ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜੀਵਨ-ਕਾਲ 1892 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1977 ਈ. ਤਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਾਹਿਤਕ ਪਹਿਚਾਣ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਵਿਆਕਰਣਕਾਰ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਸਬੱਬ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਲੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਪੁਸਤਕ ‘ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਵਿਆਕਰਣ' (1939 ਈ.) ਬਣੀ ਸੀ। ਦੂਜੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਆਦਿ ਬੀੜ ਬਾਰੇ' (1970 ਈ.) ਦੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾ ਨੇ ਇਹ ਪਹਿਚਾਣ ਹੋਰ ਉਜਵਲ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਪਹਿਚਾਣ ਦੀ ਜਗਮਗ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਰਪਨ (1962-1964 ਈ.) ਬਣਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਇਹ ਖੋਜ ਤੇ ਲਿਖਣ ਕਾਰਜ ਸੰਨ 1925 ਤੋਂ 1964 ਈ. ਤਕ ਮੁਕੰਮਲ ਕਰ ਲਏ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਖੋਜ ਸਾਧਨਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਸ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਗੁੰਦਵੇਂ ਜੀਵਨ ਬ੍ਰਿਤਾਂਤ ਵੀ ਲਿਖੇ ਸਨ। ਇਹ ਜੀਵਨ ਬ੍ਰਿਤਾਂਤ ਤਰਤੀਬਵਾਰ 1966, 1967-68 ਅਤੇ 1969 ਈ. ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਿਖਣ ਦਾ ਕਾਰਜ 1953 ਈ. ਵਿਚ ਅਰੰਭ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ 1965 ਈ. ਤਕ ਇਹ ਲਿਖਣ ਕਾਰਜ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।

ਲੇਖਕ ਦੇ ਵਿਆਕਰਣਕਾਰ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਹ ਜੀਵਨ ਬ੍ਰਿਤਾਂਤ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਲਿਖੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਜੀਵਨ ਸਾਹਿਤ ਅੰਦਰ ਨਿਵੇਕਲੀ ਨੁਹਾਰ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਹਨ। ਦੇ ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਲਿਖੇ ‘ਜੀਵਨ ਬ੍ਰਿਤਾਂਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ (1967 ਈ.) ਨੂੰ ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਾਇਆ ਹੈ।

ਇਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਹੈ। ਆਕਾਰ ਪੱਖੋਂ ਇਹ 65 ਸਫਿਆਂ ਉੱਤੇ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਲੜੀ ਅਧੀਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ (1969 ਈ.) ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ (1966 ਈ.) ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਤੀਜੇ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਹੈ। ਸੱਤ ਗੁਰੂ ਜੀਵਨ ਬ੍ਰਿਤਾਂਤ ਇਸ ਤੋਂ ਲਘੂ ਅਕਾਰ ਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਜੀਵਨੀ ਗੁਰੂ ਜੀਵਨੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਦਾ ਅੰਗ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਵੀ ਸੁਤੰਤਰ ਰਚਨਾ ਦਾ ਦਰਜਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਸ ਨੂੰ 11 ਕਾਂਡਾਂ ਵਿਚ ਸੰਪੂਰਨ ਕਰਦਿਆਂ ਹਰ ਕਾਂਡ ਨੂੰ ਨਿੱਕੇ-ਨਿੱਕੇ ਸਿਰਲੇਖਾਂ ਅਧੀਨ ਵਿਉਂਤ ਕੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿਰਲੇਖਾਂ ਦੀ ਕੁੱਲ ਗਿਣਤੀ 52 ਹੈ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਦੀ ਸੁਘੜ ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਸਬੱਬ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ 1931 ਈ. ਵਿਚ ਲਿਖੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਵਿਆਕਰਣ ਦਾ 1939 ਈ. ਵਿਚ ਪੁਸਤਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਣਾ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਵਿਆਕਰਣ ਲਿਖਣ ਹਿੱਤ ਅਪਣਾਇਆ ਵਾਰਤਕ ਸੰਜਮ ਇਸ ਜੀਵਨੀ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਤੇ ਸਾਫ-ਸੁਥਰੀ ਰਚਨਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਰਚਨਾ ਮਈ 2011 ਵਿਚ ਪੰਜਵੀਂ ਵਾਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਸਿੰਘ ਬ੍ਰਦਰਜ਼ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।

ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਨਾਲ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਸੀ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਨੱਥੂ ਰਾਮ ਤੋਂ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੀ ਵਰਣ ਵਿਵਸਥਾ ਕਾਰਨ ਸ਼ੂਦਰ ਵਰਣ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦੇ ਅਮਾਨਵੀ ਵਿਵਹਾਰ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ ਤੋਂ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉੱਚ ਵਰਣੀ ਲੋਕ ਨੀਵੇਂ ਵਰਣਾਂ ਨੂੰ ਮਾਨਵ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਨ ਸਮਝਦੇ। ਸ਼ੂਦਰ ਹੋਣ ਦੀ ਪੀੜ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੋਣ ਦੇ ਅਭਿਮਾਨ ਬਾਰੇ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਿੱਜੀ ਅਨੁਭਵ ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਲਿਖੀ ਜੀਵਨੀ ਦੇ ਹਰ ਸ਼ਬਦ ਅੰਦਰੋਂ ਵੇਖਿਆ/ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਿਰਜੇ ਬਿੰਬ ਦੇ ਪਿਛੋਕੜ ਵਿਚ ਲੇਖਕ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਇਹ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਰੋਕਾਰ ਹੈ। ਇਹ ਲੇਖਕ ਦੀ ਨਿੱਜ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਉਸ ਨੇ ਦੱਸੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬ੍ਰਿਤਾਂਤ ਲਿਖੇ ਹਨ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬ੍ਰਿਤਾਂਤ ਨੂੰ ਲੇਖਕ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਜਾਤ ਅਭਿਮਾਨ ਨਾਲ ਪਰਿਭਾਸ਼ਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਉਸ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਰੇਕ ਜੀਵਨ ਬ੍ਰਿਤਾਂਤ ਤੇ ਘਟਨਾ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿਚ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਵਿਦਮਾਨ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਉਸਾਰਿਆ ਬਿੰਬ ਗੁਰੂ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਵਰਣ-ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਤੋੜ ਕੇ ਮਾਨਵ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਰੱਬ ਦਾ ਜੀਵ ਮੰਨਣ ਦੇ ਗੁਰਮਤਿ ਸਿਧਾਂਤ ਉੱਤੇ ਉਸਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਵਰਣ-ਵਿਵਸਥਾ ਅਧੀਨ ਅਖੌਤੀ ਨੀਵੇਂ ਵਰਣਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਦੁਰਵਿਵਹਾਰ ਨਾਲ ਟੁੱਟਦੇ ਮਨਾਂ ਨੂੰ ਢਾਰਸ ਬਣਾਉਂਦੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਇਸ ਜੀਵਨੀ ਅੰਦਰ ਸਜੀਵ ਹੋ ਵਿਚਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਕਾਰਜਾਂ ਨੂੰ ਉਲੀਕਦਿਆਂ ਲੇਖਕ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਉਪਕਾਰਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਪਕਾਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ : ਦੇਹ ਅਰੋਗਤਾ ਹਿੱਤ ਕਾਰਜ, ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਤੇ ਕਾਲ ਪੀੜਤਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ, ਲੰਗਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ, ਨਗਰ ਉਸਾਰੀ, ਸਰੋਵਰਾਂ ਅਤੇ ਖੂਹਾਂ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨੇ, ਸਖੀ ਸਰਵਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਬੁੱਤ ਪੂਜਾ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨਾ, ਮਾਲੀਆ ਮੁਆਫ ਕਰਵਾਉਣਾ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਟੈਕਸ ਵਸੂਲ ਦਾ ਡਟਵਾਂ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨਾ ਆਦਿ।

ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕ-ਹਿੱਤ ਦੇ ਕਾਰਜਾਂ ਦੁਆਲੇ ਗੁਰੂ ਜੀਵਨ ਸਿਰਜਦਾ ਹੋਇਆ ਸੰਗਤ-ਪੰਗਤ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਵਰਣ-ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਵੱਡੀ ਸਮਾਜਿਕ ਸਰਗਰਮੀ ਵਜੋਂ ਚਿਤਰਦਾ ਹੋਇਆ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਉਪਕਾਰੀ ਬਿੰਬ ਸਿਰਜਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਉਪਕਾਰ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਜਾਤ-ਅਭਿਮਾਨੀ ਲੋਕ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਜਾਤ-ਅਭਿਮਾਨੀ ਲੋਕ ਲੇਖਕ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿਚ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਮੁੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਇਹ ਕਾਰਜ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਸਰਬ-ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਅਤੇ ਏਕ ਨੂਰ ਤੇ ਸਭੁ ਜਗੁ ਉਪਜਿਆ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਮਨਾਉਣ ਦੇ ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ ਹੋਂਦਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਇਸ ਜੁਗਤ ਨਾਲ ਇਸ ਜੀਵਨ ਬ੍ਰਿਤਾਂਤ ਅੰਦਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਬਲਸ਼ਾਲੀ ਉਪਕਾਰੀ ਬਿੰਬ ਸਿਰਜਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪਕਾਰੀ ਬਿੰਬ ਇਸ ਰਚਨਾ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਿੰਬ ਹੈ।

ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਸਿਰਜੇ ਉਪਕਾਰੀ ਬਿੰਬ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਲਿਖੇ ਇਹ ਵਾਕ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਉਪਕਾਰੀ ਬਿੰਬ ਨੂੰ ਹੋਰ ਨਿਖਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਉਹ ਪੰਨੇ 85੫-86 'ਤੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ :

ਭੁੱਖਿਆਂ ਤੇ ਰੋਗ-ਗ੍ਰਸਿਆਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਬਚਾਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਜਿਗਰ ਦੇ ਟੁੱਕੜੇ ਇਸ ਕੋਮਲ ਜਿੰਦੜੀ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਉੱਥੇ ਲਈ ਫਿਰਦੇ ਰਹੇ, ਜਿਥੇ ਤਾਪ ਤੇ ਸੀਤਲਾ ਦੀ ਹੋਣੀ ਦਾ ਰਾਜ ਸੀ। ਸੰਨ 1598 ਵਿਚ ਲਾਹੌਰ ਸ਼ਹਿਰ ਤਾਂ ਸਚਮੁਚ ਨਰਕ ਬਣਿਆ ਪਿਆ ਸੀ। ਮੁਰਦਿਆਂ ਦੇ ਢੇਰ ਗਲੀਆਂ ਬਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਤੱਕਿਹਾਣ ਇਤਨੀ ਕਿ ਕੋਈ ਮੂੰਹ ਨਹੀਂ ਸੀ ਉਧਰ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਪਰ ਤੱਕੋ ਮਰਦਾਨਗੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹ ਦੀ। ਗਲੀ ਗਲੀ ਘਰ ਘਰ ਜਾ ਕੇ ਮੌਤ ਨਾਲ ਘੁਲਦੇ ਬੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਹੱਲਾਸ਼ੇਰੀ ਤੇ ਦਵਾਦਾਰੂ ਦੇਂਦੇ ਰਹੇ। ਅੱਠ ਮਹੀਨੇ ਉਥੇ ਰਹੇ। ਉਥੇ ਭੀ ਕੋਮਲ ਜਿੰਦੜੀ (ਗੁਰੂ) ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਹੀ ਸਨ। ਇਸ ਲੰਬੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦਾ ਹੀ ਨਤੀਜਾ ਸੀ ਕਿ ਆਖ਼ਰ (ਗੁਰੂ) ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਭੀ ਸੀਤਲਾ ਨੇ ਆ ਦਬਾਇਆ ਸੀ।

ਇਸ ਜੀਵਨੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਦਿ ਬੀੜ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ) ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਬਾਰੇ ਬ੍ਰਿਤਾਂਤ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਗੁਰੂ ' ਬਿੰਬ ਵੀ ਸਿਰਜਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਬੀੜ ਨੂੰ ਅਬਦਲ ਤੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਦਰਜੇ ਨਾਲ ਜਾਤ-ਅਭਿਮਾਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਅੰਦਰ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਰਾਜ ਧਰਮ ਇਸਲਾਮ ਪੱਖੀ ਤਬਦੀਲੀ ਦੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਨੂੰ ਨਾਕਾਮ ਹੁੰਦਾ ਚਿੱਤਰਿਆ ਹੈ।

ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਹਾਦਤੀ ਬਿੰਬ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਵੀ ਜਾਤਅਭਿਮਾਨੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਚੰਦੂ ਸਮੇਤ ਹੋਰ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਰੋਧੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਦੇ ਚਿੱਤਰਣ ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਲਿਖਦੇ ਹਨ :

ਆਖ਼ਰ ਇਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਦਾਅ ਲੱਗ ਗਿਆ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਖ਼ੁਸਰੋ ਨੇ ਬਗ਼ਾਵਤ ਕੀਤੀ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਤਾਲੀਮ ਚੁੱਭ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੂੰ ਭਖਾਇਆ ਕਿ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਭੀ ਖ਼ੁਸਰੋ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਸੋ, ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠ ਲਤਾੜੀਂਦੇ ਗ਼ਰੀਬਾਂ ਦੀ ਬਾਂਹ ਫੜਨ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਜ਼ਾਲਮਾਂ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਤਸੀਹੇ ਤਿੰਨ ਚਾਰ ਦਿਨ ਸਹਾਰ ਸਹਾਰ ਕੇ 30 ਮਈ ਸੰਨ 1606 ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਾਈ। (ਪੰਨਾ 74੪) ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਜਾਤ-ਅਭਿਮਾਨੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਦੇ ਸਰੋਕਾਰ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਹਾਦਤੀ ਬਿੰਬ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਜੀਵਨ ਬ੍ਰਿਤਾਂਤ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਅੰਦਰ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੀ ਨਿਮਰਤਾ ਦਾ ਖਾਸ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਿਆਂ ਲਿਖਦਾ ਹੈ :

ਸਹਿਨ-ਸ਼ੀਲਤਾ: ਬੀਰਬਲ ਆਦਿਕ ਜਾਤਿ-ਅਭਿਮਾਨੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹਿ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਈਰਖਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਨੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਉਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਵਧੀਕੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ, ਪਰ ਉਹ ਸਦਾ ਖਿੜੇ-ਮੱਥੇ ਜਰਦੇ ਰਹੇ। ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਨੇ ਕਈ ਮਹੀਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੀ ਨਾਕਾ-ਬੰਦੀ ਕੀਤੀ ਰੱਖੀ, ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਇਹ ਸਹਿਨ-ਸ਼ੀਲਤਾ ਹੀ ਸੀ ਜਿਸ ਦੇ ਅਸਰ ਹੇਠ ਕੋਈ ਸਿੱਖ ਭੀ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨਾਲ ਖਰ੍ਹਵਾ ਨਾ ਹੋ ਸਕਿਆ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਕੇ ਦਰਬਾਰ ਦੀ ਮਾਇਕ ਆਮਦਨ ਨਾਮ-ਮਾਤ੍ਰ ਹੀ ਰਹਿ ਗਈ ਅਤੇ ਸੱਤਾ ਬਲਵੰਡ ਰਬਾਬੀ ਭੀ ਹੋਛੇ ਰਵੱਈਏ ਤੇ ਉਤਰੇ ਤਦੋਂ ਭੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਸ ਨਿਰਾਦਰੀ ਨੂੰ ਬੜੇ ਠੰਢੇ ਜਿਗਰੇ ਤੇ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਸਹਾਰਿਆ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਉਮਰ ਅਠਾਰ੍ਹਾਂ ਉੱਨੀ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਉਮਰ ਦੇ ਗੱਭਰੂ ਦਾ ਲਹੂ ਰਤਾ ਕੁ ਭੀ ਹੌਲੇ ਸਲੂਕ ਨਾਲ ਜੋਸ਼ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਰੱਬੀ ਨੂਰ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਜਿਗਰਾ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਵਰਗਾ ਸੀ, ਕਦੇ ਭੀ ਮੱਥੇ ਉਤੇ ਵੱਟ ਨਾ ਪੈਣ ਦਿੱਤੇ ਨੇ। (ਪੰਨਾ 84) ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਨਿਮਰ ਬਿੰਬ ਸਿਰਜਦੇ ਹਨ। ਲੇਖਕ ਗੁਰੂ ' ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਕਸੂਰਵਾਰ ਤੁਜ਼ਕ-ਏ-ਜਹਾਂਗੀਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਬਹੁਤਾ ਜ਼ੋਰ ਜਾਤ-ਅਭਿਮਾਨੀ ਹਵਾਲੇ ਸੱਤਾਧਾਰੀ ਧਿਰਾਂ ਉੱਤੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਾਈਂ ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਜੀ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰਖਵਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹਵਾਲੇ ਬਾਰੇ ਪੰਨਾ 25 ’ਤੇ ਲਿਖਦਾ ਹੈ: “ਸਾਈਂ ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਜੀ ਬੰਦਗੀ ਵਾਲੇ ਮਹਾਂਪੁਰਸ਼ ਸਨ। ਮਜ਼੍ਹਬੀ ਤੰਗ-ਦਿਲੀ ਤੇ ਪੱਖ-ਪਾਤ ਦਾ ਉਹਨਾਂ ਉਤੇ ਕੋਈ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਲੇਖਕ ਦਾ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਦੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਅਧੀਨ ਰੂਪ ਧਾਰਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਜਾਤ-ਅਭਿਮਾਨੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਅਪਣਾਈ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਹੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਸਾਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲਿਖਦਿਆਂ ਇਹ ਆਖਣਾ ਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਰਚੀ ਇਹ ਜੀਵਨੀ ਜਾਤ-ਅਭਿਮਾਨੀ ਸ਼ਬਦ ਦੁਆਲੇ ਉਸਰੀ ਸੰਖੇਪ ਪਰ ਸਾਬਤ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਪੁਸ਼ਟੀ ਵਾਸਤੇ ਇਹ ਅੰਕੜਾ ਦੇਣਾ ਸਾਰਥਕ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਲੇਖਕ ਇਸ ਜੀਵਨੀ ਵਿਚ ਜਾਤ-ਅਭਿਮਾਨੀ ਸ਼ਬਦ 22 ਵਾਰ ਵਰਤਦਾ ਹੈ ਤੇ ਹਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਾਰਜ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਲੱਗਿਆਂ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਪਰਿਭਾਸ਼ਤ ਹੁੰਦੇ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਰੋਧੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਇਸ ਜੀਵਨੀ ਦੇ ਕੁੱਲ ਕਾਂਡਾਂ ਨੂੰ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਰੂਪ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਦਾ ਹੈ ਪਹਿਲਾ ਭਾਗ ਕਾਂਡ ਨੰਬਰ ਇਕ ਤੋਂ ਨੌਵੇਂ ਕਾਂਡ ਤਕ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਜੀਵਨੀ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਭਾਗ ਕਾਂਡ ਦਸਵੇਂ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਥਾਨ ਤੇ ਬਾਣੀ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਤੀਜੇ ਭਾਗ ਕਾਂਡ ਗਿਆਰ੍ਹਵੇਂ ਵਿਚ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ, ਤਾਲੀਮ ਅਤੇ ਵਰਸੋਏ ਸਿੱਖਾਂ ਬਾਰੇ ਚੋਣਵੀਆਂ ਸਾਖੀਆਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਖੰਡ-ਵੰਡ ਵਾਲੀ ਸ਼ੈਲੀ ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਦੀ ਖ਼ੁਦ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਅੰਦਰ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੇ ਸੰਜਮੀ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਵਿਆਕਰਣ ਦਾ ਵਿਦਵਾਨ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਗੱਲ ਕਹਿਣ ਤੇ ਸਮਝਾਉਣ ਦੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੇ ਸਵੱਛ ਸੂਝ ਕਾਰਨ ਸੰਭਵ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਜੀਵਨੀ ਵੀ ਵਿਆਕਰਣ ਲਿਖਣ ਵਾਂਗ ਹੀ ਲਿਖੀ ਹੈ; ਫਰਕ ਸਿਰਫ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਜੀਵਨੀ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਨੇ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਥਾਂ, ਗੁਰੂ-ਪੁਰਖ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦਾ ਵਿਆਕਰਣ ਲਿਖ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਗੁਣ ਕਾਰਨ ਇਹ ਜੀਵਨੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਾਹਿਤ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅੰਦਰ ਨਿਵੇਕਲਾ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਹੋਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ : ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬ੍ਰਿਤਾਂਤ ਵੀ ਇਸੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਲਿਖੇ ਹਨ।