰ 40 ਹਜ਼ਾਰ ਦਾ ਜੁਰਮਾਨਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਕੁਝ ਸੱਜਣਾਂ ਨੇ ਮੁਆਫੀ ਮੰਗਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ, ਪਰ ਕੁਝ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੁਆਫੀ ਨਾਲ ਪੰਥ ਦੀ ਆਨ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚੇਗਾ। ਫਰਾਖ਼ਦਿਲ ਸ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਸਮੁੰਦਰੀ ਨੇ ਬਾਕੀ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਹੌਂਸਲਾ ਦਿੰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਪੈਸਿਆਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਪੰਥ ਦੀ ਸਾਖ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਦੀ ਕਦਾਚਿਤ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੈਸੇ ਭਰਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਲੈ ਲਈ। ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਉਨਾਂ ਆਪਣੇ ਦੋ ਮੁਰੱਬੇ ਨੀਲਾਮ ਕਰਨ ਦੀ ਵੀ ਸੋਚ ਲਈ।

ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨ ਲਈ ਨਵੰਬਰ 1920 ਈ. ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਅਜ਼ਾਦ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ਜੋ ਵੀ ਕਮੇਟੀਆਂ ਬਣਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਉਸ ਵਿਚ ਵੀ ਸ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਸਮੁੰਦਰੀ ਦਾ ਨਾਂ ਮੋਹਰੀ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ੁਮਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਾਕੇ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਏਨਾ ਗਹਿਰਾ ਅਸਰ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਛਡਾ ਕੇ ਪੰਥਕ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਚੁੱਬੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦਾ ਕੰਮ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਸੌਂਪਣ ਉਪਰੰਤ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨੂੰ ਸੁਚਾਰੂ ਢੰਗ ਅਤੇ ਮਰਯਾਦਾ ਨਾਲ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸਬ-ਕਮੇਟੀ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ। ਸ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਗੁਰੂ ਵਰੋਸੋਏ ਪਰਵਾਰ ਨੇ ਪੰਥਕ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੂਰਾ-ਪੂਰਾ ਸਾਥ ਹੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ, ਸਗੋਂ ਮਾਲੀ ਸਹਾਇਤਾ ਦੇ ਕੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਰਸ਼ਾਰ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਉਹ ਪੰਥਕ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿਚ ਏਨਾ ਮਸਰੂਫ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਮਹੀਨਿਆਂ ਬੱਧੀ ਪਰਵਾਰ ਕੋਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਸ੍ਰੀ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਥੇ ਹੀ ਡੇਰੇ ਲਾ ਲਏ। ਸ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜੀ ਦੀ ਚੁੰਬਕੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੁਆਰਾ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਪ੍ਰਥਾਇ ਗਿਆਨੀ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਦਰਦ ਜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਖ਼ਸੀ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਬੜੇ ਸੂਖ਼ਮ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ:

“ਗੁਰਦਵਾਰੇ ਦੇ ਮਹੰਤਾਂ ਤੇ ਗਰੰਥੀਆਂ ਨਾਲ ਅਕਸਰ ਆਪ ਹੀ ਫੈਸਲੇ ਕਰਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਆਪ ਅਜੇਹੇ ਪਰੇਮ ਭਾਵ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਆਉਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਖੁੱਲ੍ਹ ਦਿਲੀ ਤੇ ਇਨਸਾਫ ਨਾਲ ਸੁਣ ਕੇ ਪੂਰਾ ਕਰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਮਹੰਤ ਖੁਸ਼ੀ 2 ਗੁਰਦ੍ਵਾਰੇ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਸਪੁਰਦ ਕਰਕੇ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਆਗਿਆਕਾਰ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।”6

