ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਚਾਰ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਦਾਸੀਆਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਗਤ-ਜਲੰਦੇ ਨੂੰ ਸੱਚ ਦ੍ਰਿੜ ਕਰਾਉਣ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਅਮਲਾਂ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਦੀ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਉਦਾਸੀਆਂ (ਪ੍ਰਚਾਰ ਯਾਤਰਾਵਾਂ) ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ: ਪਹਿਲਾ ਬਾਬੇ ਪਾਯਾ ਬਖਸੁ ਦਰਿ ਪਿਛੋਦੇ ਫਿਰਿ ਘਾਲਿ ਕਮਾਈ।... ਬਾਬਾ ਦੇਖੈ ਧਿਆਨੁ ਧਰਿ ਜਲਤੀ ਸਭਿ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਦਿਸਿ ਆਈ।... ਬਾਬੇ ਭੇਖ ਬਣਾਇਆ ਉਦਾਸੀ ਕੀ ਰੀਤਿ ਚਲਾਈ। ਚੜ੍ਹਿਆ ਸੋਧਣਿ ਧਰਤਿ ਲੁਕਾਈ॥ ( ਵਾਰ 1:24) ਸਿਧ ਗੋਸਟਿ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣਾ ਉਦਾਸੀਆਂ ਕਰਨ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਗੁਰਮੁਖ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰਨਾ ਦੱਸਿਆ ਹੈ:

ਗੁਰਮੁਖਿ ਖੋਜਤ ਭਏ ਉਦਾਸੀ॥ (ਪੰਨਾ 939)

ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਪੂਰਬ, ਦੱਖਣ, ਉੱਤਰ ਤੇ ਪੱਛਮ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਆਪਣੀਆਂ ਉਦਾਸੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਚੌਥੀ ਉਦਾਸੀ ਪੱਛਮ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਸੀ। ਉੱਤਰ ਦਿਸ਼ਾ ਦੀ ਤੀਸਰੀ ਉਦਾਸੀ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਤਲਵੰਡੀ ਰਹੇ ਤੇ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਗਲੇ ਸਫਰ ’ਤੇ ਜਾਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਵੇਖ ਲਈ ਹੈ, ਪਰ ਸਾਨੂੰ ਮੱਕਾ ਮਦੀਨਾ ਨਹੀਂ ਵਿਖਾਇਆ। ਇਸ ’ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਚੱਲੋ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮੱਕਾ ਮਦੀਨਾ ਦਿਖਾ ਲਿਆਉਨੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਵਾਲੀ ਜਨਮਸਾਖੀ ਤੋਂ ਇੰਝ ਮਿਲਦੀ ਹੈ:

ਸੋ ਜਬ ਕਿਤਨੀ ਕੁ ਮੁਦਤ ਹੋਈ ਤਾਂ ਮਰਦਾਨੇ ਕਹਿਆ
ਬਾਬਾ ਜੀ ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਿਥਮੀ ਡਿਠੀ ਪਰ ਮਕਾ ਮਦੀਨਾ ਨਾ ਡਿਠਾ।
ਤਾਂ ਬਾਬੇ ਆਖਿਆ ਕਿ ਚਲ ਮਰਦਾਨਿਆ ਤੈਨੂੰ ਮਕਾ ਮਦੀਨਾ ਵਿਖਾਲ ਲਿਆਈਏ।

ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਬੇਬੇ ਨਾਨਕੀ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਗਏ ਤਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸੂਬੇਦਾਰ ਦੌਲਤ ਖਾਂ ਲੋਧੀ ਵੀ ਉੱਥੇ ਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਮੇਲ ਵੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਬੇਬੇ ਨਾਨਕੀ ਕੋਲ ਟਿਕਾਣਾ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਅਗਲੇ ਸਫਰ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਏ ਜੋ ਕਿ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਸੀ। ਇੱਥੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਤੇ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਪਾਕਪਟਨ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਏ ਅਤੇ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਕਿਸ਼ਤੀ ਰਾਹੀਂ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ ਪਾਕਪਟਨ ਪੁੱਜੇ। ਪਾਕਪਟਨ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ’ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਤਨ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਗੰਜ-ਇ-ਸ਼ਕਰ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ। ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਪਾਕਪਟਨ ਵਿਚ ਬਤੀਤ ਕਰ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਮੁਲਤਾਨ ਨੂੰ ਤੁਰ ਪਏ। ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਤੁਲੰਬਾ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਮੁਲਤਾਨ ਪਹੁੰਚੇ।

ਮੁਲਤਾਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਬਹਾ-ਉਦ-ਦੀਨ ਜ਼ਕਰੀਆ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਹਰਾਵਰਦੀ ਸੂਫੀ ਸਿਲਸਲੇ ਦੇ ਬਾਨੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਰਗਾਹਾਂ ਦੇ ਗੱਦੀ ਨਸ਼ੀਨ ਨੂੰ ਮਖਦੂਮ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਸ਼ੇਖ ਬਹਾ-ਉਦ-ਦੀਨ ਜ਼ਕਰੀਆ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਮਖਦੂਮ ਸ਼ੇਖ ਬਹਾ-ਉਦ-ਦੀਨ ਦੇ ਨਮਾਜ਼ ਪੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਮਿਲਣੀ ਹੋਈ। ਮਿਹਰਬਾਨ ਵਾਲੀ ਜਨਮਸਾਖੀ ਵਿਚ ਪੀਰ ਦਾ ਨਾਂ ਬਹਾਵਦੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ:

ਤਬ ਗੁਰੂ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕੁ ਮੁਲਤਾਨਿ ਸਹਰਿ ਪੀਰ ਬਹਾਵਦੀ ਕੀ ਦਰਗਾਹਿ ਮਹਿ ਜਾਇ ਵੜਿਆ ਤਾਂ ਪੀਰਿ ਕਹਿਆ ਜਿ, “ਨਾਨਕ ਜੀ! ਭਲੇ ਹਉ? ਕਹੈ, “ਜੀ, ਜਾਂ ਕੋਈ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮਿਲੈ ਤਾਂ ਹੀ ਭਲੇ।...ਤਬ ਪੀਰਿ ਕਬੀਰ ਕਹਿਆ, “ਨਾਨਕ ਜੀ ! ਅਸੀਂ ਜਾਣਿਆ ਹੈ ਜਿ ਤੁਸੀਂ ਹਿੰਦੂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਕੂੰ ਸਕੁ ਨਾਹੀ ਰਖਤੇ। ਪਣ ਜੀ, ਕਾਈ ਜਾਹਗਾ ਸਕ ਦੀ ਭੀ ਹੈ ਜਿ ਕਿਥਾਊਂ ਸਾਹਿਬ ਦੁਇ ਕਰਿ ਦੇਖਦਾ ਭੀ ਕਰਦਾ ਕਿ ਸਭਨੀ ਥਾਈਂ ਸਾਹਿਬ ਹੀ ਨੋ ਜਾਣੀਐ? ਤਬ ਗੁਰੂ ਬਾਬੇ ਨਾਨਕ ਜੀ ਕਹਿਆ ਜਿ, “ਪੀਰ ਜੀ! ਸਭ ਜਾਹਗਾ ਸਾਹਿਬੁ ਹੀ ਕਰ ਜਾਨਣਾ।... ਖੁਸੀ ਹੋਇ ਕਰਿ ਸ੍ਰੀ ਰਾਗ ਮਹਿ ਬਾਣੀ ਬੋਲੀ ਜਿ; ਆਪੇ ਰਸੀਆ ਆਪਿ ਰਸੁ ਆਪੇ ਰਾਵਣਹਾਰੁ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, ਪੰਨਾ 23 ਤਬ ਪੀਰ ਕੁਰਨਸ ਕਰੀ ਗੁਰੂ ਬਾਬੇ ਨਾਨਕ ਜੀ ਨੋ। ਕਹਿਓਸੁ, ਵਾਹੁ ਵਾਹੁ ਸਾਹਿਬ, ਜਿਨਿ ਸਾਹਿਬੁ-ਤੂੰ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। -ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਖਦੂਮ ਬਹਾ-ਉਦ-ਦੀਨ ਨੇ ਵਿਚਾਰ ਚਰਚਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤੀ। ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਮੁਲਤਾਨ ਵਿਚ ਬਿਤਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਉੱਚ ਚਲੇ ਗਏ। ਇਸ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਉੱਚ ਸ਼ਰੀਫ ਵੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਗਰ ਇਸਲਾਮ ਦਾ ਵੱਡਾ ਕੇਂਦਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਨਗਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੂਫੀ ਫਕੀਰ ਜਲਾਲਉਦੀਨ ਬੁਖਾਰੀ ਨੇ ਤੇਰਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਡੇਰਾ ਲਾਇਆ ਸੀ ਤੇ ਜਲਾਲਉਦੀਨ ਬੁਖਾਰੀ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਮਖਦੂਮ ਦਾ ਨਾਂ ਸ਼ੇਖ ਹਾਜੀ ਅਬਦੁਲ ਸਾਹਿਬ ਬੁਖਾਰੀ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਉੱਚ ਜਾਣ ਸਮੇਂ ਮਖਦੂਮ ਹੱਜ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ, ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ, ਮੁਲਤਾਨ ਦਾ ਮਖਦੂਮ ਤੇ ਉੱਚ ਦਾ ਮਖਦੂਮ ਇਕੱਠੇ ਮੱਕੇ ਨੂੰ ਚੱਲ ਪਏ।“ ਉੱਚ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਸੰਵਾਦ ਸੱਯਦ ਅਹਿਮਦ ਹਸਨ ਅਤੇ ਪੀਰ ਜਲਾਲਉਦੀਨ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਮਖਦੂਮ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਤੋਸ਼ੇਖਾਨੇ ਵਿਚ ਹੁਣ ਵੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਖੜਾਵਾਂ, ਬੈਰਾਗਣ, ਪੱਥਰ ਦਾ ਗੁਰਜ, ਦੋ ਪੱਥਰ ਦੇ ਕੜੇ, ਡੇਢ ਫੁੱਟ ਲੰਮੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਫੁੱਟ ਚੌੜੀ ਲੱਕੜ ਦੀ ਬੇੜੀ ਸਾਂਭੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਸਿੰਧ ਦਰਿਆ ਵਿਚ ਇਕ ਬੇੜੀ ਉੱਪਰ ਬੈਠ ਕੇ ਸੱਖਰ ਪੁੱਜੇ ਤੇ ਫਿਰ ਲਖਪਤ ਨਦੀ ਰਾਹੀਂ ਲਖਪਤ ਨਗਰ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਲਖਪਤ ਤੋਂ ਕੁਰਿਆਨੀ, ਕੋਟੇਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਨਰਾਇਨਾ ਸੁਆਮੀ ਦੇ ਮੰਦਰ ਵੇਖਣ ਗਏ। ਕਰਿਆਨੀ ਦੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਸਰੋਵਰ ਵੀ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਮੰਦਰ ਦੇਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ ਦੀ ਸੋਨ ਮਿਆਨੀ ਬੰਦਰਗਾਹ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਹਿੰਗਲਾਜ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਹ ਉੱਚ ਘਾਟੀ ’ਤੇ ਸਥਿਤ ਹਿੰਗਲਾਜ ਦੇ ਮੰਦਰ ਵਿਚ ਵੀ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਹਾਜੀਆਂ ਵਾਲਾ ਪਹਿਰਾਵਾ ਵੇਖ ਸਾਧੂ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੋਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭੇਖ ਤੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ:

