ਸਿੱਖ ਇਸਤਰੀ-ਅਧਿਐਨ ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਦੇ ਮੁਢਲੇ ਪੜਾਅ ਦਾ ਸਾਹਿਤ, ਜੋ ਹੁਣ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸੋਮਿਆਂ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਹੈ, ਸਿੱਖੀ ਨੂੰ ਇਕ ‘ਇਕਾਈ’ (one unit) ਵਜੋਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਇਕਾਈ ਵਿਚ ਕੇਵਲ ਇਸਤਰੀ/ਮਰਦ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਤੱਥਾਂ, ਗੁਰਮਤਿ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਚਿੰਤਨ, ਵਿਆਖਿਆ ਆਦਿ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੇ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਮੂਲਕ ਤੇ ਕੁਝ ਤੱਥ-ਮੂਲਕ ਸੰਦਰਭ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸਿੱਖ ਇਸਤਰੀਮੂਲਕ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਕਾਲ-ਖੰਡ ਵਿਚ ਇਹ ਸਮਾਂ ਆਧੁਨਿਕ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚਲੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ, ਮੋਟੇ ਜਿਹੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਹ ੧੫ਵੀਂ ਤੇ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਦਾ ਦੂਜਾ ਪੜਾਅ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਡਾ. ਜੇ. ਐਸ. ਗਰੇਵਾਲ ਬਸਤੀਵਾਦੀ (colonial) ਕਾਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ (J.S. Grewal: 2013; 290), ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਵਧੇਰੇ ਯੂਰਪੀਅਨ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਵਿਚ ਹੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਜਿਹੜੇ ਵੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਭਾਅ ਪੱਖੋਂ ਤੱਥ, ਕਾਲ-ਕ੍ਰਮਤਾ ਤੇ ਸਮਤਾ ਜਿਹੇ ਲਛਣਾਂ ਦਾ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਧਾਰਨੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਦੇਸ਼ ਪੱਖੋਂ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਦੀ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ (main stream) ਤੋਂ ਭਿੰਨ ਹੈ। ਇਸ ਕਿਸਮ ਦਾ ਸਾਹਿਤ ਵਧੇਰੇ ਸਿਵਿਲ ਤੇ ਮਿਲਟਰੀ ਅਫ਼ਸਰਾਂ (civil and miltary officers) ਦਾ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਜੀ. ਖੁਰਾਨਾ (1985); ਫੌਜਾ ਸਿੰਘ (1978); ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ (1991) ਆਦਿ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਪੜਾਅ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਵਾਂਗ ਇਸ ਸਮਕਾਲ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਵਿਚ ਵੀ ਸਿੱਖ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੇ ਸਿਰਫ਼ ਸੰਦਰਭ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹਨ, ਇਸਤਰੀ-ਮੂਲਕ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਿਖਤਾਂ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਂਝ ਭਾਵੇਂ ਕਈ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਇੰਦਰਾਜ ਜਾਂ ਹਵਾਲੇ ਵਜੋਂ ਸੰਤੋਸ਼ਜਨਕ ਸਮਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ਲੈਪਲ ਗਰਿਫਨ (Lepel Griffin: 1865; 1870) ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿਚ, ਜੋ ਵਧੇਰੇ ਰਾਜ-ਜਮਾਤਾਂ (ruling classes) ਦੇ ਵੇਰਵਿਆਂ ਵਿਚ ਰੁਚਿਤ ਸੀ, ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ 4-5 ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਵਿਚਾਰਾਧੀਨ ਪ੍ਰਸੰਗ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਵਧੇਰੇ ਦੋ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਹੋ ਸਥਿਤੀ ਇਸੇ ਸਮਕਾਲ ਵਿਚ ਲਿਖੀਆਂ ਗੈਰ-ਯੂਰਪੀਨ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ: Syad Muhammed Latif (1891), Gokul Chand Narang (1912), Indubhusan Banerjee (1936), N.R. Sinha (1936) ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ।

ਭਾਵੇਂ ਕੁਝ-ਕੁ ਲਿਖਤਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਸੇਵਾਰਾਮ ਦੀ The Divine Master (1904) ਵਰਗੀਆਂ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੰਕੇਤ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਭਾਈ ਸੇਵਾਰਾਮ (Prithipal Singh Kapur:1988) ਸ਼ਾਇਦ ਪਹਿਲੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਯੂਰਪੀਨ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ (respond) ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਥੀਸਿਸ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ (ਜਿਵੇਂ ਵਿਆਖਿਆ ਵਿਚ ਮੈਕਾਲਫ ਹੈ)।

ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਵਿਚ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਦਾ ਅਰੰਭ ਇਕ ਕਾਲਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੈ। ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਜਿਹੜੇ ਮੁੱਦੇ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਉਨਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਮੁੱਦਾ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਖੋਜ ਤੇ ਛਾਣ-ਬੀਣ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ (1873) ਹੋਈ, ਤਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਖੋਜ ਦਾ ਅਰੰਭ ਵੀ ਹੋਇਆ। ਇਸੇ ਲੜੀ ਵਿਚ ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮਸਾਖੀ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ/ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾ (1926) ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾ (1935) ਹੋਈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਤੇ ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਿਰੇ ਚਾੜ੍ਹਿਆ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਇਸ ਪੜਾਅ ਰਾਹੀਂ ਮੁਢਲੇ ਦੌਰ ਵਿਚ ਸਿਖ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਨਾਵਾਂ, ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਵੱਲ ਰੁਚਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਬਦੌਲਤ ਸਿੱਖ ਇਸਤਰੀ-ਮੂਲਕ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਦੇ ਨੈਣ-ਨਕਸ਼ ਉਭਰਨ ਲੱਗੇ, ਭਾਵੇਂ ਮੁਹਾਂਦਰਾ ਕਾਫ਼ੀ ਪਿੱਛੋਂ ਜਾ ਕੇ ਨਿਖਰਿਆ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਦੇ ਇਕ ਸੁਤੰਤਰ ਹਸਤਾਖ਼ਰ ਵਜੋਂ ਸਿੱਖ ਇਸਤਰੀਆਂ ਸੰਬੰਧੀ ਲਿਖਣ ਦਾ ਅਰੰਭਕ ਕਾਰਜ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਦੇ ਰੂਹ-ਏ-ਰਵਾਂ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸੁੰਦਰੀ, ਸਤਵੰਤ ਕੌਰ ਆਦਿ ਜਿਹੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪਾਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਗਲਪੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਲਿਖਤ ਦਾ ਕਥਾਨਕ ਬਣਾਇਆ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸੰਬੰਧੀ ਸੰਕਲਪ ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਆਪਣਾ ਤਰੀਕਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿਚ ਤੱਥ, ਸਰੋਤ, ਘਟਨਾਵਾਂ ਤੇ ਪਾਤਰ ਤਾਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਹਨ, ਪਰ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ/ਸ਼ੈਲੀ-ਬੋਲੀ ਵਿਚ ਗਲਪੀ ਅੰਸ਼ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।ਇਸ ਉਪਰੰਤ ਸਿੱਖ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਚਰਿੱਤਰ ਨੂੰ ਲਿਖਤ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਇਕ ਲੰਮੀ ਕਤਾਰ ਜਿਹੀ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਲੇਖ, ਟ੍ਰੈਕਟ, ਪੁਸਤਕਾਂ, ਪੁਸਤਕਾਵਾਂ ਆਦਿ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ ਲਿਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ, ਅਕਾਲੀ ਕੌਰ ਸਿੰਘ ਆਦਿ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਰਾਹੀਂ 1894 ਈ. ਨੂੰ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਈ ਖਾਲਸਾ ਟ੍ਰੈਕਟ ਸੁਸਾਇਟੀ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੀ ਰਹੀ। ਇਸ ਸੁਸਾਇਟੀ ਨੇ ਲੱਗਭਗ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਉੱਤੇ 1300 ਟ੍ਰੈਕਟ ਛਾਪੇ |