ਚਾਬੀਆਂ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਵਿਚ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ ਦਿੱਤੀ। ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਚਾਬੀਆਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਨੇ ਸ. ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਤੋਂ ਲੈ ਲਈਆਂ ਤਾਂ ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਪੰਥ ਵਿਚ ਰੋਸ ਪਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਨਵੰਬਰ ਵਿਚ ਅਜਨਾਲੇ ਹੋਈਆਂ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀਆਂ ਵਿਚ ਸ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਕੈਦ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਤਾਂ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਉਣ ਉਪਰੰਤ ਮੀਆਂਵਾਲੀ ਤੇ ਡੇਰਾ ਗਾਜ਼ੀਖਾਨ ਦੀਆਂ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 1922 ਈ. ਨੂੰ ਚਾਬੀਆਂ ਵਾਪਸ ਦੇਣ ਨਾਲ ਬਾਕੀ ਲੀਡਰਾਂ ਸਮੇਤ ਸ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਜੇਲ੍ਹ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆ ਗਏ।

ਅਕਸਰ ਹੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬਿਖਮ ਅਤੇ ਉਲਝੇ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਸੁਲਝਾਉਣ ਲਈ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ ਦੇ ਕੇਸ ਦਾ ਨਿਪਟਾਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਸ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਸਮੁੰਦਰੀ ਦੀ ਡਿਊਟੀ ਲਗਾਈ ਗਈ। ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਸਿਰਕੱਢ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਜੇਲ੍ਹ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਰਹਿ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਪੂਰੀ ਤਨਦੇਹੀ ਨਾਲ ਨਿਭਾਈ। ਹਰ ਰੋਜ਼ ਜਥਾ ਤਿਆਰ ਕਰ ਕੇ ਭੇਜਣਾ, ਬਾਹਰੋਂ ਆਏ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਤੇ ਲੰਗਰ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ, ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲਾਉਣਾ, ਜ਼ਖ਼ਮੀਆਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਆਦਿ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਸਿੰਘਾਂ ਲਈ ਲੋੜੀਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ, ਕੱਪੜੇ, ਬਿਸਤਰੇ, ਦਵਾਈਆਂ ਆਦਿ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮੋਰਚੇ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਸਮਕਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਵਿਹਲੇ ਬੈਠੇ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਹਰ ਪੱਖ ਤੋਂ ਚੇਤੰਨ ਹੋ ਕੇ ਚੱਲਣ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਸ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੂਚਨਾ ਪ੍ਰਸਾਰ ਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਟੋਹ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਅਦਾਰੇ ਕਾਇਮ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਗੰਭੀਰ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਬਿਨਾਂ ਆਪਣੇ ਆਰਾਮ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਕਰਦਿਆਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੂਰ ਅੰਦੇਸ਼ੀ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤੇ। ਇਸੇ ਸਮਕਾਲ ਹਰ ਪਲ, ਕਦੀ ਆਪ ਨੂੰ ਹਸਪਤਾਲ, ਕਦੀ ਲੰਗਰ, ਕਦੀ ਗੁਰੂ ਕੇ ਬਾਗ਼ ਦੇ ਜਥਿਆਂ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਕੇ ਬਾਗ਼ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਦੌਰਾਨ ਆਪ ਨੇ ਜੇਲ੍ਹ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਰਹਿ ਕੇ ਜੋ ਪੰਥ ਪ੍ਰਤੀ ਅਪਣਾ ਫਰਜ਼ ਨਿਭਾਇਆ ਉਸ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਅੱਖੋਂ ਪਰੋਖੇ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮੋਰਚੇ ਦੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਸਮੁੰਦਰੀ ਦੇ ਸਿਰ ਹੀ ਬੱਝਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਹੀ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਤੇ ਠਰ੍ਹੰਮੇ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਕੋਈ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਹਿਣੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੋੜਦਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਦੇ ਅਕਰਸ਼ਕ ਢੰਗ ਸਦਕਾ ਹੀ ਕਈ ਮਹੰਤਾਂ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਸਪੁਰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। ਇੰਝ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਸਮੁੰਦਰੀ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਬਿਆਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੂੰ ਅਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾਉਣ ਦੇ ਮਨੋਰਥ ਬਾਰੇ ਗਿਆਨੀ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਦਰਦ ਲਿਖਦੇ ਹਨ:

“ਆਪ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਗੁਰਦ੍ਵਾਰਿਆਂ ਦਾ ਸੁਧਾਰ ਕਰਕੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿਖ ਧਰਮ ਦਾ ਕੇਂਦ੍ਰ ਬਨਾਣ ਦੀ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਤੜਪ ਸੀ ਅਤੇ ਸਚੀ ਗੱਲ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਸ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤੇ ਮਾ. ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੋ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਅਜੇਹੀਆਂ ਸਨ ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਦਾ ਐਨਾ ਫੈਲਾਉ ਹੋਇਆ।”7

ਇੱਕ ਵਾਰ ਜਦੋਂ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਇਹ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਅਕਾਲੀਆਂ ਵਿਚ ਫੁੱਟ ਪੈ ਗਈ ਹੈ ਤਾਂ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਸਮੁੰਦਰੀ ਨੇ ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣਦਿਆਂ ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਚ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਇਕ ਵੱਡਾ ਇਕੱਠ ਕਰ ਕੇ ਇਕਜੁੱਟਤਾ ਤੇ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਦਾ ਸਬੂਤ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਸਮਝੌਤੇ ਦੀ ਨੀਤੀ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਜਦੋਂ ਅਪ੍ਰੈਲ 1923 ਈ. ਨੂੰ ਵੈਸਾਖੀ ਤੋਂ ਦੋ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਹਿੰਦੂ ਮੁਸਲਿਮ ਫ਼ਸਾਦ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ ਤਾਂ ਫ਼ਸਾਦਾਂ ਦੇ ਰੁਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਸ ਵਿਚ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਸੰਬੰਧ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਹਿੰਦੂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੀ ਬੁਲਾਈ ਗਈ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਸਮੁੰਦਰੀ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। ਛਿਪੇ ਰਹਿਣ ਦੇ ਜਜ਼ਬੇ ਕਾਰਨ ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਅਹੁਦੇ ਪਿੱਛੇ ਨਾ ਦੌੜੇ ਸਗੋਂ ਜੇਕਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ ਵੀ ਜਾਂਦਾ ਤਾਂ ਵੱਡਿਆਂ ਦਾ ਮਾਣ ਰੱਖਣ ਲਈ ੳਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਤਰਜੀਹ ਦਿੰਦੇ। ਜਦ ਜੁਲਾਈ 1923 ਈ. ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਦੂਜੀ ਚੋਣ ਸਮੇਂ ਪੰਥ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਰਬ-ਸੰਮਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਤਜਵੀਜ਼ ਰੱਖੀ ਪਰ ਉਹ ਸਹਿਮਤ ਨਾ ਹੋਏ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੀਤ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣਨਾ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ।

ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗੱਦੀ ਤੋਂ ਉਤਾਰੇ ਜਾਣ ਦਾ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ। ਜੈਤੋ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਵਿਚ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਅਕਤੂਬਰ 1923 ਈ. ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ 36 ਅਕਾਲੀ ਆਗੂਆਂ ਨਾਲ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਬਗਾਵਤ ਦਾ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ। ਪਹਿਲਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਸ਼ਾਹੀ ਕਿਲ੍ਹਾ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਕੈਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਹ ਇਕ ਅਜਿਹੇ ਆਗੂ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੇਲ੍ਹ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਝਗੜਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਸ਼ਾਹੀ ਕਿਲ੍ਹਾ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਕੈਦ ਸਨ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੜਕੇ ਸ. ਮਾਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਆਹ ਸੀ। ਪੰਥਕ ਹਿੱਤਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਛੁੱਟੀ ਲੈਣ ਤੋਂ ਮਨ੍ਹਾਂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਵਿਆਹ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਾ ਹੋਏ। ਕਈ ਅਕਾਲੀ ਆਗੂ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਮੰਨ ਕੇ ਬਾਹਰ ਆ ਗਏ ਪਰ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਨੂੰ ਠੋਕਰ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਸੈਂਟਰਲ ਜੇਲ੍ਹ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਮੇਤ 14 ਸਾਥੀ ਹੀ ਅੰਦਰ ਰਹਿ ਗਏ। ਸ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਸਮੁੰਦਰੀ ਆਪਣੇ ਫੈਸਲੇ ਉੱਪਰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਸਨ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਣਗੇ।

