1. ਓਅੰਕਾਰੁ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਰਾਮਕਲੀ ਰਾਗ ਵਿਚ ਉਚਰਿਤ ਓਅੰਕਾਰੁ, ਕਾਵਿ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਅੱਖਰ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ਬਾਣੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਪੂਰਾ ਸਿਰਲੇਖ “ਰਾਮਕਲੀ ਮਹਲਾ 1ਦਖਣੀ ਓਅੰਕਾਰੁ ॥” ਹੈ। ਇੱਥੇ ‘ਦਖਣੀ’, ਰਾਮਕਲੀ ਰਾਗ ਦਾ ਉਪ-ਰਾਗ ; ਦਖਣੀ ਤਰਜ਼ ਦੀ ਰਾਮਕਲੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ‘ਓਅੰਕਾਰੁ’ ਨਾਂ ਨਾਲ ਸਿੱਧਾ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ਼ ਰਾਗਾਤਮਕ ਸੰਬੰਧ ਹੈ। ਪ੍ਰਥਮ ਗੁਰਮੁਖੀ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਇਹ ਬਾਣੀ 54 ਪਦਿਆਂ ਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਰਹਾਉ ਦਾ ਦੁਤੁਕਾ (ਇਕ ਪਦਾ) ਬੰਦ ਵੱਖਰਾ ਹੈ। ਬਾਣੀ ਦੇ ਪਦ-ਵਿਧਾਨ ਵਿਚ10 ਚਉਪਦੇ, 41 ਅਠਪਦੇ ਤੇ 3 ਨਉਪਦੇ ਹਨ। ਦੋਹਰਾ, ਨਿਸ਼ਾਨੀ, ਸਵਯੀਆ, ਚੌਪਈ ਆਦਿ ਛੰਦ ਲੱਛਣਾਂ ਦੀ ਧਾਰਨੀ, ਇਸ ਬਾਣੀ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਪੁਰਾਣੀ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਸੰਧੂਕੜੀ ਰੰਗ ਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਣੀ ਦਾ ਥੀਮ ‘ਅਸਲ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਵਿੱਦਿਆ' ਹੈ, ਜਿਸ ਤਹਿਤ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ, ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਨਿਭਾਉ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਕਿਸਮ ਦੀ ਸੂਚਨਾ-ਨੁਮਾ ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਬੋਝ ਚੁੱਕੀ ਫਿਰਦੇ ਪਾਂਧਿਆਂ (ਅਧਿਆਪਕਾਂ) ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਲੋਕਾਂ (ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ) ਨੂੰ ਖਾਹ-ਮਖਾਹ ਦੇ ਫਾਰਮੂਲਿਆਂ ਰੂਪੀ ਜੰਜਾਲਾਂ ਵਿਚ ਉਲਝਾਅ ਕੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਗ਼ਲਤ ਪਾਸੇ ਨਾ ਪਾਉਣ, ਬਲਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਸਲ ਵਿੱਦਿਆ - ਵਿਆਪਕ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦਾ ‘ਓਅੰਕਾਰੁ’ ਨਾਮ ਪੜ੍ਹਣਾ/ਲਿਖਣਾ ਸਿਖਾਉਣ। ਓਅੰਕਾਰ ਇਕ ਧੁਨੀ ਹੈ । ਇਹ ਉਹ ਆਦਿ ਅਸੀਮ ਲਹਿਰ ਹੈ, ਜੋ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੇ ਨਿਰਗੁਣ ਸਰੂਪ ਤੋਂ ਸਰਗੁਣ ਵਿਚ ਆਉਣ ਸਮੇਂ, ‘17 ਵਿੱਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ। ਇਸੇ ਓਅੰਕਾਰੁ ‘ਸਬਦਿ’ (ਗਿਆਨ) ਵਿੱਦਿਆ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇਗਾ (ਓਅੰਕਾਰਿ ਸਬਦਿ ਉਧਰੇ ।)। ਅਜਿਹੀ ਵਿੱਦਿਆ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ/ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਵਾਲਾ ਪਾਂਧਾ ਗੁਰਮੁਖਿ ਹੈ (ਪਾਧਾ ਗੁਰਮੁਖਿ ਆਖੀਐ...), ਜੋ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ (...ਚਾਟੜਿਆ ਮਤਿ ਦੇਇ॥) ਕਿ ਹਰਿਨਾਮ ਦੀ ਰਾਸ (ਪੂੰਜੀ) ਇਕੱਠੀ ਕਰਨੀ ਹੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਲਾਹਾ ਲੈਣਾ ਹੈ (ਨਾਮੁ ਸਮਾਲਹੁ ਨਾਮੁ ਸੰਗਰਹੁ ਲਾਹਾ ਜਗ ਮਹਿ ਲੇਇ॥)। ਅਜਿਹਾ ਜੀਵਨ ਲਾਹਾ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੀ ਅਸਲ ਪੜ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ‘ਤਤੁ ਸਾਰ’ ਉਸ ਕੋਲ ਹੀ ਹੈ ਪਾਧਾ ਪੜਿਆ ਆਖੀਐ ਬਿਦਿਆ ਬਿਚਰੈ ਸਹਜਿ ਸੁਭਾਇ॥ ਬਿਦਿਆ ਸੋਧੈ ਤਤੁ ਲਹੈ ਰਾਮ ਨਾਮ ਲਿਵ ਲਾਇ ॥ (ਪੰਨਾ 938) 2. ਸਿਧ ਗੋਸਟਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਉਚਰਿਤ ‘ਸਿਧ ਗੋਸਟਿ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੀ ਇਕ ਗੰਭੀਰ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਕੁੱਲ 73 ਪਦੇ/ਬੰਦ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿਚ 1 ਤੋਂ 18 ਤਕ ਚਉਪਦੇ ਤੇ 19 ਤੋਂ 73 ਤਕ ਛੇ ਪਦੇ ਹਨ। ਰਹਾਉ ਦੀਆਂ ਦੋ ਪੰਕਤੀਆਂ 73 ਪਦਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹਨ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਅਚਲ ਵਟਾਲੇ ਦੇ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਸਿਧ-ਜੋਗੀਆਂ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਭੇਂਟਵਾਰਤਾ ਸਮੇਂ ਹੋਈ। ਬਾਣੀ ਦਾ ਢਾਂਚਾ ਸਵਾਲਾਂ-ਜਵਾਬਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਸਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਾਰੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ 70-ਕੁ ਦੇ ਕਰੀਬ ਸਵਾਲ-ਜਵਾਬ ਹਨ, ਜਿਹੜੇ ਸੁਭਾਅ ਪੱਖੋਂ ਡੂੰਘੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਤੇ ਰਹੱਸਾਤਮਕ (Philosophical and Mysti cal) ਹਨ। ਭਾਸ਼ਾ ਪੱਖੋਂ ਜੋਗ ਮਤ ਦੇ ਅਨੇਕ ਪਰਿਭਾਸ਼ਕ ਸ਼ਬਦਾਂ (ਸਬਦ,ਅੰਮ੍ਰਿਤ, ਦਸਮ, ਸੁੰਨ, ਗੁਫਾ, ਆਸਣ, ਮੁੰਦਾ...) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੋਈ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਗੋਸਟਿ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਿਧ ਹਨ: ਲੋਹਾਰੀ ਪਾ, ਮਛਿੰਦਰ ਅਤੇ ਚਰਪਟ। ‘ਸਿਧ ਗੋਸਟਿ' ਦੇ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਤਾਂ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸਿੱਧਾਂ ਨਾਲ ਵਾਰਤਾਲਾਪ’ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਡੂੰਘੇ ਭਾਵ ਹਨ: “ਨਾਮ ਵਿਚ ਰਤਿਆਂ/ਭਿੱਜਿਆਂ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਨਾਲ ਮੇਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ’ (ਨਾਮਿ ਰਤੇ ਸਿਧ ਗੋਸਟਿ ਹੋਇ॥)। ਸਿਧ ਗੋਸਟਿ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਥੀਮ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨੋਤਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਭਰਦਾ ਦਾ ਦੇ ' ਹੈ, ਜੋ ਰਹਾਉ ਦੀ ਤੁਕ ਵਿਚ ਹੈ : ਕਿਆ ਭਵੀਐ ਸਚਿ ਸੂਚਾ ਹੋਇ ॥ ਸਾਚ ਸਬਦ ਬਿਨੁ ਮੁਕਤਿ ਨ ਕੋਇ ॥ ਸਿੱਧ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਤੋਂ ਸੰਸਾਰ ਭਵਸਾਗਰ ਤਰਨ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਜੋਗ ਮਤ ਦੀਆਂ ਜੁਗਤਾਂ ਭਾਵ ਸਾਧਨਾ ਮਾਰਗ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ‘ਸਚੇ ਸਬਦੁ’ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਵੀ ਤਰੀਕਾ ਜਾਂ ਮਾਰਗ ਨਹੀਂ, ਸੰਸਾਰ ਸਾਗਰ ਨੂੰ ਤਰਨ ਦਾ। ਨਾਮ ਦੇ ਲੜ ਲੱਗ ਕੇ ਹੱਕ-ਸੱਚ ਦੀ ਕਿਰਤ ਕਮਾਈ ਕਰਨੀ ਹੀ ਅਸਲੀ ਧਰਮ ਹੈ। ਮੁਕਤੀ (ਭਵਸਾਗਰ ਤਰਨ) ਲਈ ਸਿੱਧਾਂ ਜੋਗੀਆਂ ਵਾਂਗ ਸੰਸਾਰ ਤਿਆਗਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਵਿਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਮੁਰਗਾਈ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਲੇਪ ਰਹਿਣਾ ਹੈ: ਜੈਸੇ ਜਲ ਮਹਿ ਕਮਲੁ ਨਿਰਾਲਮੁ ਮੁਰਗਾਈ ਨੈ ਸਾਣੇ॥
ਸੁਰਤਿ ਸਬਦਿ ਭਵ ਸਾਗਰੁ ਤਰੀਐ ਨਾਨਕ ਨਾਮੁ ਵਖਾਣੇ॥ (ਪੰਨਾ 938) |