ਇਸ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਰੂਪ ਚਿਤਰਨ ਵਿਚ ਭਾਈ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਵੈਦ (1906), ਗਿ. ਅਮਰ ਸਿੰਘ (1906), ਭਾਈ ਕ੍ਰਿਪਾਲ ਸਿੰਘ (1963), ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਮੁਲਤਾਨੀ (1969), ਗਿ. ਵਰਿਆਮ ਸਿੰਘ (1971), ਕਰਮ ਸਿੰਘ (1961) ਆਦਿ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਾਂ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਵੈਦ ਨੇ ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਮਾਸਿਕ ਪਤ੍ਰਿਕਾ ‘ਪੰਜਾਬੀ ਭੈਣ’ ਵੀ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਸੀ।

ਪ੍ਰਿੰ. ਤਖਤ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਕਪੂਰਥਲੇ ਖੋਲ੍ਹੇ ਗਏ ਸਿੱਖ ਕੰਨਿਆਂ ਮਹਾਂ ਵਿਦਿਆਲਾ ਤੇ ਪੰਚ ਖਾਲਸਾ ਦੁਆਰਾ ਭਸੌੜ (ਧੂਰੀ, ਸੰਗਰੂਰ) ਵਿਖੇ ਖੋਲ੍ਹੇ ਗਏ ਸਿੱਖ ਕੰਨਿਆਂ ਕਾਲਜ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਬੱਚੀਆਂ ਦੀ ਵਿੱਦਿਆ ਲਈ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸੰਸਥਾਈ ਜਤਨਾਂ ਕਾਰਨ ਵਿਚਾਰਾਧੀਨ ਕਿਸਮ ਦੀ ਸਾਹਿਤ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀ ਉਤਸ਼ਾਹ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ/ਸਮਕਾਲ ਵਿਚ ਕੁਝ ਪਰੰਪਰਿਕ ਕਿਸਮ ਦੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਸਕੂਲ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਗੁਰਮੁਖੀ ਸਿਖਾਈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਸਮਕਾਲ ਵਿਚ ਛਪਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹਫ਼ਤਾਵਰੀ, ਮਾਸਿਕ ਪਤ੍ਰਿਕਾਵਾਂ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਇਸਤਰੀਆਂ ਬਾਰੇ ਵਿਭਿੰਨ ਪੱਖਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਲੇਖ ਭਰੇ ਪਏ ਹਨ। ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਨੇ ‘ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼’ ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸਿੱਖ ਇਸਤਰੀਆਂ ਸੰਬੰਧੀ ਇੰਦਰਾਜਾਂ ਹੇਠ ਤੱਥ-ਮੂਲਕ ਸਮਗਰੀ ਇਕੱਤਰ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ (ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਇਸਤਰੀਆਂ ਬਾਰੇ ਪੰਜਾਹ-ਕੁ ਅੰਦਰਾਜ਼ ਹਨ)।

ਵਰਤਮਾਨ/ਸਮਕਾਲ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਅਧਿਐਨ ਦੀ ਜੋ ਵੀ ਉੱਨਤੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਸ ਪਿੱਛੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਵਿਚ ਸ਼ਤਾਬਦੀਆਂ ਮਨਾਉਣ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ - 1966 ਈ. ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ 300 ਸਾਲਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਗੁਰਪੁਰਬ, 1969 ਈ. ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦਾ 500 ਸਾਲਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਗੁਰਪੁਰਬ, 1975 ਈ. ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸ਼ਤਾਬਦੀ, 1977 ਈ. ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ 400 ਸਾਲਾ ਸਥਾਪਨਾ ਦਿਵਸ, 1979 ਈ. ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਗੁਰਪੁਰਬ, 1980 ਈ. ਵਿਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ 200 ਸਾਲਾ ਜਨਮ ਦਿਨ ਅਤੇ 1999 ਈ. ਵਿਚ ਖਾਲਸੇ ਦੇ 300 ਸਾਲਾ ਸਿਰਜਣਾ ਦਿਵਸ ਦੀ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਮਨਾਈ ਗਈ। ਸੰਨ 2004 ਈ. ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਮਨਾਈ ਗਈ। 2008 ਈ. ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਗੁਰਿਆਈ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਮਨਾਈ ਗਈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ 350 ਸਾਲਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਗੁਰਪੁਰਬ 2016 ਈ. ਵਿਚ ਮਨਾਇਆ ਗਿਆ, ਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਪਿਛਲੇ ਪੰਜ-ਕੁ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਈਆਂ ਵਿਭਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਅਕਾਦਮਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਹਨ (ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਫਾਉਂਡੇਸ਼ਨ (1969) ਦਿੱਲੀ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਫਾਉਂਡੇਸ਼ਨ (1966) ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, Institute of Sikh Studies CHD. ਆਦਿ।

ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਸ਼ਵ ਚਿੰਤਨ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਨਵੇਂ ਅਕਾਦਮਿਕ ਰੁਝਾਨਾਂ (ਹਾਸ਼ੀਆਗਤ ਅਧਿਐਨ/ ਚਿੰਤਨ subaltern studies, ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਅਧਿਐਨ/ ਚਿੰਤਨ/ feminism, ਪੂਰਬਵਾਦ/orientalism, ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ/globaliza tion, ਵਾਤਾਵਰਣਕ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਸਲਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰੁਝਾਨ/ecologi cal and world peace concerns ਆਦਿ) ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਪੱਧਤੀ ਦਾ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਉਦੈ ਹੋਣਾ ਵੀ ਹੈ। ਸੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂਸ਼ਤਾਬਦੀਆਂ, ਅਕਾਦਮਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਤੇ ਨਾਰੀਵਾਦ ਸਮੀਖਿਆ ਰੁਝਾਨ-ਕਾਰਨ ਸਿੱਖ ਅਧਿਐਨ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀ-ਮੂਲਕ ਕਾਰਜ ਸੁਤੰਤਰ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨੀ ਮੁਹਾਂਦਰਾ ਨਿਖਾਰਨ ਵੱਲ ਵਧਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਦੋ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਹਨਪਹਿਲੀ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀ-ਮੂਲਕ ਸੁਤੰਤਰ ਕਾਰਜਾਂ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਤੇ ਦੂਜੀ ਸਿੱਖ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ/ਧਾਰਮਿਕ ਚਿੰਤਨ ਦੀ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਵਿਆਖਿਆ। ਹੁਣ ਦੋਵੇਂ ਕਿਸਮ ਦੇ ਰੁਝਾਨ ਉਪਾਧੀ ਸਾਪੇਖ, ਜਿਵੇਂ: ਡਾ. ਹਰਿੰਦਰ ਕੌਰ, ਸੋ ਕਿਉ ਮੰਦਾ ਆਖੀਐ (2001 ਈ.), ਰੁਪਿੰਦਰਜੀਤ ਕੌਰ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀ ਦਾ ਸਥਾਨ (2002 ਈ.), ਤ੍ਰਿਪਤ ਕੌਰ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀ ਦਾ ਸੰਕਲਪ (2004 ਈ.), Natosha Behl, Politics of Equality : Caste and Gender Paradoxes in the Sikh Community (2010), ਅਤੇ ਨਿਰਪੇਖ, ਜਿਵੇਂ: ਸਿਮਰਨ ਕੌਰ,ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਿੱਖ ਬੀਬੀਆਂ (1991), ਹਾਜ਼ਰੀ ਲਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਇਹ ਵਧੇਰੇ ਪੰਜਾਬੀ ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਉਪਲਬਧ ਹਨ (Rajwant Singh Chilana: 2005:391-412)।