17 ਜੁਲਾਈ, 1926 ਈ. ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੇ ਗਵਾਹਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਗੱਲਬਾਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਤਾਂ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੰਦਰੁਸਤ ਸਨ, ਪਰ ਅਚਾਨਕ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੱਬੀ ਬਾਂਹ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਛਾਤੀ ਵਿਚ ਤਕਲੀਫ ਹੋਈ ਤੇ ਉਹ ਮੰਜੇ ਉੱਪਰ ਲੇਟ ਗਏ। ਡਾਕਟਰ ਦੇ ਚੈੱਕ ਕਰਨ ’ਤੇ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਉਹ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਇੰਝ ਆਪ ਜੀ ਜਨ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਆਏ ਦੇ ਮਹਾਂਵਾਕ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਸੇਵਾ ਕਰਵਾਏ 17 ਜੁਲਾਈ, 1926 ਈ. ਨੂੰ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਵਿਚ ਵਿਲੀਨ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਲੱਗਭਗ ਸਾਢੇ 45 ਸਾਲ ਸੀ। ਗਿਆਨੀ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਦਰਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ਸੰਬੰਧੀ ਆਪਣੇ ਵਲਵਲਿਆਂ ਨੂੰ ਇੰਝ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ:

ਸਾਵਣ ਦੂਈ ਨੂੰ ਜੇਹਲ ਲਾਹੌਰ ਅੰਦਰ, ਤਾਰਾ ਤੇਜ ਵਾਲਾ ਸਾਡਾ ਡੁਬ ਗਿਆ! ਜਿਥੇ ਜਿਥੇ ਏ ਕਹਿਰ ਦੀ ਖਬਰ ਪ੍ਹੌਂਚੀ, ਕੰਡਾ ਕਿਕਰ ਦਾ ਕਾਲਜੇ ਚੁਬ ਗਿਆ! ਸਾਗਰ ਗ਼ਮਾਂ ਦਾ ਉਛਲਿਆ ਤੋੜ ਕੰਢੇ, ਕੋਈ ਰੁੜ੍ਹ ਚਲਿਆ ਕੋਈ ਡੱੁਬ ਗਿਆ! ਹਾਇ! ਹਾਇ!! ਕਰਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਦਰਦ ਵਾਲੇ, ਪੰਥਕ ਬੇੜਾ ਬਰੇਤੇ ਵਿਚ ਖੁਬ ਗਿਆ! ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਰਥੀ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ, ਸ. ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਵਕੀਲ, ਸ. ਸਰਮੁੱਖ ਸਿੰਘ ਝਬਾਲ, ਸ. ਗੋਪਾਲ ਸਿੰਘ ਕੌਮੀ ਤੇ ਹੋਰ ਸਾਥੀ ਜੇਲ੍ਹ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤਕ ਲਿਆਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪਿਪਲੀ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਲੱਗਭਗ ਦੋ ਕੁ ਵਜੇ ਪਹੁੰਚੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਤਮ ਸਸਕਾਰ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਤੋਂ ਸੰਗਤ ਪਹੁੰਚੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇਹ ਸੰਬੰਧੀ ਜਲੂਸ ਹਾਲ ਬਜ਼ਾਰ, ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ, ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਰਾਏ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਾਮਸਰ ਸਾਹਿਬ, ਸ਼ਹੀਦ ਗੰਜ, ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਛੇ ਵਜੇ ਦੇ ਕਰੀਬ ਚਾਟੀਵਿੰਡ ਦਰਵਾਜੇ ਦੇ ਬਾਹਰ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨਘਾਟ ਪਹੁੰਚਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਤਮ ਸਸਕਾਰ ਸਮੇਂ ਮੌਜੂਦ ਹਰੇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਮ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧਰਮ ਮਾਤਾ ਮਾਈ ਰਾਧਾ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲਦੇ ਸਾਰ ਹੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪਹੁੰਚੀ, ਪਰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਤਕ ਸਸਕਾਰ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਅਖੀਰਲੀ ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾ ਕਰ ਸਕਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਵਿਆਕੁਲ ਫਿਰਦੀ ਰਹੀ। ਅੰਤ ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੇ ਧਰਮੀ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਬਾਅਦ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਈ। ਜਦ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਸਮੁੰਦਰੀ ਦੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਦੇਰ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਤਾਂ ਉਹ ਕਾਫੀ ਸਮਾਂ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਅੱਥਰੂ ਵਹਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਜਦੋਂ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਤੰਬਰ 1926 ਈ. ਨੂੰ ਬਾਕੀ ਅਕਾਲੀ ਲੀਡਰਾਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ਰਤ ਰਿਹਾਅ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਅਕਾਲੀ ਆਗੂਆਂ ਦੁਆਰਾ ਗਰੁੱਪ ਫ਼ੋਟੋ ਕੀਤੀ ਗਈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਸ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨੂੰ ਨਾ ਵਿਸਾਰਦੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਫ਼ੋਟੋ ਕੁਰਸੀ ਉੱਪਰ ਰੱਖ ਕੇ ਗਰੁੱਪ ਫ਼ੋਟੋ ਖਿਚਵਾਈ ਗਈ। ਇਹ ਹੈ ਪੰਥ ਦਰਦੀਆਂ ਦੀ ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰ ਪਿਆਰਿਆਂ ਲਈ ਸਨੇਹ ਦੀ ਅਨੋਖੀ ਮਿਸਾਲ।

