ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀਂ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਅੰਤਾਂ ਦੇ ਕਸ਼ਟਾਂ ਵਿਚ ਸੀ। ਇਹ ਉਹ ਸਮਾਂ ਸੀ ਕਿ ਜਦੋਂ ਵੀ ਕੋਈ ਮੁਗ਼ਲ ਹਾਕਮ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਤਖਤ ’ਤੇ ਬੈਠਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਹ ਇਹੋ ਅਹਿਦ ਕਰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੋਂ ਨਾਮ-ਓ- ਨਿਸ਼ਾਨ ਮਿਟਾ ਦੇਵੇਗਾ। ਸੋ ਨਿੱਤ ਨਵੇਂ ਸੂਰਜ ਨਵਾਂ ਸਰਕਾਰੀ ਫੁਰਮਾਨ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਜਾਰੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਕੋਈ ਸਿੱਖ ਮਿਲੇ, ਫੜ ਕੇ ਲਾਹੌਰ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਜਾਏ। ਮੁਗ਼ਲ ਫੌਜਾਂ ਦੀਆਂ ਟੁੱਕੜੀਆਂ ਆਦਮ-ਬੋ ਆਦਮ-ਬੋ ਕਰਦੀਆਂ ਹਰਲ ਹਰਲ ਕਰਦੀਆਂ ਫਿਰਦੀਆਂ ਸਨ। ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਨਖਾਸ ਚੌਂਕ ਵਿਚ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ਦੇ ਮੀਨਾਰ ਉੱਸਰਦੇ ਰਹੇ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਰਾਠ ਸਿੰਘ ਜੋ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮ ਸਹਿਣ ਤੋਂ ਆਕੀ ਸਨ, ਉਹ ਜੰਗਲੀਂ ਨਿਕਲ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਪਿੱਠਾਂ ਉੱਤੇ, ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਕੁਦਰਤੀ ਢਾਬਾਂ ਉੱਤੇ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਬਣ ਗਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਕੋਈ ਸੁੱਖ-ਸਹੂਲਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਖਾਣ ਲਈ ਜੰਗਲੀ ਬੇਰ, ਡੇਲੇ, ਪੀਲੂ ਇਤਿਆਦਿ ਫ਼ਲ ਫੁੱਲ ਸਨ।