ਸਿੱਖ ਚਿੰਤਨ ਦੀ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦਾ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਸਥਾਨ ਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸੰਦਰਭਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ; ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਸਿੱਖ ਇਸਤਰੀਆਂ ਸੰਬੰਧੀ ਤੱਥ-ਮੂਲਕ ਵੇਰਵਿਆਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਪਾਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਦੁਆਲੇ ਵਧੇਰੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੈ।

ਉਕਤ ਸਰਵੇਖਣ ਤੋਂ ਭਾਵੇਂ ਅਸੀਂ ਇਹ ਅਨੁਮਾਨ ਲਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਸਿੱਖ ਇਸਤਰੀਆਂ ਸੰਬੰਧੀ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਕੁਝ-ਨਾ-ਕੁਝ ਮੁੱਢਲੇ ਨਕਸ਼ ਤਾਂ ਉਭਰੇ ਹਨ, ਪਰ ਵਿਸ਼ਵ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਕਿ ਵਿਚਾਰਾਧੀਨ ਸਥਿਤੀ ਸਥਾਪਤੀ ਵੱਲ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵ-ਵਿਆਪੀ ਸਮਕਾਲੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿਚਲੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰ ਵਿਧਾ ਨਿਰਮਤ ਹੋਣ ਵਿਚ ਹਾਲੇ ਕਾਫ਼ੀ ਹੋਰ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ, ਇਸ ਦੇ ਅਨੇਕ ਕਾਰਨ ਹਨ।

ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚਲੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮੁੱਖ ਸੀਮਾ ਤੱਥਾਂ ਦੀ ਅਣ-ਉਪਲਬਧੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਕੇਵਲ ਸਿੱਖ ਇਸਤਰੀ ਜਾਂ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਥਾਨਕਤਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹਰੇਕ ‘ਹਾਸ਼ੀਏ’ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਵਿਚ ਹੈ। 1920 ਈ. ਤੋਂ 80-ਵਿਆਂ ਵਿਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈਆਂ ਸਥਾਨਕਤਾ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਉਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਰੇਕ ਵਿਦਵਾਨ ਨੇ ਇਸ ਘਾਟ ਨੂੰ ਜਿੱਥੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ, ਉੱਥੇ ਗਹਿਰੀ ਛਾਣਬੀਣ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਪਤ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਦਾ ਕਾਰਨ, ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਅਨੇਕ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਕਾਰਨ ਹਾਸ਼ੀਆ ਵਰਗਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀਵਤ ਯੋਜਨਾ ਵੀ ਰਹੀ। ਅਣ-ਗਿਣਤ ਵਿਦੇਸੀ/ਸੁਦੇਸੀ ਹਮਲਿਆ ਨਾਲ ਮਣਾਂ-ਮੂੰਹੀਂ ਗੁਰਮੁਖੀ-ਸਾਹਿਤ ਨਸ਼ਟ ਹੋਇਆ। ਕਿੰਨਾਂ ਸਾਹਿਤ ਅੱਗ, ਹੜ, ਸਿਉਂਕ ਤੇ ਅਣ-ਗਹਿਲੀ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ‘ਸਰਸਾ ਦੇ ਕੰਢੇ’ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਰੁੜ੍ਹਿਆ ਸਾਹਿਤ (ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਨੌ ਮਣ ਭਾਰੇ ਗ੍ਰੰਥ) ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਇਕ ਅਮਿੱਟ ਘਟਨਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਭੰਗੂ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੁ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼:1841; 303) ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਦੀਵਾਨ ਲਖਪਤ ਰਾਏ ਨੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਟੋਲ-ਟੋਲ ਗੁਰਮੁਖੀ ਗ੍ਰੰਥ ਨਸ਼ਟ ਕੀਤੇ। ਸੰਨ 1947 ਤੇ 1984 ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਦੀ ਦਾਸਤਾਨ ਦੱਸਣ ਵਾਲੇ ਤਾਂ ਹਾਲੇ ਕਈ ਜਿਊਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸੀਮਾ ਦਾ ਇਕਦਮ ਉਲਟ ਵਰਤਾਰਾ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਇਸਤਰੀਮੂਲਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਜਾਂ ਸਮਗਰੀ ਦੀ ਦੱਸ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਾਇਦ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਇਕ ਵੀ ਕਾਰਜ ਨਹੀਂ। ਅਜਿਹੇ ਕਾਰਜਾਂ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਇਸਤਰੀ-ਮੂਲਕ ਲਿਖਤਾਂ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਅਧੂਰੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੀ ਸਿੱਖ ਇਸਤਰੀਆਂ ਬਾਰੇ ਇਕ ਹੋਰ ਵਸਤੂ-ਸਚਾਈ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਲਿਖਤਾਂ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਲਿਖੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਗੁਰਮੁਖੀ ਸਰੋਤਾਂ ਉਤੇ ਹੀ ਕੇਂਦਰਤ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ: M.K. Gill, The Role and Status of Women in Sikhism (1995), ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ, ‘ਸਿੱਖੀ ਤੇ ਇਸਤ੍ਰੀ ਜਾਤਿ’ (1997 ਈ.), ਹਰਜਿੰਦਰ ਕੌਰ, ‘ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਬੀਬੀਆਂ' (2005 ਈ.), ਆਦਿ। ਗੁਰੂ-ਘਰ/ਕਾਲ ਦੀਆਂ ਮਾਤਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਜਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਾਰਜਾਂ ਦੇ ਸਰਸਰੀ ਸਰਵੇਖਣ ਤੋਂ ਹੀ ਇਹ ਤੱਥ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਬੰਧਿਤ ਲਿਖਤਾਂ ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਛੇਵੀਂ 'ਤੇ ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਛਿੱਬਰ ਦੇ ‘ਬੰਸਾਵਲੀਨਾਮਾ' ਤੋਂ ਅਗਾਂਹ-ਪਿਛਾਂਹ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਹੋਰ ਗੁਰਮੁਖੀ ਸਰੋਤ ਵੀ ਵਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਚਾਰ ਮੁੱਖ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਜਨਮਸਾਖੀ ਪਰੰਪਰਾ (ਇਸ ਵਿਚ ਚਾਰ: ਪੁਰਾਤਨ, ਬਾਲਾ, ਮਿਹਰਬਾਨ, ਗਿਆਨ ਰਤਨਾਵਲੀ ਆਦਿ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਲੇ ਕੇਂਦਰਤ ਹਨ), ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਪਰੰਪਰਾ (ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਪਾ. 6, ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਪਾ. 10, ਗੁਰਕੀਰਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਗੁਰਸੋਭਾ ਆਦਿ), ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪਰੰਪਰਾ (ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਭੰਗੂ ਤੇ ਗਿ. ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਦਾ), ਗੁਰਬੰਸਾਵਲੀ ਪਰੰਪਰਾ (ਬੰਸਾਵਲੀਨਾਮਾ, ਗੁਰਰਤਨਾਵਲੀ, ਗੁਰੁ-ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ) ਆਦਿ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਸੀਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਰੱਖਣਾ ਜਰੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਸਮੇਤ ਹੋਰ ਸਰੋਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵਰਤੋਂ ਹੇਠ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੋਸ਼ਾਂ ਵਿਚਲੇ ਇੰਦਰਾਜ-ਲੇਖ, ਜਾਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿਚਲੇ ਅਧਿਆਇ ‘ਇਕ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ’ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ, ਜਿਵੇਂ: Surinder Singh Johar, 'Women More Than Equal' (Surinder Singh Johar: 1982; 50-60); Harbans Singh, ‘Status of Women in Sikhism' ( : 1983); ‘Social Status of Sikh Woman' (O.P. Ralhan: 1997; 675-94); Gurdeep Kaur, ‘Gender Equality' (Gurdeep Kaur: 2000) ; ‘Socio-Economic Status of Sikh Women' (R.N. Singh: 2002; 196-240); Karam Singh Raju, ‘Status of Woman' (Karam Singh Raju: 2002; 188-229), ਆਦਿ। ਸਿੱਖ ਇਸਤਰੀ-ਮੂਲਕ ਸਿਧਾਂਤਕ ਵਿਆਖਿਆ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸੀਮਾ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨੂੰ ਠੀਕ ਨਾ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਐਨੀ ਪੇਚੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਈ ਵਾਰ ਤਾਂ ਇਉਂ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਲਿਖਤ ਲਿਖਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸੰਦਰਭ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਹੈ ਜਾਂ ਕਿਤੋਂ ਹੋਰ ਜਾਂ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪ੍ਰਕਰਨ ਕੀ ਹੈ, ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ ਡਾ. ਬਲਵਿੰਦਰ ਕੌਰ (ਬਰਾੜ) ਦੀ ਲਿਖਤ ਲਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਪੁੱਤੀ ਗੰਢੁ ਪਵੈ ਸੰਸਾਰਿ... ਦੇ ਅਰਥ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲੋਂ ਤੋੜ ਕੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। (ਬਲਵਿੰਦਰ ਕੌਰ (ਬਰਾੜ): 2002; 50-51) ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਪੰਨਾ 143 ਉਤੇ ‘ਗੰਢੁ’ (ਜੋੜ) ਦੀ ਵਿਚਾਰ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ (ਸੰਸਾਰੀ) ‘ਗੰਢਾਂ’ ਜਿਵੇਂ: ਅਗਨੀ ਗੰਢੁ ਪਾਏ ਲੋਹਾਰੁ ॥... ਪੁੱਤੀ ਗੰਢੁ ਪਵੈ ਸੰਸਾਰਿ ॥ ਮੁਇਆ ਗੰਢੁ ਨੇਕੀ ਸਭੁ ਹੋਇ ॥... (ਏਤੁ ਗੰਢਿ ਵਰਤੈ ਸੰਸਾਰੁ) ਆਦਿ ਦੱਸ ਕੇ ਆਪਣੀ ਵਿਚਾਰ; ਗੁਰਮਤਿ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ (ਨਾਨਕੁ ਆਖੈ ਏਹੁ ਬੀਚਾਰੁ...) ਦੱਸਦੇ ਹਨ: ਸਿਫਤੀ ਗੰਢੁ ਪਵੈ ਦਰਬਾਰਿ॥ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸੰਕੇਤ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾ ਆਗਮੁ ਨਿਗਮੁ ਨਾਨਕੁ ਆਖਿ ਸੁਣਾਏ ਪੂਰੇ ਗੁਰ ਕਾ ਬਚਨੁ ਊਪਰਿ ਆਇਆ॥ (304)। ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੇ ਪਹਿਲਾ ਕਦਮ ਸਬਦ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਹੈ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਧਰਿਤ ਉਦਾਹਰਨ ਪੁੱਤੀ ਗੰਢੁ ਪਵੈ ਸੰਸਾਰਿ ਨੂੰ ਜੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਬਾਹਰ ਕਰਕੇ ਵੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਲਗਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਤਾਂ ‘ਸੰਸਾਰੁ ਵਰਤਣ’ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ (ਏਤੁ ਗੰਢਿ ਵਰਤੈ ਸੰਸਾਰੁ), ਗੁਰਮਤਿ ਦਾ ਵਿਚਾਰ (ਨਾਨਕੁ ਆਖੈ ਏਹੁ ਬੀਚਾਰੁ...) ਤਾਂ ‘ਸਿਫਤਾਂ” ਦੀ ‘ਗੰਢੁ’ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ ਕਰਵਾਉਣਾ ਹੈ (ਸਿਫਤੀ ਗੰਢੁ ਪਵੈ ਦਰਬਾਰਿ )। ਅਜਿਹਾ ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਲਿਖਤਾਂ/ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਨਿਕਲ ਰਹੇ ਜਾਂ ਕਢੇ ਜਾ ਰਹੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਅੰਕ ਵਧੇਰੇ ਵਰਤਮਾਨ/ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀਆਂ ਸਮਕਾਲੀ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਉਤੇ ਕੇਂਦਰਤ ਹਨ, ਸਿਧਾਂਤਕ ਸਥਾਪਤੀਆਂ ਜਾਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਿਰਣਿਆਂ ਵੱਲ ਨਹੀਂ (ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ : 1999; The Sikh Review: 2010) |

ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਸੀਮਾ ਇਤਿਹਾਸ-ਮੂਲਕ ਸੰਦਰਭਾਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਤੇ ਵਿਆਖਿਆ ਵਿਚ ਵੀ ਹੈ। ਬਹੁਤੇ ਸੰਦਰਭ ਮੂਲ ਨੂੰ ਵੇਖੇ ਬਿਨਾਂ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਤੇ ਹਵਾਲਿਆਂ ਆਧਾਰਿਤ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ਜੈਕਬਸ਼ ਦੀ ਜਨਮਸਾਖੀ ਬਾਰੇ ਸਾਰੀ ਸਮਝ ਮੈਕਲੋਡ ਦੀ ਸਮਝ ਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ (Doris R. Jakobsh: 2003; 27)।