2 ਅਕਤੂਬਰ, 1926 ਈ. ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਸੈਂਟਰਲ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬੋਰਡ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵਜੋਂ ਅਹੁਦੇਦਾਰ ਚੁਣਨ ਸੰਬੰਧੀ ਇਕੱਤ੍ਰਤਾ ਹੋਈ ਤਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜੀ ਦੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ਸੰਬੰਧੀ ਸ਼ੋਕ ਮਤਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।8

ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੇ ਲਈ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਜੀਵਨ ਨਿਸ਼ਾਵਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇਸ ਮਹਾਨ ਆਗੂ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਹਾਲ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ ਸ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਸਮੁੰਦਰੀ ਹਾਲ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਇਸ ਹਾਲ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੀਆਂ ਅਹਿਮ ਇਕੱਤ੍ਰਤਾਵਾਂ, ਜਨਰਲ ਇਜਲਾਸ, ਬਜਟ ਇਜਲਾਸ ਸ਼ੋਕ ਸਮਾਗਮ, ਸ਼ੋ੍ਰਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਸਥਾਪਨਾ ਦਿਵਸ ਆਦਿਕ ਅਹਿਮ ਸਮਾਗਮ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਾਲ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਫਿਰ ਤੋਂ ਤਾਜ਼ਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਇਹ ਹਾਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜੀ ਦੀ ਸਿਮ੍ਰਤੀ ਨੂੰ ਯਾਦਗਾਰ ਵਜੋਂ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖੇਗਾ ਅਤੇ ਰੱਖ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਸ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜੀ ਦਾ ਲਾਸਾਨੀ ਪੰਥਕ ਅਤੇ ਸ਼ਖ਼ਸੀ ਜੀਵਨ ਸਿੱਖ ਲੋਕਾਈ ਲਈ ਰਾਹ-ਦਸੇਰਾ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਲੈ ਕੇ ਪੰਥਕ ਕਾਰਜਾਂ ਲਈ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।