ਤਬ ਗੁਰੂ ਬਾਬੇ ਨਾਨਕ ਪਹਿ ਪੁਛਣੇ ਆਇ, ਆਇ ਕਰਿ ਲਾਗੇ ਕਹਣੇ ਜਿ, “ਏ ਪਰਮੇਸੁਰ ਕੇ ਪਿਆਰੇ ! ਤੇਰੀ ਕਵਣ ਗਤਿ ਹੈ। ਤੂੰ ਹਮ ਕਉ ਬਤਾਉ ਜਿ ਕਿਛੁ ਤੁਮਰੀ ਹਮ ਟਹਲ ਕਰਹ ...ਤਬ ਗੁਰੂ ਬਾਬੇ ਉਨ ਕਉ ਕਹਿਆ ਜਿ, ਤੁਮ ਹਮ ਕਉ ਕਿਆ ਕਰਿ ਬੁਝਿਆ ਹੈ? ”ਤਬ ਉਨਹੁ ਕਹਿਆ ਜਿ, “ਜੀ, ਬੈਸਨਉ ਹੋਤਾ ਹੈ ਉਸਿ ਕੈ ਗਲਿ ਮਾਲਾ, ਹਥਿ ਸਿਮਰਣੀ ਤ੍ਰੇੜਿ ਧੋਤੀ, ਮਥੈ ਤਿਲਕੁ ਵਰਤ ਨੇਮ ਰਖਤਾ ਹੈ, ਤੀਰਥ ਇਸਨਾਨੁ ਕਰਤਾ ਹੈ, ਅਵਰ ਦੇਵਤੇ ਪੂਜਤਾ ਹੈ, ਤਿਸੁ ਕਉ ਤ੍ਰੈਸਟ ਬੈਸਨਉ ਹਮ ਕਰਿ ਮਨਤੇ ਹੈ ਜਿਵ ਤੇਰੀ ਜੁਗਤਿ ਹੈ ਜੇਵਣੇ ਜੀ ਤਿਉਂ ਤੁਮ ਬਤਾਏ ਦੇਹੁ ਤਬੁ ਗੁਰੂ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕੁ ਜੀ ਬਾਣੀ ਬੋਲਿ ਉਠਾ, ਸਲੋਕ ਜਿ: ... ... (ਪੰਨਾ 1245) ਸਚੁ ਵਰਤੁ ਸੰਤੋਖੁ ਤੀਰਥੁ ਗਿਆਨੁ ਧਿਆਨੁ ਇਸਨਾਨੁ॥ ਦਇਆ ਦੇਵਤਾ ਖਿਮਾ ਜਪਮਾਲੀ ਤੇ ਮਾਣਸ ਪਰਧਾਨੁ॥ ਜੁਗਤਿ ਧੋਤੀ ਸੁਰਤਿ ਚਉਕਾ ਤਿਲਕੁ ਕਰਣੀ ਹੋਇ॥ ਭਾਉ ਭੋਜਨ ਨਾਨਕਾ ਵਿਰਲਾ ਤ ਕੋਈ ਕੋਇ॥ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਬਾਹਰੀ ਭੇਖ ਨੂੰ ਸਦਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹੋਏ ਸਦਗੁਣ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੱਚ ਰੂਪੀ ਵਰਤ, ਸੰਤੋਖ ਰੂਪੀ ਤੀਰਥਗਿਆਨ ਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਧਿਆਨ ਰੂਪੀ ਇਸਨਾਨ, ਦਇਆ ਰੂਪੀ ਧਾਰਨ , ਦੇਵ, ਮੁਆਫੀ ਰੂਪੀ ਮਾਲਾ, ਸੁਚੱਜੇ ਜੀਵਨ ਰੂਪੀ ਧੋਤੀ, ਸੁਰਤ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਰੱਖਣ ਰੂਪੀ ਚਉਕਾ, ਉੱਚੇ ਆਚਰਨ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਤਿਲਕ ਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰੀਤ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਭੋਜਨ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਬਾਹਰੀ ਭੇਖ ਨੂੰ ਅੰਤਰੀਵ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਸ਼ੁਭ ਅਮਲਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਮਲੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ।