ਗੁਰੂ ਮਾਤਾਵਾਂ/ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਸਾਡੇ ਸਮਕਾਲ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਲਿਖਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਾਇਦ ਡਾ. ਮਹਿੰਦਰ ਕੌਰ (ਗਿੱਲ) ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਜਾਂ ਤਾਂ ਹੂ-ਬ-ਹੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਾਲਾ ਹੀ ਉਤਾਰਾ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜਾਂ ਅਨੁਸਰਣ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਠੀਕ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖ ਇਸਤਰੀਆਂ ਸੰਬੰਧੀ ਲਿਖੀਆਂ ਕਾਫੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ ਪੁਸਤਕਾਂ ਨਾਲ ਇਸਤਰੀ-ਮੂਲਕ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਖੜੋਤ ਵੀ ਟੁੱਟੀ ਅਤੇ ਇਕ ਅਕਾਦਮਿਕ ਰੁਝਾਨ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ; ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵੱਲ ਲੇਖਕਾਂ, ਖਾਸਕਰ ਇਸਤਰੀ ਲੇਖਕਾਂ ਦਾ ਇਕ ਕਾਫਲਾ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਵਿਚ ਡਾ. ਮਹਿੰਦਰ ਕੌਰ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਇਸਤਰੀ-ਮੂਲਕ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਵਿਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਾਣਯੋਗ ਰਹੇਗਾ, ਪਰ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀਆਂ ਮਾਤਾਵਾਂ, ਸਪੁੱਤਰੀਆਂ, ਸੁਪਤਨੀਆਂ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਵਧੇਰੇ ਕਾਰਜ, ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੀ ਬਣਤਰ, ਸਮਕਾਲੀ ਹਾਲਤ ਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਸਰੂਪ ਤੇ ਉਦੇਸ਼ ਦੀ ਗੈਰ-ਸਮਝਦਾਰੀ ਵਿਚ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਸ ਤੱਥ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਡਾ. ਮਹਿੰਦਰ ਕੌਰ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ/ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਿਚ ਹੋਏ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਾਰਜ ਵਿੱਚੋਂ ਸੌਖੀਆਂ ਹੀ ਲੱਭੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਦਾਹਰਣ ਲਈ: ਗੁਰੂ ਮਾਤਾਵਾਂ/ਸੁਪਤਨੀਆਂ ਦੇ ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ ਬਾਰੇ ਡਾ. ਮਹਿੰਦਰ ਕੌਰ (ਗਿੱਲ) ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਰਾਜੇ-ਮਹਾਰਾਜੇ ਜਾਂ ਐਸ਼ੋ-ਇਸ਼ਰਤ ਵਾਲੇ ਮਹਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਵਾਸੀ ਹੋਣ; ਗੁਰੂ ਮਾਤਾਵਾਂ/ਸੁਪਤਨੀਆਂ ਦੇ ਖਾਣੇ, ਪਹਿਰਾਵੇ, ਦਾਸੀਆਂ ਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ਾਹਾਨਾ ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ... ਇਕ ਗਲਪ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਉਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਸਿਖੀ ਕੋਈ ਗੈਰ ਸਮਾਜਕ ਫਿਰਕਾ ਜਾਂ ਸੰਗਠਨ ਮਾਤਰ ਹੋਵੇ। ਜਿਹੋ-ਜਿਹੀਆਂ ਚੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੇ ਮੁਰਦਾ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ/ਰੂੜ੍ਹੀਆਂ ਨਾਲ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਆਢਾ ਰਿਹਾ ਜਾਂ ਸਿਖ ਪੰਥ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਉਗਵਣ-ਕਾਲ ਤੋਂ ਜਿਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਤੇ ਹਾਲਾਤ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ, ਉਹ ਵਿਚਾਰਾਧੀਨ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿਚ ਉਕਾ ਹੀ ਗਾਇਬ ਹਨ।

ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਦੇ ਦਿੱਲੀ ਜਾਣ ਤੇ ਰਹਿਣ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਬਾਰੇ ਡਾ. ਗਿੱਲ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ।ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ॥ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰਨ ਪਤਨੀ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ। ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਆਪਣੇ ਰਹਿਣ ਸਹਿਣ ਵਿਚ ਖਾਸੇ ਸਲੀਕੇ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਜਦ ਕਦੀ ਵੀ ਮਾਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਇਕਲਿਆਂ ਠਹਿਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਪਈ ਤਾਂ ਸਥਾਨ ਚੋਣ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸੀ” (ਡਾ. ਗਿੱਲ :1981; 76-7) ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਇਕ ਹੋਰ ਥਾਂ ਲਿਖਿਆ ਹੈ “ਮਾਂ ਸੁੰਦਰੀ ਜਿਸ ਦਾ ਬਚਪਨ ਲਾਡਾਂ ਪਿਆਰਾਂ ਵਿਚ ਗੁਜਰਿਆ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦਾ ਸ਼ਾਹਾਨਾ ਠਾਠ ਵੇਖਿਆ ਸੀ..ਗੁਰੂ ਰਾਜ ਭਾਗ ਦੀ ਮਾਲਕ ਮਾਤਾ ਨੇ....ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਅੰਤਲੇ 10 ਵਰ੍ਹੇ ਆਪਣੀ ਹਵੇਲੀ ਵਿਚ ਹੀ ਬਿਤਾਏ” (ਡਾ. ਮਹਿੰਦਰ ਕੌਰ: 2016, 258)।

ਉਕਤ ਵਰਗੇ ਵਾਕਾਂ/ਵੇਰਵਿਆਂ ਤੋਂ ਸਾਫ਼ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੇਖਕਾ ਇਸ ਤੱਥ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਿਚ ਉਕਾਈ ਕਰ ਗਏ ਕਿ ਗੁਰੂ ਘਰ ਨਿਮਨ ਵਰਗਾਂ, ਗਰੀਬਾਂ, ਤੇ ਲਤਾੜਿਆਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਲਈ ਜਿਸ ਹਕੂਮਤ ਤੇ ਸਥਾਪਤੀ ਨਾਲ ਲਹੂ ਵੀਟਵੀਂ ਜੰਗ ਲੜ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਹ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਖੁਰਾ-ਖੋਜ ਮਿਟਾਉਣ ਲਈ ਆਪਣਾ ਹਰੇਕ ਹਰਬਾ ਵਰਤ ਰਹੀ ਸੀ। ਜੰਗ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਹਾਲਾਤ ਵਿਚ ਮਾਮਲਾ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਸੀ ‘ਸਥਾਨ ਚੋਣ’ (‘ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਰਾਜਧਾਨੀ") ਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਤਿਹਾਸ ਤੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਜੰਗ ਦਰਮਿਆਨ ਹਾਸਿਲ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ, ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਲ ਦਿੱਲੀ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ, ਭਾਵੇਂ ਹਰਿਦੁਆਰ ਵਿਖੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਸੀ, ਪਰ ਹਾਲਾਤ ਉੱਥੇ ਵੀ ਸਾਜਗਾਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇ ਸਨ, ਸੋ ਮਜਬੂਰੀ ਵੱਸ ਦਿੱਲੀ ਜਾਣਾ ਪਿਆ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਦਿਲਵਾਲੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਹਿਣ ਦਾ ਸੰਭਵ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਸੀ, ‘ਹਵੇਲੀ ਵਿਚ ਨਹੀਂ।