ਅਤਿਅੰਤ ਕਸ਼ਟਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਹਰ ਵੇਲੇ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨਾ, ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਵਿਚ ਰਹਿਣਾ, ਉੱਚੇ ਤੇ ਸੁੱਚੇ ਅਚਾਰੀ ਤੇ ਵਿਹਾਰੀ ਰਹਿਣਾ, ਜਦੋਂ ਵੀ ਕੁਝ ਖਾਣ ਨੂੰ ਮਿਲੇ ਵੰਡ ਕੇ ਛਕਣਾ, ਨਿੱਤ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨਾਲ ਜੂਝਣਾ, ਜਾਤ-ਪਾਤ ਤੋਂ ਨਿਰਲੇਪ ਇੱਕ-ਮੁੱਠ ਹੋ ਕੇ ਦੁੱਖ-ਸੁਖ ਵਿਚ ਭਿਆਲ ਰਹਿਣਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਾਠ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਵਰਤਾਰਾ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ। ਥੋੜੇ ਨੂੰ ਬਹੁਤਾ ਕਰਕੇ ਜਾਣਨਾ, ਨਿਗੂਣੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਗੁਣਵਾਨ ਦੱਸਣਾ, ਆਮ ਨੂੰ ਖਾਸ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਨੂੰ ਤਕੜਾ ਕਰਕੇ ਜਾਣਨ ਲਈ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਬਣਾ ਲਈ ਸੀ। ਇਹ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਜੋ ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀਂ ਦੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਦੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਮਿਸਾਲ ਹੈ ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਭੁੱਲ ਗਏ ਹਾਂ। ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਸ਼ੋਭਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਾਡੇ ਵਡੇਰੇ ਕਸ਼ਟਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਵਿਚ ਨਾ ਰਹਿੰਦੇ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਪੈ ਜਾਂਦੇ, ਸੂਰਮਗਤੀ ਵਾਲੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਨਾ ਘੜਦੇ ਤਾਂ ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਦੋ ਰਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਹਨ ਕਿ ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਨਾ ਹੁੰਦੇ। ਸਾਡੀ ਹੋਂਦ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਖਾਲਸਿਆਂ ਦੇ ਬੋਲਿਆਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ ਸਾਡਾ ਕਰਤਵ ਹੈ। ਖਾਲਸਿਆਂ ਦੇ ਬੋਲਿਆਂ ਦੇ ਕੁਝ ਅੰਸ਼ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ:

ਉਜਾਗਰ :- ਦੀਵਾ, ਚਰਾਗ
ਉਜਾਗਰੀ :- ਲਾਲਟੈਨ ਜਾਂ ਲੈਂ
ਅਕਲਦਾਨ :- ਡੰਡਾ
ਅਕਾਸ਼ਪਰੀ :- ਬੱਕਰੀ
ਅਕਾਸ਼ ਦੀਵਾ:- ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਚੰਦਰਮਾ
ਅਕਾਸ਼ੀ ਫੌਜ :- ਸ਼ਹੀਦੀ ਫੌਜ,
ਅਕਾਲ ਦੀ ਗੁਪਤ ਫੌਜ
ਅਕਾਲ ਬਾਂਗਾਂ :- ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਦਾ ਜੈਕਾਰਾ
ਅਥੱਕ :- ਕਮਜ਼ੋਰ ਘੋੜਾ ਮਰੀਅਲ ਜਿਹਾ
ਅਥੱਕ ਸਵਾਰੀ:- ਜੁੱਤੀ
ਅਫਲਾਤੂਨ :- ਰਜਾਈ
ਅਰਦਾਸੀਆ :- ਅਰਦਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ
ਅਰਾਕੀ :- ਘੋੜਾ
ਅੜੰਗ ਬੜੰਗ ਹੋਣਾ:- ਲੇਟਣਾ, ਸੌਂ ਜਾਣਾ
ਆਹੂ ਲਾਹੁਣੇ :- ਕਤਲ-ਏ-ਆਮ ਕਰਨਾ
ਆਕੜ ਭੰਨ :- ਰੋਗ, ਬਿਮਾਰੀ
ਅਨੰਦ ਹੋਣ :- ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋਣਾ
ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ:- ਵਿਆਹ
ਅੰਗੀਠਾ :- ਚਿਤਾ
ਅੰਮ੍ਰਿਤੀ :- ਕੜੀ
ਇਕ ਟੰਗੀ ਬਟੇਰਾ:- ਬਤਾਊਂ
ਇੰਦਰ ਜਲ :- ਮੀਂਹ ਦਾ ਪਾਣੀ
ਇੰਦ੍ਰਾਣੀ :- ਹਵਾ
ਇਲਾਚੀ :- ਫੁਲਾਹੀ
ਸ਼ਹੀਦ ਗੰਜ :- ਸ਼ਹੀਦ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਸਸਕਾਰ ਵਾਲੀ ਜਗ੍ਹਾ
ਗਿੱਦੜ :- ਕਾਇਰ, ਭਗੌੜਾ
ਗੁੱਦੜ :- ਦੁੱਧ ਦੀ ਮਲਾਈ
ਗੁਪਤਾ :- ਗੁੰਗਾ
ਗੁਬਿੰਦੀਆਂ :- ਗਾਜਰਾਂ
ਗੁਬਿੰਦੇ :- ਖਰਬੂਜੇ
ਘੱਲੂਘਾਰਾ :- ਭਿੰਅਕਰ ਯੁੱਧ-ਘਾਣ
ਘਾਲਾਮਾਲਾ ਕਰਨਾ:- ਬੇਈਮਾਨੀ ਕਰਨੀ
ਘੁਸਮੁਸਾ :- ਸ਼ਾਮ ਦਾ ਵੇਲਾ
ਚਟਣ ਪੁਲਾਓ:- ਚਟਣੀ
ਚਰਨ ਦਾਸੀ :- ਜੁੱਤੀ
ਚਲਾਕਣ :- ਰੰਬੀ
ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ :- ਉਤਸ਼ਾਹ, ਉਮੰਗ
ਚੀਤਾ ਮਾਰਨਾ:- ਪੇਸ਼ਾਬ ਕਰਨਾ
ਚੋਬਚੀਨੀ :- ਮਿਰਚਾਂ
ਛਾਂਦਾ :- ਹਿੱਸਾ
ਛਿੱਲੜ :- ਰੁਪਇਆ
ਜਹਾਜ਼ :- ਗੱਡਾ
ਜਹਾਜ਼ ਚੜ੍ਹਨਾ:- ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕ ਕੇ ਗੁਰੂ ਵਾਲੇ ਬਣਨਾ
ਜਲਖਿੱਚ ਸਿੰਘ:-ਕੁਹਾਰ, ਝਿਊਰ
ਜਾਨਭਾਈ :- ਸਵਾਰੀ ਵਾਲਾ ਘੋੜਾ
ਜਵਾਲਾਮਣੀ :- ਬੰਦੂਕ
ਟਾਂਗੂ :- ਬਿਰਛ ਉੱਪਰ ਬੈਠਾ ਵਿਅਕਤੀ ਜੋ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਦੂਰੋਂ ਵੇਖ ਕੇ ਖ਼ਬਰ ਦੇਵੇ।
ਸਦਾ ਗੁਲਾਬ :- ਕਿਕੱਰ, ਬਬੂਲ ਸਦਾ ਗੁਲਾਬ ਦਾ
ਮੁੱਖ ਮਾਂਜਣਾ :- ਕਿੱਕਰ ਦੀ ਦਾਤਣ
ਸਫਾ ਜੰਗ :- ਟਕੂਆ
ਸਬਜ ਪੁਲਾਉ:- ਸਾਗ
ਸਬਜ ਮੰਦਰ :- ਰੁੱਖ ਹੇਠ ਨਿਵਾਸ
ਸਮੁੰਦਰ :- ਦੁੱਧ
ਸਮੁੰਦਰਧਾਰੀ :- ਦੁਧਾਧਾਰੀ
ਸਰਦੌਨਾ :- ਠੰਡ
ਸਰਵਰਸ :- ਲੂਣ
ਸਲੋਤਰ :- ਕੁਤਕਾ,
ਛੋਟਾ ਅਤੇ ਮੋਟਾ ਡੰਡਾ
ਸਵਾਇਆ :- ਥੋੜਾ
ਸਵਾਲੱਖ :- ਇਕ
ਸੌਗੀ :- ਹਰਾ ਛੋਲੀਆ
ਸ਼ਿਕਾਰੀ :- ਵਿਭਚਾਰੀ,
ਪਰ-ਇਸਤਰੀਗਾਮੀ
ਸਿਰਖਿੰਡੀ :- ਸ਼ੱਕਰ
ਸਿਰ ਘਸਾ :- ਮੋਨਾ
ਸਿਰ ਗੁੰਮ :- ਜਿਸ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕ ਕੇ
ਕੇਸ ਕਟਾਏ ਹੋਣ
ਸਿਰਜੋੜ :- ਗੁੜ
ਸੀਸ ਮਹੱਲ :- ਟੁੱਟੀ ਹੋਈ ਛੰਨ
ਸੁਖਦੇਈ :- ਤਲਾਈ,
ਵਿਛਾਉਣ ਵਾਲੀ
ਸੁਚਾਲਾ :- ਲੰਙਾ
ਜੰਗਲ ਜਾਣਾ :- ਬਾਹਰ ਸ਼ੌਚ ਲਈ ਜਾਣਾ
ਸੁਰਗਬਾਸ :- ਗੂੜੀ ਨੀਂਦ ਸੌਣਾ
ਸੂਬੇਦਾਰ :- ਝਾੜੂ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਸਿੰਘ
ਸੂਰਮਾ :- ਨੇਤਰਹੀਣ
ਸੋਧਾ ਲਾਉਣਾ :- ਅਪਰਾਧੀ ਨੂੰ ਦੰਡ ਦੇਣਾ
ਸ੍ਰੀ ਸਾਹਿਬ :- ਕਿਰਪਾਨ
ਹਜੂਰੀਆ :- ਹੱਥ ਮੂੰਹ ਸਾਫ ਕਰਨ
ਵਾਲਾ ਤੋਲੀਆ
ਹਰਨ ਹੋਣਾ :- ਦੌੜ ਜਾਣਾ
ਹਰਨੀ :- ਮੱਖੀ
ਹੋਲਾਂ :- ਇਲਾਚੀਆਂ
ਕੱਚਾ ਪਿੱਲਾ :- ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਵਿਚ ਕੱਚਾ
ਕੱਟਾ :- ਹਾਥੀ
ਕਮਰ ਕੱਸਾ ਕਰਨਾ:- ਕਮਰ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਤਿਆਰ ਹੋਣਾ
ਕਰਾੜੀ :- ਮੂਲੀ
ਕਲਗਾ :- ਗੰਜਾ
ਕੜਾਕਾ :- ਭੁੱਖ
ਕਾਠਗੜ੍ਹ :- ਚਿਖਾ
ਕਾਣਾ :- ਤੁਰਕ
ਕਾਬੁਲੀ ਕੁੱਤਾ :- ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ
ਕੁਣਕਾ :- ਕਣ-ਮਾਤਰ
ਕੜਾਹ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ
ਕੁਤਬਦੀਨ :- ਡੰਡਾ, ਕੁੱਤਾ
ਕੁੜੀਮਾਰ :- ਕੰਨਿਆ ਮਾਰਨ ਵਾਲਾ
ਨੜੀਮਾਰ :- ਹੁੱਕਾ ਪੀਣ ਵਾਲਾ
ਗੱਧੀ ਚੁੰਘਣੀ :- ਹੁੱਕਾ ਪੀਣਾ
ਖੁਰਮਾ :- ਬੇਰ
ਖੋਤੀ :- ਚਿਲਮ
ਗੱਜਣਾ :- ਉੱਚੇ ਸੁਰ ਵਿਚ ਬੋਲਣਾ
ਗੱਫਾ ਲਾਉਣਾ:- ਪ੍ਰਸ਼ਾਦਾ ਛਕਣਾ
ਗਰੜੇ :- ਚੌਲ
ਗੜ੍ਹ ਤੋੜਨਾ :- ਕਾਰਜ ਸਿੱਧ ਕਰਨਾ
ਠੀਕਰੀ :- ਰੁਪਇਆ
ਡਾਇਣ :- ਮਾਇਆ
ਢਾਈ ਲੱਖ :- ਦੋ ਸਿੰਘ
ਢਾਲਾ :- ਢਾਲ
ਤਨਖਾਹ :- ਧਰਮ ਦੰਡ
ਤਨਖਾਹੀਆ :- ਕੁਰਹਿਤੀਆ
ਮਿੱਠੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦੇ :- ਬੇਹੀ ਰੋਟੀ
ਤੁਰਕ :- ਮੁਸਲਮਾਨ
ਤੋੜਾ ਝਾੜਨਾ :- ਬੰਦੂਕ ਚਲਾਉਣੀ
ਤੋੜਾ :- ਸਰਬਲੋਹ ਦੀ ਜ਼ੰਜੀਰ
ਜੋ ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘ ਦੁਮਾਲੇ ਉੱਤੇ ਸਜਾਉਂਦੇ ਹਨ
ਥਾਣੇਦਾਰ :- ਗਧਾ
ਦਸਤਾਰਾ :- ਪੱਗ
ਦਬੜੂ-ਘੁਸੜੂ:- ਰਹਿਤ ਵਿਚ ਢਿੱਲਾ
ਦੁਸ਼ਾਲਾ :- ਕੰਬਲ ਜਾਂ ਭੂਰਾ
ਦੁਮਾਲਾ :- ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਉੱਚਾ ਦਸਤਾਰਾ
ਦੇਗ ਮਸਤ :- ਲੰਗਰ ਦਾ ਨਾ ਪੱਕਣਾ
ਧਨੰਤਰ :- ਨਿੰਮ
ਧਰਮ ਰਾਜ ਦਾ ਪੁੱਤਰ :- ਬੁਖਾਰ
ਨਾਖਾਂ :- ਗੋਲਾਂ
ਪਤਾਲ ਮੋਚਨੀ:- ਕਹੀ
ਪਰਸ ਰਾਮ :- ਕੁਹਾੜਾ
ਪਰੀ :- ਭੇਡ
ਪੌਣ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ੋ :- ਪੱਖੀ
ਪੰਜ ਇਸ਼ਨਾਨਾ:- ਹੱਥ, ਪੈਰ, ਮੂੰਹ ਧੋਣਾ
ਪੰਜੱਖਾ :- ਕਾਣਾ
ਪੰਜ ਰਤਨ :- ਗਾਜਰ, ਮੂਲੀ, ਸ਼ਲਗਮ,
ਬੈਂਗਨ, ਕੱਦੂ ਦੀ ਮਿਕਸ ਸਬਜ਼ੀ
ਫਤਿਹ ਗਜਾ ਗਿਆ:- ਮਰ ਗਿਆ
ਫਿਰਨੀ :- ਚੱਕੀ
ਬਸਾਵਾ :- ਤੱਵਾ
ਬਸੰਤ ਕੌਰ :- ਮੱਕੀ
ਬਾਜ :- ਖੁਰਪਾ
ਬਦਾਮ :- ਭੁੱਜੇ ਛੋਲੇ
ਬ੍ਰਾਹਮਣ :- ਪਿੱਪਲ
ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ :- ਖੀਰ
ਬਿਰਦ ਬਾਣਾ :- ਖਾਲਸਈ ਬਾਣਾ
ਭਗੌਤੀ :- ਕਿਰਪਾਨ, ਖੜਗ, ਤਲਵਾਰ
ਭਾਜਾ :- ਸਬਜ਼ੀ
ਭੋਇਂਸੂਰ :- ਸ਼ਲਗਮ
ਮਸਤਾਨਾ :- ਫਟਿਆ ਹੋਇਆ ਪੁਰਾਣਾ ਕੱਪੜਾ
ਮਲਿਕਾ :- ਬਿੱਲੀ
ਮਿਠਿਆਈ :- ਸ਼ਕਰਕੰਦੀ
ਮੀਣਾ :- ਬਾਬਾ ਪ੍ਰਿਥੀਚੰਦ ਦੀ ਸੋਢੀ
ਵੰਸ਼, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਹੀਂ ਛਕਿਆ ਸੀ
ਮੇਵੜਾ :- ਅਰਦਾਸੀਆ, ਕਾਰ ਭੇਟ ਲੈਣ ਵਾਲਾ
ਰੱਜੀ :- ਕੜਛੀ
ਰਾਮ ਜੰਗਾ :- ਬੰਦੂਕ
ਰੂਪਾ :- ਗੰਢਾ
ਰੂਪ ਕੌਰ :- ਦੁੱਧ ਵਾਲੀ ਕਾੜਨੀ
ਰੰਘੜੀ :- ਮੱਕੀ ਦੀ ਛੱਲੀ
ਲਾਚੀਦਾਣਾ :- ਬਾਜਰਾ
ਲੰਡੀ ਬੁੱਚੀ :- ਸ਼ਰਾਰਤੀ ਲੋਕ
ਵਹੀਰ :- ਖਾਲਸੇ ਦਾ ਵਿਚਰਨ ਵਾਲਾ ਜਥਾ