ਹਿੰਗਲਾਜ ਦੇ ਮੰਦਰ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੁਬਾਰਾ ਸੋਨ ਮਿਆਨੀ ਬੰਦਰਗਾਹ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ। ਫਿਰ ਸਮੁੰਦਰੀ ਰਸਤੇ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬੰਦਰਗਾਹ ਕਲਹਟ ਪਹੁੰਚੇ। ਕਲਹਟ ਤੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਅਦਨ ਪਹੁੰਚ ਗਏ।9 ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਅਦਨ ਗਏ ਤਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਹ ਮੁਸਲਿਮ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸੀ। ਇਹ ਪੱਛਮ ਨੂੰ ਏਸ਼ੀਆਈ ਵਸਤਾਂ ਜਾਣ ਲਈ ਵਪਾਰ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਸੀ। ਦੁਬਾਰਾ ਅਦਨ ਵਿਖੇ ਜਹਾਜ਼ 'ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਜਾਡਾ/ਜੇਡਾ ਪਹੁੰਚੇ। ਇੱਥੇ ਵੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਫੇਰੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਅਸਥਾਨ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਾਡਾ/ਜੇਡਾ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਅਗਲਾ ਪੜਾਅ ਮੱਕੇ ਵੱਲ ਸੀ।9

ਮੱਕਾ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਲਈ ਇਕ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਪੈਗੰਬਰ ਮੁਹੰਮਦ ਦਾ ਇੱਥੇ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਕਾਅਬਾ ਵੀ ਇੱਥੇ ਹੀ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਵਪਾਰ ਦਾ ਵੀ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਕੇਂਦਰ ਸੀ। ਵਾਰਾਂ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਮੱਕੇ ਜਾਣ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਇੰਝ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਬਾਬਾ ਫਿਰਿ ਮੱਕੇ ਗਇਆ ਨੀਲ ਬਸਤ੍ਰ ਧਾਰੇ ਬਨਵਾਰੀ।

ਆਸਾ ਹਥਿ ਕਿਤਾਬ ਕਛਿ ਕੂਜਾ ਬਾਂਗ ਮੁਸੱਲਾ ਧਾਰੀ। (ਵਾਰ 1:32)

ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਮੱਕੇ ਗਏ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਆਸਾ, ਕੱਛ ਵਿਚ ਕਿਤਾਬ ਤੇ ਮੁਸੱਲਾ ਵੀ ਸੀ। ਅਰਾਮ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕਾਅਬੇ ਵੱਲ ਪੈਰ ਕਰ ਕੇ ਸੌਂ ਗਏ। ਕਾਜ਼ੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਤੂੰ ਖੁਦਾ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਕਾਅਬੇ ਵੱਲ ਪੈਰ ਕਰ ਕੇ ਕਿਉਂ ਸੁੱਤਾ ਹੈ? ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜਿਧਰ ਰੱਬ ਦਾ ਘਰ ਨਹੀਂ ਮੇਰੇ ਪੈਰ ਉੱਧਰ ਕਰ ਦਿਉ। ‘ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮਸਾਖੀ’ ਵਿਚ ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਇੰਝ ਕਲਮਬੱਧ ਕੀਤਾ ਹੈ:

ਤਬ ਬਾਬਾ ਮਕੇ ਵਿਚਿ ਜਾਇ ਵੜਿਆ। ਜਾਇ ਕਰਿ ਸੋਇ ਰਹਿਆ। ਪੈਰੁ ਮਕੇ ਦੀ ਤਰਫੁ ਕਰਿਕੈ ਸੂਤਾ। ਤਬਿ ਪੇਸੀ ਕੀ ਨਿਮਾਜੁ ਕਾ ਵਖਤੁ ਹੋਇਆ। ਤਬ ਕਾਜੀ ਰੁਕਨ ਦੀਨ ਨਿਮਾਜ ਕਰਣਿ ਆਇਆ। ਦੇਖਿ ਕਰਿ ਆਖਿਉਸੁ-ਏ ਬੰਦੇ ਖੁਦਾਇ ਕੇ, ਤੂ ਜੋ ਪੈਰ ਖੁਦਾਇ ਕੇ ਘਰ ਵਲਿ ਕੀਤੇ ਹੈਨਿ ਅਤੈ ਕਾਬੇ ਦੀ ਤਰਫ, ਸੋ ਕਿਉ ਕੀਤੇ ਹੈਨਿ। ਤਬ ਬਾਬੈ ਆਖਿਆ- ਜਿਤੁ ਵਲਿ ਖੁਦਾਇ ਅਤੈ ਕਾਬਾ ਨਾਹੀ, ਤਿਤੁ ਵਲਿ ਮੇਰੈ ਪੈਰੁ ਘਸੀਟਿ ਕਰੁ ਛਡੁ। ਤਬ ਕਾਜੀ ਰੁਕਨਦੀਨ ਬਾਬੈ ਕੇ ਪੈਰ ਫੇਰੇ। ਜਿਤੁ ਵਲਿ ਫੇਰੈ ਤਿਤੁ ਵਲਿ ਮਹਰਾਬੂ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਮੁਹੁ ਫਿਰਦਾ ਜਾਵੈ। ਤਬਿ ਕਾਜੀ ਰੁਕਨਦੀਨ ਹੈਰਾਨੁ ਹੋਇ ਗਇਆ।10 ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਇੰਝ ਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਹੈ: ਬੈਠਾ ਜਾਇ ਮਸੀਤ ਵਿਚਿ ਜਿਥੈ ਹਾਜੀ ਹਜਿ ਗੁਜਾਰੀ। ਜਾ ਬਾਬਾ ਸੁਤਾ ਰਾਤਿ ਨੋ ਵਲਿ ਮਹਰਾਬੇ ਪਾਇ ਪਸਾਰੀ। ਜੀਵਣਿ ਮਾਰੀ ਲਤਿ ਦੀ ਕੇਹੜਾ ਸੁਤਾ ਕੁਫਰ ਕੁਫਾਰੀ ? ਲਤਾ ਵਲਿ ਖੁਦਾਇ ਦੇ ਕਿਉ ਕਰਿ ਪਇਆ ਹੋਇ ਬਜਿਗਾਰੀ। ਟੰਗੋਂ ਪਕੜਿ ਘਸੀਟਿਆ ਫਿਰਿਆ ਮੱਕਾ ਕਲਾ ਦਿਖਾਰੀ। ਹੋਇ ਹੈਰਾਨੁ ਕਰੇਨਿ ਜੁਹਾਰੀ॥ (ਵਾਰ 1:32) ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਕਿਸੇ ਇਕ ਥਾਂ ਉੱਪਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਉਹ ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸਰਬਵਿਆਪਕਤਾ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ।

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਮੇਂ ਧਾਰਮਿਕ ਹਾਲਾਤ ਅਜਿਹੇ ਸਨ ਕਿ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਦੋਵੇਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਸਮਝਦੇ ਸਨ। ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਧਾਰਮਿਕ ਝਗੜਿਆਂ ਵਿਚ ਗਲਤਾਨ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਅਸਲੀ ਮਨੋਰਥ ਤੋਂ ਥਿੜਕ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਇਨਾਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂ ਵੀ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਸਹੀ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਮੱਕੇ ਗਏ ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਵੀ ਕਾਜੀ ਮੁੱਲਾਂ ਨੇ ਹਿੰਦੂ ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇਕ ਦੀ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟਤਾ ਦਾ ਸੁਆਲ ਗੁਰੂ ਜੀ ਅੱਗੇ ਰੱਖਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਹੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਜਦੋਂ ਤਕ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਚੰਗੇ ਅਮਲਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਂਦੇ ਉਹ ਦੁਖੀ ਹੀ ਹੋਣਗੇ। ਨੇਕ ਕੰਮਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਚੰਗੇ ਇਨਸਾਨ ਬਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸ਼ੁਭ ਅਮਲਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ:

ਪੁਛਨਿ ਗਲ ਈਮਾਨ ਦੀ ਕਾਜੀ ਮੁਲਾਂ ਇਕਠੇ ਹੋਈ।
ਵਡਾ ਸਾਂਗ ਵਰਤਾਇਆ ਲਖਿ ਨ ਸਕੈ ਕੁਦਰਤਿ ਕੋਈ।
ਪੁਛਨਿ ਫੋਲਿ ਕਿਤਾਬ ਨੋ ਹਿੰਦੂ ਵਡਾ ਕਿ ਮੁਸਲਮਾਨੋਈ।
ਬਾਬਾ ਆਖੇ ਹਾਜੀਆ ਸੁਭਿ ਅਮਲਾ ਬਾਝਹੁ ਦੋਨੋ ਰੋਈ। (ਵਾਰ 1:33)