ਮੱਧਕਾਲੀ/ਮੁਗ਼ਲਕਾਲੀ ਸਿੱਖ ਸਮਾਜ ਵਿਚਲੇ ਹੁੰਦੇ ਵਿਆਹ (ਜਦੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ਦੇ ਮੁਲ ਪਾਏ ਗਏ ਸਨ), ਜਿਸ ਸ਼ਾਹਾਨਾ ਠਾਠ ਨਾਲ ਸਾਡੀਆਂ ਆਧੁਨਿਕ/ ਵਰਤਮਾਨ ਲਿਖਤਾਂ ਕਰਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਸ਼ਾਇਦ ਉਹ ਹੁਣ ਵਾਲੇ ‘ਪੈਲੇਸ ਕਲਚਰ” ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਤ ਪਾ ਜਾਣ। ਇਹ ਸਭ ਤੱਥਾਂ ਨੂੰ ਸਮਕਾਲ ਵਿਚ ਨਾ ਰੱਖ ਕੇ ਵੇਖਣ ਵਿੱਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਸਥਿਤੀ ਤਾਂ ਹੈ ਹੀ, ਪਰ ਨਾਲ ਹੀ ਤਥਾਂ ਨੂੰ ਘੋਖਣ ਦੀ ਅਯੋਗਤਾ ਤੇ ਸਮਕਾਲ ਦੀ ਗੈਰ-ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰਾਨਾ ਬੇਸਮਝੀ ਵਿੱਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਵਿਆਖਿਆ ਵੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਲੇਖਕ, ਜਿਹਾ ਕਿ ਕਮਲੇਸ਼ ਮੋਹਨ (Kamlesh Mohan: 2012; 187209) ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ (ਉਨੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼) ਸਮਕਾਲੀ ਸਮਾਜਿਕ/ਆਰਥਿਕ ਹਾਲਤਾਂ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ ਸਿੱਖ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮੰਨ ਕੇ ਤੁਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਿੱਖ, ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਵਿੱਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ‘ਲਹਿਰ’ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਇਸਤਰੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਿਕ-ਸਮਾਜਿਕ ਪੱਖ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ, ਕਰਤੇ ਨੇ ਸਮਾਜੀ (socio environment) ਸਮਝ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਇਆ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਕੋਈ ਇਕ ਵੀ ਉਦਾਹਰਣ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ K.M Ashraf, Life and Conditions of the people of Hindustan (1959), ਜਾਂ Aziz Ahmad, Studies in Islamic Culture in the In dian Environment, (1964) ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਨੂੰ ।

ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਜਦੋਂ ਤੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਦੁਆਰਾ ਰੱਖੀ ਗਈ, ਤਦੋਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਥਾਪਤੀ ਨੂੰ ਇਹ ਰੜਕਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਦੁਆਰਾ ਲੜੀਆਂ ਗਈਆਂ ਪੰਜ ਜੰਗਾਂ ਇਸ ਤੱਥ ਦਾ ਸਬੂਤ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਸਮਕਾਲ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਪਿੱਛੇ ਜ਼ਾਹਰਾ ਉਹ (ਤੁਰਕ) ਹਕੂਮਤ ਪਈ, ਜਿਹੜੀ ਮਿਸਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਬਰਮ੍ਹਾ ਤਕ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਸੀ; ਮਾਨਵਵਿਰੋਧੀ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ/ਸਥਾਪਤੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਛੜਯੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਤਖਤ ਵਿਰੁੱਧ ਲਹਿਰ ਚਲਾਈ, ਉਸ ਦਾ ਵੇਰਵਾ (ਬਲਕਿ ਸਖਤ ਨੋਟਿਸ) ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ ਹੈ (ਵਾਰ/ਪਉੜੀ 26/ 24)। ਇੱਥੇ ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਪੁਤਰ ਸ੍ਰੀ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦਾ ਵਿਆਹ (ਮਾਤਾ) ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਜਿਹੜਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵਿਚਾਰਾਧੀਨ ਲਿਖਤਾਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਤੱਥਾਂ ਤੇ ਸਿੱਖ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਐਨ ਉਲਟ ਹੈ।

ਸਮਕਾਲੀ ਵੇਰਵਿਆਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹਕੂਮਤ ਤੇ ਬੌਣਵਾਦੀ ‘ਕਲਚਰ’ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ-ਘਾਟ ਉਜਾੜ ਦਿੱਤੇ ਸਨ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਘਰੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਆਮ ਮਿਲਣ/ਵਰਤਣ ਵਾਲਾ ਸਮਾਨ, ਜਿਵੇਂ ਜੋੜੇ ਜਾਂ ਉੱਤੇ ਲੈਣ/ਓੜਨ ਵਾਲੀ ਚਾਦਰ ਤਕ ਲੁੱਟ ਲਈ ਸੀ, ਪਰ ਮਾਤਾ ਗੰਗਾ ਜੀ ਬਾਰੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਸ਼ਾਹਾਨਾ ਗਲਪੀ ਵੇਰਵਿਆਂ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਦੀ ਚਾਦਰ ਨਾਲ ਢੱਕ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਅਕਾਦਮਿਕਤਾ ਸ਼ੱਕੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਕਈ ਲਿਖਤਾਂ (ਭਜਨ ਸਿੰਘ: 2016; 241-48) ਅਜਿਹੀਆਂ ਵੀ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਉਹ ਇਸਤਰੀਆਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰ ਲਈਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ, ਅਧਿਐਨ ਜਾਂ ਪੰਥਕ ਉਨਤੀ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪੱਖ ਤੋਂ ਕੋਈ ਯੋਗਦਾਨ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਤੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ ਕਰ ਕੀ ਰਹੇ ਹਨ ਜਾਂ ਕਰਨਾ ਕੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਸਮਕਾਲੀ ਹਾਲਤ, ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੀ ਬਣਤਰ ਤੇ ਸਰੂਪ ਦੀ ਬੇਸਮਝੀ ਵਿੱਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ ਅਨੇਕ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸੁਭਾਅ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਸੀਮਾ ਕੇਂਦਰੀਕਰਨ ਦੀ ਵੀ ਹੈ। ਜੋ ਲੇਖਕ, ਜਿਸ ਮਾਤਾ/ਮਹਿਲ/ਇਸਤਰੀ ਬਾਰੇ ਲਿਖਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਪੰਥਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੀ ਕੇਂਦਰ ਵੀ ਹੋਵੇ। ਪਿੱਛੇ ਉਧਰਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਪ੍ਰਤੀ ਇਹ ਕਥਨ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿਚ ਵੇਖਣਯੋਗ ਹਨ: “ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਨੇ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਸਮ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅਧੂਰੇ ਕਾਰਜ ਆਪ ਸੰਭਾਲੇ, ਉਹ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਮਾਤਾਵਾਂ (ਮਾਤਾ ਜੀਤੋ ਜੀ, ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਕੌਰ) ਤੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੂਝ-ਬੂਝ, ਹੌਂਸਲਾ, ਦਲੇਰੀ, ਉਤਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਧੀਰਜ ਆਦਿ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਸਨ” (ਮਹਿੰਦਰ ਕੌਰ (ਗਿੱਲ): 161-62)।

ਉਕਤ ਵਾਂਗ ਹੀ ਸਿਧਾਂਤਕ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਹਰੇਕ ਪਦ/ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਇਸਤਰੀਵਾਦ ਨਾਰੀਵਾਦ ਉਤੇ ਢੁਕਾਉਣ/ਥੋਪਣ ਦੇ ਜਤਨ ਇਉਂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਬਾਣੀ ਲਿਖੀ ਕੇਵਲ ਇਸਤਰੀਆਂ ਬਾਰੇ ਹੀ ਹੋਵੇ। ਸਿਰਲੇਖਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੋਤਿ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੀਕਤ ‘ਮਹਲਾ’ ਪਦ ਦੇ ਅਰਥ, ਬਿਨਾਂ ਭਾਸ਼ਾਈ/ਵਿਅਕਰਨਕ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ‘ਮਹਿਲਾ/ਇਸਤਰੀ’ ਕਰਨੇ, ਇਸ ਤਥ ਦੀ ਦਿਲਚਸਪ ਉਦਾਹਰਨ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਭਗਤ ਸਿੰਘ ‘ਮਹਲਾ/mahla’ ਪਦ ਦੇ ਸਮਾਨੰਤਰ ‘woman, bride (another Guru with his status in succession) ਸ਼ਬਦ/ਵਾਕੰਸ਼ ਰਖਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਢੁਕਵੇਂ ਹਨ। (Gurbhagat Singh : 2013; 90)। ‘ਮਹਲਾ’, ‘ਗੁਰ-ਜੋਤਿ’ ਹੈ, ਇਹ ਨਿਰੋਲ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਮੌਲਿਕ ਪਦ ਹੈ।

ਵਿਚਾਰਾਧੀਨ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲੀਆਂ ਵਧੇਰੇ ਗਿਣਤੀ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿਚ ਕਈ ਵੇਰਵੇ ਅਜਿਹੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਸਰੋਤ ਦੀ ਕੋਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ; ਦੁਹਰਾਅ ਤਾਂ ਐਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲਿਖਤ ਵਿਚ ਕੰਮ ਦੀ ਗੱਲ ਕੁਝ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਈ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿਚ ਤੱਥਾਂ, ਸਰੋਤਾਂ ਜਾਂ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਚੰਗਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਕੀਤਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (Lakhpreet Kaur: 2015), ਪਰ ਉਸ ਵਿਚ ਸੰਬੰਧਿਤ ਲੇਖਕ ਦਾ ਅਪਣਾ ਮਤਿ, ਉਸ ਦੀ ਯੋਗ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਅਤੇ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਹਵਾਲਿਆਂ/ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਗ਼ਲਤ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਜਾਂ ਬਿਨਾਂ ਮੂਲ ਵੇਖਿਆਂ ਸੂਚਨਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਤਾਂ ਕਾਫ਼ੀ ਲੰਮੀ ਹੈ (The Journal of Religion and Sikh Studies: 2015; Gajinder Singh : 2012), ਕੋਈ ਵਿਰਲੀ ਲਿਖਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਤੱਥਾਂ ਦੀ ਨਵੀਂ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਹੋਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਸ. ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ (ਸਿੱਧੂ) ਦੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਸੋ ਕਿਉ ਮੰਦਾ ਆਖੀਐ: ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚ ਇਸਤ੍ਰੀ ਦਾ ਸਥਾਨ’ (2009), ਸ਼ਾਇਦ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪੁਸਤਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੇਂਦਰਾਂ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਭਿਆਨਕ ਤਸੀਹੇ ਦਿਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।

ਸਿੱਖ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਵਿਚ ਜੋ ਵੀ ਇਸਤਰੀ-ਮੂਲਕ ਸੰਦਰਭ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ, ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਤੇ ਸੰਕੇਤ ਮੁਤਾਬਿਕ, ਜੀਵਨ-ਮੂਲਕ, ਰੇਖਾ-ਚਿੱਤਰ ਜਾਂ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਦੀ ਵਿਧਾ ਜਿਹਾ ਹੈ (Jarnail Singh :1985; Sawan Singh: 2009), ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਗਲਪ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਨ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਅਪਵਾਦ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਨਿਕੀ ਗੁਰਿੰਦਰ ਕੌਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕੁਝ ਮੁਢਲੀ ਜਿਹੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਵੀ ਸੀਮਾਵਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਨਹੀਂ (ਗੁਰਿੰਦਰ ਕੌਰ: 1993)। ਇਸ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਇਸਤਰੀਆਂ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਵੇਰਵੇ ਤਾਂ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਪਰ ਸਿੱਖ ਇਸਤਰੀਵਾਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ/ਪਹੁੰਚ ਪੱਖੋਂ ਇਤਿਹਾਸ (ਸਮੇਤ ਵਿਆਖਿਆ) ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦਾ ਹਾਲੇ ਕੋਈ ਜਤਨ ਸਾਹਮਣੇ ਨਹੀਂ ਆਇਆ।

ਜਿਵੇਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਬਣਦਾ ਤੇ ਵਡਮੁੱਲਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਲਿਖਤਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਇਹ ਟਿੱਪਣੀ ਤਾਂ ਨਿਰਸੰਦੇਹ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਵਿਚ ਵੀ ਇਸਤਰੀਮੁਲਕ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਇਕ ਸੁਤੰਤਰ ਅੰਗ ਵਜੋਂ ਆਪਣਾ ਮੁਹਾਂਦਰਾ ਨਿਖਾਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਵਿਕਾਸਵਾਦੀ ਧਾਰਨਾ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਇਸ ਦਾ ਸਮਾਂ ਇਕ ਸਦੀ (ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਤੋਂ ਵਰਤਮਾਨ) ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਸਿੱਖ (ਇਸਤਰੀ-ਮੁਲਕ) ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਦਾ ਵਿਚਾਰਾਧੀਨ ਆਧਾਰ/ਸਰੋਤ ਸਾਹਿਤ “ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਮੰਦਰਾਂ (ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ) ਦੁਆਲੇ ਬ੍ਰਿਛਾਂ ਦੀ ਛਾਂ ਥੱਲੇ ਪਲਿਆ...” (ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ: 2005; 122)। ਸੋ ਇਸ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸਮਝਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਸਰੋਤਾਂ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ ਵਜੋਂ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਪਹਿਲੇ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਉਹ ਲਿਖੇ ਗਏ, ਜਾਂ ਜਿਹੜੇ ਹਾਲਾਤ ਵਿਚ ਲਿਖੇ ਗਏ, ਉਸ ਮੌਕੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਕੀ ਸੰਕਲਪ (notion/concept) ਸੀ, ਰਾਜਾ ਜਾਂ ਰਾਜ-ਸੱਤਾ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਗੁਰਮਤਿ ਨੇ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਵੇਖਿਆ, ਆਦਿ।

ਵਿਚਾਰਾਧੀਨ ਸਾਹਿਤ ਮੱਧਕਾਲੀ ਸੋਚ ਤੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤਕ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੈ, ਇਸੇ ਲਈ ਇਸ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸਮਕਾਲੀ ਮੁਹਾਵਰੇ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ ਸਮਝਣ ਦੀ ਸਾਰਥਕ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਸਰੋਤ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਦੀ ਸਮਝ ਲਈ ਉਸ ਸਮਕਾਲ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋਣੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦੇ ਰਚਨਾਕਾਲ ਦੀਆਂ ਸਮਕਾਲੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ, ਆਰਥਿਕ, ਧਾਰਮਿਕ, ਸਾਹਿਤਕ ਆਦਿ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਤੋਂ ਰਚਨਾਕਾਰ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੀ। ਧਿਆਨ ਰਹੇ ਸਾਡੇ ਵਿਚਾਰਾਧੀਨ ਵਸਤੂ ਸਮਗਰੀ ਨਿਰੋਲ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸੋਮੇ ਨਾ ਹੋ ਕੇ ਮੁਢਲਾ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਪਾਠ ਵੀ ਹੈ (ਗੋਪੀਨਾਥ ਨਾਰੰਗ: 2002; 483)।

ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਿਆਨਯੋਗ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਵਿਚਾਰਾਧੀਨ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਲਈ ਆਧਾਰ ਗੁਰਮੁਖੀ ਸਰੋਤ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਸਾਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ, ਧਰਮ, ਸਿਧਾਂਤ ਆਦਿ ਸੰਬੰਧੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸੀਮਾਵਾਂ ਅਸਲ ਵਿਚ ਕੇਵਲ ਕਰਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਉਸ ਜੁਗ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਵੀ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਲਿਖੇ ਗਏ। ਇਹ ਰਚਨਾਵਾਂ ਇਤਿਹਾਸ ਜਾਂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੁਗ ਦੀਆਂ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਖ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਮਨ ਕਰਕੇ ਕਵੀ ਵਧੇਰੇ ਹਨ, ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਘੱਟ। ਇਹ ਆਧੁਨਿਕ ਲੇਖਣੀ ਵਾਂਗ ਹਵਾਲੇ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ।

ਸ਼ੈਲੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਸਾਡੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਸਰੋਤਾਂ ਦਾ ਇਕ ਖਾਸ ਕਿਸਮ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਤੇ ਬਣਤਰ-ਵਿਧੀ ਹੈ, ਇਹ ਵੀ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣਾ ਬਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹੁਣ ਪੁਰਾਣੇ ਨਾਂ-ਥਾਂ ਬਦਲ ਗਏ ਹਨ। ਭੂਗੋਲਿਕ ਹਾਲਾਤ ਵੀ ਉਹ ਨਹੀਂ ਰਹੇ। ਇਹ ਕੇਵਲ ਗੁਰਮੁਖੀ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਹੈ, ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ਮੁਗ਼ਲਕਾਲੀਨ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਇਕ ਯਾਤਰੂ ਵਿਲੀਅਮ ਫਿਨ੍ਹ (Willam Finch) ਕਈ ਥਾਂ, ਨਾਵਾਂ-ਥਾਵਾਂ ਦਾ ਨਾਂ-ਮੂਲਕ ਵੇਰਵਾ ਦੇਣ ਦੀ ਥਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸੁਹਜ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਵਿਚ ‘A Faire City' ਚਿਤਰਦਾ ਹੈ (Edward Terty: 1921; 167-68)। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ Manucci ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੁਧਿਆਣਾ, ਗੋਇੰਦਵਾਲ, ਵਜੀਰਾਬਾਦ, ਸਾਰੇ ਜਿਹਲਮ ਦਰਿਆ ਕੰਢੇ ਹਨ (Tripta Want: 1968;178)। ਇਹ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਕਰਤਾ ਜਿਸ ਜਗ੍ਹਾ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜ਼ਰੂਰ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਵੇਖੀ ਹੋਵੇ, ਸੁਣ-ਸੁਣਾ ਕੇ ਜਾਂ ਅਨੁਮਾਨ ਹੀ ਆਧਾਰਿਤ ਵੀ ਲਿਖਿਆ/ਦੱਸਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, Sir Thomes Roe, Ed-ward Teery, Sir Thomes Herbert, Thevenot ਆਦਿ ਵਰਗੇ ਲੇਖਕ/ ਅਫਸਰ ਕਦੇ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਨਹੀਂ ਆਏ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਬ (ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਲਾਹੌਰ) ਬਾਰੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਵੇਰਵੇ ਦਿੱਤੇ ਹਨ (J. Ph. Vogel: 1911; 39, 84) |

ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵੇਰਵਿਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਿਸੇ ਤਾਰਕਿਕ ਵਿਧੀ-ਵਿਉਂਤ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਰਚਨਾਕਾਰ ਸੁਚੇਤ ਵੀ ਨਹੀਂ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਕ੍ਰਮ ਜਾਂ ਤਰਤੀਬ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ (ਤੁਲਨਾ, ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ, ਸਾਖੀ, ਗੋਸਟਿ, ਘਟਨਾ, ਅਧਿਆਇ-ਆਰੰਭ ਆਦਿ ) ਵਿਚ ਨਿਹਿਤ ਹਨ। ਚਮਤਕਾਰ, ਕਰਾਮਾਤ ਜਾਂ ਦੇਵ-ਲੋਕ ਸਾਡੀ ਅਧਿਐਨ-ਵਸਤੂ ਦਾ ਸਹਿਜ-ਸਵੀਕ੍ਰਿਤ ਅੰਗ ਹੈ। ਇਹ ਸਹਿਜ ਸਵੀਕ੍ਰਿਤ ਅੰਗ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਨਾਇਕ ਦੇ ਵਿਅਕਤਿਤ੍ਵ ਨੂੰ ਉਸਾਰਨ ਵਾਸਤੇ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਗ੍ਰੰਥਕਾਰ ਅਕਸਰ ਲੋਕਧਾਰਾਈ ਅਧਾਰ ਵਾਲੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਅਨੁਸਾਰ, “ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਮੱਧਕਾਲੀ ਸਾਹਿਤ, ਲੋਕ ਮਨ ਦੀਆਂ ਅਨੁਭੂਤੀਆਂ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਲੋਕਧਾਰਾ ਦੀਆਂ ਰੂੜੀਆਂ ਉਤੇ ਪਲਿਆ ਹੈ...ਇਸ ਲਈ ਜਦੋਂ ਤਕ ਲੋਕਧਾਰਾਈ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਮੱਧਕਾਲੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਉਦੋਂ ਤਕ ਮਧਕਾਲੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਤਹਿ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਜੀਵੰਤ ਕਲਾ ਤਤ ਤੇ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸੋਝੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ” (ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ: 1977; 4)।

ਗਵਾਹੀ ਸਿਰਫ਼ ਗਵਾਹੀ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਘੋਖਣਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਗਵਾਹੀ ਜਿਵੇਂ ਮਿਲੇ, ਤਿਵੇਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ, ਜਿਵੇਂ ਸਾਡੀ ਸਿੱਖ ਇਸਤਰੀਮੂਲਕ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਕਈ ਭੁਲੇਖਿਆਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਸੋ ਗਵਾਹੀ ਨੂੰ ਗਵਾਹੀ ਵਜੋਂ ਲੈਣਾ ਜਰੂਰੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਰਖ ਜਰੂਰੀ ਹੈ, ਸਿਧਾਂਤਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਪਰਖ ਵਾਸਤੇ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਗੁਰਬਾਣੀ ਹੈ। ਇਸ ਹਵਾਲੇ ਵਿਚ ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਤਿੰਨ ਅਧਾਰ (ਅਸੂਲ, ਇਤਿਹਾਸ ਤੇ ਯੁਕਤੀ) ਅਤਿਅੰਤ ਮੁਲਵਾਨ ਹਨ (ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ: 1992; ਸ )।

ਸਾਰ ਵਜੋਂ ਗੁਰੂ ਕਾਲ ਦੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ, ਧਾਰਮਿਕ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ, ਵਿੱਦਿਅਕ ਆਦਿ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੀ ਲੋੜੀਂਦੀ ਸੋਝੀ ਹਾਸਿਲ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚਲੇ ਸਮੁੱਚੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਅਸੀਂ ਇਕ ਹਦ ਤਕ ਸਿੱਖ ਇਸਤਰੀਮੂਲਕ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਪਹਿਲੂਆਂ ਦਾ ਭਾਵ-ਜਗਤ ਸਮਝਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ ਸਕਾਂਗੇ।