ਡਬਲਯੂ. ਐੱਚ. ਮੈਕਲੋਡ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮੱਕੇ ਵਾਲੀ ਸਾਖੀ ਦਾ ਖੰਡਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਮੱਕੇ ਕੋਈ ਗ਼ੈਰ-ਮੁਸਲਮਾਨ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਪਰ ਡਾ. ਫੌਜਾ ਸਿੰਘ ਤੇ ਡਾ. ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮੈਕਲੋਡ ਦੀ ਇਸ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਸੇ ਗ਼ੈਰ-ਮੁਸਲਮਾਨ ਦੇ ਕਾਅਬੇ ਅੰਦਰ ਜਾਣ ਦੀ ਰੋਕ ਸਖਤੀ ਨਾਲ ਹੁਣ ਲਗਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਰੋਕ ਇੰਝ ਨਹੀਂ ਸੀ।ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਮੱਕੇ ਜਾਣ ਸਮੇਂ ਹਾਜੀਆਂ ਵਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾਏ ਹੋਏ ਸਨ। ਮੁਸਲਮਾਨ ਹਾਜੀਆਂ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮੱਕੇ ਜਾਣਾ ਸੰਭਵ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਈ ਸੂਫੀ ਫਕੀਰ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਧਰਮ ਦਾ ਵੀ ਅਨੁਯਾਈ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ ਸਨ; ਉਹ ਵੀ ਕਾਅਬੇ ਦੀ ਜ਼ਿਆਰਤ ਕਰ ਆਉਂਦੇ ਸਨ।

ਡਾ. ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ (ਕੋਹਲੀ) ਅਨੁਸਾਰ ਮੌਲਵੀ ਮੁਹੰਮਦ ਹਸਨ, ਕਾਜੀ ਰੁਕਨਦੀਨ, ਇਮਾਮ ਜਾਫਰ ਅਤੇ ਪੀਰ ਅਬਦੁਲ ਬਹਾਵ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰਾਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਮੱਕੇ ਵਿਚਾਰ ਚਰਚਾ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਗੁਰੂ ਜੀ ਮਦੀਨੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਇਸ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਹਜਰਤ ਮੁਹੰਮਦ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮਦੀਨਾ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਮਦੀਨੇ ਪਹੁੰਚਣ ਉਪਰੰਤ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨੂੰ ਰਬਾਬ ਵਜਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਤੇ ਆਪ ਬਾਣੀ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੀ। ਇਸਲਾਮ ਵਿਚ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਪੈਗ਼ੰਬਰ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਦੇ ਉਲਟ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਗੀਤ ਵਜਾਉਣ ਕਾਰਨ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ। ਮਦੀਨੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਪੱਥਰ ਫੜ ਲਏ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਪੱਥਰ ਛੁਟ ਗਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਅੱਗੇ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਝੁਕਾ ਦਿੱਤਾ।

ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਵਾਲੀ ਜਨਮਸਾਖੀ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੱਕੇ ਤੇ ਬਗਦਾਦ ਦੇ ਹਾਜੀ ਵੀ ਮਦੀਨੇ ਆਏ ਤਾਂ ਸਭ ਮੌਕੇ ਦੇ ਹਾਜੀ ਭੀ ਅਰ ਬਗਦਾਦ ਦੇ ਭੀ ਮਦੀਨੇ ਨੂੰ ਆਏ। ਅਰ ਇਹ ਬਾਤ ਮਨ ਵਿਚ ਨਿਸਚੇ ਕੀਤੀ ਜੋ ਓਥੇ ਸਾਡੇ ਚਾਰ ਇਮਾਮ ਹੈਨ ਅਰ ਹੋਰ ਵਲੀ ਤੇ ਸੇਖ ਬਹੁਤ ਹੈਨ ਤੇ ਉਥੇ ਚਲ ਕੇ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਗੋਸਟਿ ਕਰਾਂਗੇ। ਸੋ ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਗੁਫਤਗੋ ਕਰ ਕੇ ਜੀਤਾਂਗੇ ਮਦੀਨਾ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਚਰਚਾ ਈਮਾਮ ਗੌਸ, ਈਮਾਮ ਅਸ਼ਰਫ ਅਤੇ ਈਮਾਮ ਆਜ਼ਿਮ ਨਾਲ ਹੋਈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਤਿਕਾਰ ਵਜੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਅੱਗੇ ਸਿਰ ਝੁਕਾਇਆ। ਮਦੀਨਾ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਬਗਦਾਦ ਗਏ। ਬਗਦਾਦ ਈਰਾਕ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਤੇ ਇਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਮੇਂ ਇਹ ਇਸਲਾਮ ਦਾ ਵੱਡਾ ਕੇਂਦਰ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਇਲਾਹੀ ਸੰਗੀਤ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਖਿੱਚਿਆ। ਪੀਰ ਅਬਦੁਲ ਕਾਦਿਰ ਅਤੇ ਪੀਰ ਬਹਾਵਲ ਨੇ ਵੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਪਹੁੰਚਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਬਗਦਾਦ ਦਾ ਖ਼ਲੀਫਾ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਆਇਆ। ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਪੱਥਰ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਖਲੀਫੇ ਨੇ ਹੈ ਗੁਰੂ ਜੀ ਅੱਗੇ ਸਿਰ ਝੁਕਾਇਆ ਅਤੇ ਪੱਥਰ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਪੁੱਛਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਅਗਲੇ ਸੰਸਾਰ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੱਥਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਬਿਸਤਰਾ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਖ਼ਲੀਫਾ ਇਸ ’ਤੇ ਬਹੁਤ ਹੈਰਾਨ ਹੋਇਆ ਕਿ ਇਹ ਰੋ ਅਗਲੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਕਿਵੇਂ ਪਹੁੰਚਣਗੇ? ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜੇ ਇਹ ਰੋੜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੇ ਤਾਂ ਫਿਰ ਤੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਧਨ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਜਾਵੇਗਾ? ਇਸ ਤੇ ਖ਼ਲੀਫੇ ਨੂੰ ਸਚਾਈ ਸਮਝ ਆ ਗਈ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਧਨ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ।੧੫ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਵਾਲੀ ਜਨਮਸਾਖੀ ਵਿਚ ਇਸ ਸਾਖੀ ਨਾਲ ਰਲਦੀ ਸਾਖੀ ਟਰਕੀ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਹਾਮਿਦ ਕਾਰੂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਾਦਰੀ ਸੂਫੀ ਸੰਪਰਦਾ ਦੇ ਸੰਚਾਲਕ ਸ਼ੇਖ ਅਬਦੁਲ ਕਾਦਰ ਗੀਲਾਨੀ ਦੇ ਮਜ਼ਾਰ ਦੇ ਮਖਦੂਮ ਨਾਲ ਵੀ ਗੋਸ਼ਟ ਕੀਤੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੀਰ ਦਸਤਗੀਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ:

ਪੁਛਿਆ ਫਿਰਿ ਕੈ ਦਸਤਗੀਰ ਕਉਣ ਫਕੀਰੁ ਕਿਸ ਕਾ ਘਰਿਆਨਾ?
ਨਾਨਕ ਕਲਿ ਵਿਚਿ ਆਇਆ ਰਬੁ ਫਕੀਰੁ ਇਕੋ ਪਹਿਚਾਨਾ।...
ਪੁਛੇ ਪੀਰ ਤਕਰਾਰ ਕਰਿ ਏਹੁ ਫਕੀਰੁ ਵਡਾ ਅਤਾਈ।(ਵਾਰ 1:35)
ਏਥੇ ਵਿਚਿ ਬਗਦਾਦ ਦੇ ਵਡੀ ਕਰਾਮਾਤਿ ਦਿਖਲਾਈ।
ਪਾਤਾਲਾ ਆਕਾਸ ਲਖਿ ਓੜਕਿ ਭਾਲੀ ਖਬਰੁ ਸੁਣਾਈ।
ਫੇਰਿ ਦੁਰਾਇਨ ਦਸਤਗੀਰ ਅਸੀ ਭਿ ਵੇਖਾ ਜੋ ਤੁਹਿ ਪਾਈ।(ਵਾਰ 1:36)

ਪੀਰ ਦਸਤਗੀਰ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਚਰਚਾ ਫਕੀਰ ਬਹਿਲੋਲ ਨਾਲ ਹੋਈ। ਸੁਆਮੀ ਅਨੰਦ ਆਚਾਰੀਆ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ‘ਸਨੋਅਬਰਡਜ਼' ਵਿਚ ਬਗਦਾਦ ਵਿਚ ਅਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਲਿਖੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਨੂੰ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਉਲਥਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ:

“ ਇਥੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਫਕੀਰ ਬਹਿਲੋਲ ਨਾਲ ਗੋਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਇਥੋਂ ਈਰਾਨ ਜਾਣ ਤੋਂ ਸੱਠ ਸਾਲ ਪਿਛੋਂ ਬਹਿਲੋਲ ਦੀ ਆਤਮਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਤੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟਿਕੀ ਰਹੀ ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਹਿਦ ਦੀ ਮੱਖੀ ਉਸ ਫੁੱਲ ਤੇ ਬੈਠੀ ਰਹੇ ਜੋ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਦੀ ਲੋਅ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੋਵੇ”

ਡਾ. ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ (ਕੋਹਲੀ) ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਬਗਦਾਦ ਤੋਂ ਜੋਰਡਨ ਰਾਹੀਂ ਫਿਲਿਸਤੀਨ ਜਾਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ ਤੇ ਯੂਰੋਸ਼ਲੇਮ ਵਿਖੇ ਯਹੂਦੀਆਂ ਤੇ ਈਸਾਈਆਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਲੀਡਰਾਂ ਨਾਲ ਹੋਈ ਵਿਚਾਰ ਚਰਚਾ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਿਸਰ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਕੈਰੋਂ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੂਡਾਨ, ਐਬੀਸੀਨੀਆ ਤੇ ਯੂਗੰਡਾ ਜਾਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਦੱਸੀ ਹੈ। ਯੂਗੰਡਾ ਤੋਂ ਕੈਰੋਂ ਪਰਤ ਕੇ ਸੀਰੀਆ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਸੀਰੀਆ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਤੁਰਕੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਗਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਜਰਬਾਈਜਾਨ ਤੇ ਈਰਾਨ ਜਾਣ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਡਾ. ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਤੇ ਡਾ. ਫੌਜਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨਾਲ ਬਗਦਾਦ ਤੋਂ ਤਬਰੇਜ਼ ਜਾਣਾ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਤਬਰੇਜ਼ ਇਰਾਨ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਨਗਰ ਸੀ। ਇੱਥੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਮਸ਼ਹਦ ਪੁੱਜੇ। ਮਸ਼ਹਦ ਪਰਸ਼ੀਆ ਵਿਚ ਸ਼ੀਆ ਦਾ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਪੀਰ ਅਬਦੁਲ ਰਹਿਮਾਨ ਤੇ ਬਾਕੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਰੱਬ ਦਾ ਨੂਰ ਸਾਰਿਆਂ ਵਿਚ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਕੇ ਉਹ ਨੂਰ ਨਜ਼ਰ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਡਾ. ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਸਾਖੀ ਦਾ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਵਾਲੀ ਜਨਮਸਾਖੀ ਬੰਬਈ ਛਾਪਾ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹੋਣਾ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਇਰਾਨ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਤਹਿਰਾਨ, ਇਸਫਾਹਾਨ, ਮਸ਼ਹਦ, ਬੁਖਾਰਾ ਤੇ ਰੂਸੋ-ਤੁਰਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫਿਰ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਜਾਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਕੰਧਾਰ ਤੇ ਕਾਬਲ ਵਿਚ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਾਬਲ ਵਿਖੇ ਉਸ ਥਾਂ 'ਤੇ ਆਰਾਮ ਕੀਤਾ ਜਿੱਥੇ ਬਾਬਰ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਬਾਬਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਇਲਾਹੀ ਸੰਗੀਤ ਸੁਣ ਕੇ ਮਿਲਣ ਲਈ ਆਇਆ। ਸਿੱਖ ਵਿਦਵਾਨ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਤੇ ਬਾਬਰ ਦੀ ਮਿਲਣੀ ਸੰਬੰਧੀ ਇਕ ਮਤ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਕਾਬਲ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜਲਾਲਾਬਾਦ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਖੈਬਰ ਦੱਰੇ ਤੋਂ ਲੰਘ ਕੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਚਰਚਾ ਜੋਗੀਆਂ ਨਾਲ ਹੋਈ। ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਹਸਨ ਅਬਦਾਲ, ਟਿੱਲਾ ਬਾਲਗੁਦਾਂਈ, ਸੱਯਦਪੁਰ (ਏਮਨਾਬਾਦ), ਤੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਤਲਵੰਡੀ ਆ ਗਏ। ਤਲਵੰਡੀ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਾਵਨ ਅਸਥਾਨ ’ਤੇ ਆ ਕੇ ਵੱਸ ਗਏ। ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਰਵਾਰ ਵਿਚ ਰਹਿਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਅਸਥਾਨ ’ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਹੱਥੀਂ ਖੇਤੀ ਕੀਤੀ ਤੇ ਕਿਰਤ ਕਰਨ, ਨਾਮ ਜਪਣ ਤੇ ਵੰਡ ਛਕਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਵਾਇਆ। ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦੀ ਆਤਮਿਕ ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਦੋਹਾਂ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਇਕ ਧਰਮਸਾਲ ਬਣ ਗਿਆ।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਪੱਛਮ ਦੀ ਉਦਾਸੀ ਦੌਰਾਨ ਮਖਦੂਮਾਂ, ਸਾਧੂਆਂ ਤੇ ਕਾਜ਼ੀਆਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਫੋਕਟ ਕਰਮ-ਕਾਂਡਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸਿਫਤ ਸਲਾਹ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕੋਈ ਵੀ ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂ ਵੱਡਾ ਜਾਂ ਛੋਟਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਰੇਕ ਜਗਾ ਸਰਬ-ਸਾਂਝਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਲੋਕਾਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕੋਈ ਝਗੜਾ ਜਾਂ ਜਬਰਦਸਤੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ, ਸਗੋਂ ਸਹਿਜ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੀ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਜਾ ਮਿਲੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਕਰਮ ਵਿਚ ਹੀ ਉਨਾਂ ਦਾ ਸਾਰਥਿਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਦਾਸੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਭ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਅਨੁਯਾਈਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਵਿਚ ਪ੍ਰਪੱਕ ਰਹਿ ਕੇ ਸੱਚ ਦੇ ਮਾਰਗ ਉੱਪਰ ਚੱਲਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ।