ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਿਆਈ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੰਭਾਲਣ ਉਪਰੰਤ ਆਪਣੇ ਰਹੱਸਵਾਦੀ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਬਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਆਪ ਦੁਆਰਾ 17 ਰਾਗਾਂ ਵਿਚ ਬਾਣੀ ਰਚੀ ਗਈ। ਆਪ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਰਾਗਾਂ ਵਿਚ ਰਚਿਤ ਤਿਪਦੇ, ਚਉਪਦੇ, ਪੰਚਪਦੇ, ਅਸਟਪਦੀਆਂ, ਸੋਹਿਲੇ, ਅਤੇ ਸਲੋਕ ਪਉੜੀਆਂ ਤੇ ਵਾਰਾਂ ਛੰਤ, ਕਾਫੀਆਂ, ਪਟੀ, ਅਲਾਹੁਣੀਆਂ, ਵਾਰ ਸਤ (ਸਤਵਾਰਾ), ਅਨੰਦ ਅਤੇ ਚਾਰ ਵਾਰਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਦੀ ਬਾਣੀ ਆਪਣੇ ਸਮੁੱਚੇ-ਰੂਪ ਵਿਚ ਵੀ ਲੋਕ ਪ੍ਰਿਯ ਕਾਵਿ ਵੰਨਗੀਆਂ ਅਤੇ ਛੰਦਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਰਚੀ ਗਈ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਸਾਡੀਆਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਵਾਰਾਂ ਕੇਵਲ ਪਉੜੀਆਂ ਵਿਚ ਹੀ ਸਨ, ਪਰ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਨੇ ਪਉੜੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਲੋਕ ਰਲਾ ਕੇ ਵਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਾਰਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਸਹਿਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਿਮਨ ਲਿਖਤ ਹੈ: 1. ਰਾਗੁ ਗੂਜਰੀ ਕੀ ਵਾਰ
2. ਰਾਗੁ ਸੂਹੀ ਕੀ ਵਾਰ
3. ਰਾਗੁ ਰਾਮਕਲੀ ਕੀ ਵਾਰ
4. ਰਾਗੁ ਮਾਰੂ ਕੀ ਵਾਰ 1. ਰਾਗੁ ਗੂਜਰੀ ਕੀ ਵਾਰ: ਇਸ ਵਾਰ ਦੇ 44 ਸਲੋਕ ਤੇ 22੨ ਪਉੜੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਵਾਰ ਦੇ 43 ਸਲੋਕ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਹਨ ਜਦ ਕਿ ਚੌਥੀ ਪਉੜੀ ਨਾਲ ਇਕ ਸਲੋਕ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਵਾਰ ਨੂੰ ‘ਸਿੰਕਦਰ ਬਿਰਾਹਿਮ ਕੀ ਵਾਰ ਕੀ ਧੁਨੀ’ ਤੇ ਗਾਉਣ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਵਾਰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਧੁਨੀ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਾਰ ਬਾਰੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਇਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰਾਗ ਹੈ ਅਤੇ ਭੈਰਊ ਤੇ ਰਾਮਕਲੀ ਰਾਗਾਂ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਟੋਡੀ ਠਾਟ ਦੀ ਖਾੜਵ ਰਾਗਨੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਮੂਲ ਸਰੋਤ ਗੁਜਰ ਜਾਤਿ ਦਾ ਲੋਕ-ਸੰਗੀਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨਿਕਟਵਰਤੀ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਗੁਜਰ ਜਾਤਿ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿਚ ਨਿਵਾਸ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਰਾਗੁ ਦਾ ਪ੍ਰਚਲਣ ਵੀ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਰਾਗ ਸਾਰੀਆਂ ਰੁੱਤਾਂ ਵਿਚ ਸਵੇਰ ਵੇਲੇ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੰਭੀਰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਾਲਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਸ ਵਿਚ ਭਗਤੀਮਈ ਵਲਵਲੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਢੁਕਵੇਂ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟਾਏ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਇਸ ਰਾਗ ਨੂੰ ਪੰਜਵੇਂ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਾਰਾਂ ਰਚਨ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਸ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਅੱਗੇ ਤੋਰਦਿਆਂ ਰਾਗੁ ਗੂਜਰੀ ਕੀ ਵਾਰ ਦੁਆਰਾ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਿਸ਼ੇ ਦਾ ਹੀ ਨਿਰੂਪਣ ਕੀਤਾ। ਸਿਕੰਦਰ ਬਿਰਾਹਿਮ ਕੀ ਵਾਰ ਰਚਨ ਵਾਲੇ ਦੁਨਿਆਵੀਂ ਕਵੀ, ਜਿਥੇ ਕਿਸੇ ਦੁਨਿਆਵੀਂ ਰਾਜੇ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦਾ ਜੱਸ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਉਸਤਤਿ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਗੁਰਮੁਖ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਫਿਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਰਚਨਾ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਪਰਮਾਰਥਕ ਆਦਰਸ਼ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਮਾਰਗ ਤੋਂ ਭਟਕਾਉਣ ਵਾਲੀ ਮਾਇਆ ਦੇ ਛਲਾਵਿਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਤ੍ਰੈਗੁਣੀ ਮਾਇਆ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿਚ ਫਸ ਕੇ ਭਟਕਣ ਤੇ ਭ੍ਰਮਣ ਵਾਲੇ ਮਨਮੁਖਾਂ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਾਰ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵੀ ਰਹਾਉ ਵਾਲੀ ਤੁਕ ਨਹੀਂ ਆਈ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਦੀ ਉਪਮਾ ਇਸ ਗੱਲ ਵਿਚ ਹੈ ਕਿ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਨਿਰੂਪਣ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਵਾਰ ਕਾਵਿ-ਭੇਦ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਬੀਰ-ਰਸ ਨੂੰ ਉਪਜਾਉਣ ਅਤੇ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਵਿਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਫਲ ਹਨ। ਇਸ ਵਾਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕੁਝ ਪਉੜੀਆਂ ਤੇ ਸਲੋਕ ਨਿਮਨ ਲਿਖਿਤ ਹਨ: ਗੁਰਮੁਖ ਤੇ ਮਨਮੁਖ ਬਾਰੇ ਬਜਰ ਕਪਾਟ ਕਾਇਆ ਗੜ੍ ਭੀਤਰਿ ਕੂੜੁ ਕੁਸਤੁ ਅਭਿਮਾਨੀ॥
ਭਰਮਿ ਭੂਲੇ ਨਦਰਿ ਨ ਆਵਨੀ ਮਨਮੁਖ ਅੰਧ ਅਗਿਆਨੀ॥
ਉਪਾਇ ਕਿਤੈ ਨ ਲਭਨੀ ਕਰਿ ਭੇਖ ਥਕੇ ਭੇਖਵਾਨੀ॥
ਗੁਰ ਸਬਦੀ ਖੋਲਾਈਅਨਿ ਹਰਿ ਨਾਮੁ ਜਪਾਨੀ॥ (ਪਉੜੀ- ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 514) ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਦੇਹ ਅੰਦਰ ਝੂਠ, ਫਰੇਬ ਅਤੇ ਹੰਕਾਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਹੰਕਾਰ ਦੇ ਭਰੇ ਹੋਏ ਆਗਿਆਨੀ ਤੇ ਆਲਾਸੀ ਲੋਕ ਇਹ ਨਹੀਂ ਦੇਖਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਉਪਰਾਲੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਲੱਭਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਸਾਰੇ ਤਰੀਕੇ ਅਜਮਾਅ ਕੇ ਦੇਖ ਲਏ ਹਨ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਗੁਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਗਾਉਣ ਭਾਵ ਨਾਮ ਜਪਣ ਨਾਲ ਹੀ ਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਅਭਿਮਾਨ ਟੁੱਟ ਸਕਦਾ ਤੇ ਉਹ ਪ੍ਰਾਣੀ ਅਕਾਲ-ਪੁਰਖ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਾਇਆ ਤੇ ਮੋਹ ਮਾਇਆ ਮੋਹੁ ਅਗਿਆਨੁ ਹੈ ਬਿਖਮੁ ਅਤਿ ਭਾਰੀ॥
ਪਥਰ ਪਾਪ ਬਹੁ ਲਦਿਆ ਕਿਉ ਤਰੀਐ ਤਾਰੀ॥
ਅਨਦਿਨੁ ਭਗਤੀ ਰਤਿਆ ਹਰਿ ਪਾਰਿ ਉਤਾਰੀ॥
ਗੁਰ ਸਬਦੀ ਮਨੁ ਨਿਰਮਲਾ ਹਉਮੈ ਛਡਿ ਵਿਕਾਰੀ॥
ਹਰਿ ਹਰਿ ਨਾਮੁ ਧਿਆਈਐ ਹਰਿ ਹਰਿ ਨਿਸਤਾਰੀ॥ (ਪਉੜੀ- ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 509) ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਮੋਹ ਦਾ ਹਨ੍ਹੇਰਾ ਦੂਰ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਜੀਵਨ ਪਾਪਾਂ, ਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਲੋਭ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਪਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਭਵ-ਸਾਗਰ ਨੂੰ ਕਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਤਮਕ ਗਿਆਨ ਪਰਮਾਤਮਾ ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਰੂਹਾਂ ਉਸ ਵਿਚ ਰੰਗੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਗੁਰ-ਸ਼ਬਦ ਰੂਪ ਸਮਝ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਪੰਜੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮਸਿਮਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਮੇਸ਼ਵਰ ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਪਾਰ ਉਤਾਰਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਾਰ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਸੰਸਾਰ ਅੰਦਰ ਸਿਰਫ ਤੇ ਸਿਰਫ ਅਮਰ ਉਹ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ ਪ੍ਰਮੇਸ਼ਵਰ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਇਸ ਜਗਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ ਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਓਟ ਸਦਕਾ ਮਾਨਵ ਦਾ ਕਲਿਆਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਾਇਆ ਦਾ ਨਸ਼ਾ ਮਾਨਵ ਵਿਚ ਲੋਭ ਤੇ ਹੰਕਾਰ ਭਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਉਸ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ- ਮਾਇਆ ਹੋਈ ਨਾਗਨੀ ਜਗਤਿ ਰਹੀ ਲਪਟਾਇ॥ ਹਉਮੈਂ ਤੇ ਹੰਕਾਰ ਵਿਚ ਫਸਿਆ ਜੀਵ (ਮਨੁੱਖ) ਜੀਵਨ ਦੇ ਸੱਚੇ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਭੁਲ ਕੇ ਕੁਮਾਰਗ ਦੇ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜ ਵਿਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਖੁਭਿਆ ਮਨੁੱਖ ਇਹ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਪ੍ਰਮੇਸ਼ਵਰ ਉਸ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਓਇ ਸਦਾ ਸਦਾ ਜਨ ਜੀਵਤੇ ਜੋ ਹਰਿ ਚਰਣੀ ਚਿਤੁ ਲਾਹਿ॥ ਵਾਲੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਗੁਰਮੁਖ ਹੀ ਸਮਝ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਮੁਖ, ਭਗਤ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦਸਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸੱਚੇ ਭਗਤ ਉਹ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਹਰ ਵਕਤ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਪ੍ਰਤੀ ਪ੍ਰੀਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਮੁਖ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਸਤਿ ਤੇ ਸੰਤੋਖ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਦੁਆਰਾ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕਪਟ ਤੇ ਵਿਕਾਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕੋਈ ਜਾਤ ਨਹੀਂ ਹੈ ਸਗੋਂ ਸੱਚਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈ। 2. ਰਾਗੁ ਸੂਹੀ ਕੀ ਵਾਰ: ਇਸ ਵਾਰ ਦੇ 47 ਸਲੋਕ ਤੇ 20 ਪਉੜੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ ਸਲੋਕ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਤੇ ਕੁਝ ਸਲੋਕ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਦੇ ਸਲੋਕ ਤੀਸਰੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਹਨ। ਰਾਗੁ ਸੂਹੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ੧੫ਵੇਂ ਕ੍ਰਮ ਉਤੇ ਸੰਕਲਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਵਾਰ ਪੰਜਾਬੀ ਤੇ ਸਧੁੱਕੜੀ (ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ) ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਸ ਵਾਰ ਵਿਚ ਰਹਾਉ ਦੀ ਕੋਈ ਪੰਕਤੀ ਨਹੀਂ ਆਈ ਹੈ। ਇਸ ਵਾਰ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਤਿੰਨ ਸਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਸਦਾ ਯਾਦ ਰੱਖਣ, ਸਦਾ ਥਿਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂਨਾਮ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿਚ ਪੱਕੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਸਾਉਣ ਅਤੇ ਮਾਇਆ ਭਾਉ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ: -ਸੂਹੈ ਵੇਸਿ ਦੋਹਾਗਣੀ ਪਰ ਪਿਰੁ ਰਾਵਣ ਜਾਇ॥
ਪਿਰੁ ਛੋਡਿਆ ਘਰਿ ਆਪਣੈ ਮੋਹੀ ਦੂਜੈ ਭਾਇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 785)
-ਸੂਹਬ ਤਾ ਸੋਹਾਗਣੀ ਜਾ ਮੰਨਿ ਲੈਹਿ ਸਚੁ ਨਾਉ॥
ਸਤਿਗੁਰੁ ਅਪਣਾ ਮਨਾਇ ਲੈ ਰੂਪੁ ਚੜੀ ਤਾ ਅਗਲਾ ਦੂਜਾ ਨਾਹੀ ਥਾਉ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 785) ਇਸ ਵਾਰ ਵਿਚ ਸੋਹਾਗਣ ਤੇ ਦੋਹਾਗਣ (ਗੁਰਮੁਖ ਅਤੇ ਮਨਮੁਖ) ਦੋਹਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਮਨੋ-ਬਿਰਤੀਆਂ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਸੂਹਾ-ਰੰਗ ਜਿੱਥੇ ਮਾਇਕ ਪਿਆਰ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਮਜੀਠੀ-ਰੰਗ ਪ੍ਰਭੂ-ਪਿਆਰ ਦਾ। ਸੋਹਾਗਣ (ਗੁਰਮੁਖ) ਪ੍ਰਭੂ ਪਿਆਰ ਦੇ ਮਜੀਠੀ ਰੰਗ ਦਾ ਰੰਗ ਆਪਣੀ ਆਤਮਾ ਤੇ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਸਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਪਿਆਰ ਨਿਰਲੇਪ ਹੋ ਕੇ ਹਉਮੈਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸਦਾ ਖਿੜੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਦੋਹਾਗਣ (ਮਨਮੁਖ) ਸੰਸਾਰਕ ਵਾਸ਼ਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਲਿਪਤ ਸੂਹਾ-ਰੰਗ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਹਉਮੈਂ ਵਿਚ ਭਟਕਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਭੁਲੇ-ਭਟਕਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧੇ ਰਾਹ ਪਾਉਣਾ ਭਾਵ ਦੋਹਾਗਣ (ਮਨਮੁਖ) ਨੂੰ ਸੋਹਾਗਣ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ: ਸੂਹੈ ਵੇਸਿ ਕਾਮਣਿ ਕੁਲਖਣੀ ਜੋ ਪ੍ਰਭ ਛੋਡਿ ਪਰ ਪੁਰਖ ਧਰੇ ਪਿਆਰੁ॥
ਓਸੁ ਸੀਲੁ ਨ ਸੰਜਮੁ ਸਦਾ ਝੂਠੁ ਬੋਲੈ ਮਨਮੁਖਿ ਕਰਮ ਖੁਆਰੁ॥
ਜਿਸੁ ਪੁਰਬਿ ਹੋਵੈ ਲਿਖਿਆ ਤਿਸੁ ਸਤਿਗੁਰੁ ਮਿਲੈ ਭਤਾਰੁ॥
ਸੂਹਾ ਵੇਸੁ ਸਭੁ ਉਤਾਰਿ ਧਰੇ ਗਲਿ ਪਹਿਰੈ ਖਿਮਾ ਸੀਗਾਰੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 786) ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਇਸ ਵਾਰ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਭਗਤੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਉਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰਸ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਰਝਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਜਾਂ ਵੱਸ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਸੱਚਾ ਪਿਆਰ ਸਰੀਰਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਇਕ ਜੋਤਿ ਹੋਣ ਨਾਲ ਹੈ । ਭਾਵ ਬਾਹਰੋਂ ਪ੍ਰਭੂ ਪਿਆਰ ਦਾ ਦਿਖਾਵਾ ਕਰਨ ਦਾ ਕੋਈ ਮੋਲ ਨਹੀਂ ਹੈ ਸਗੋਂ ਅੰਤਰੀਵ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਵਾਰ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸਤੀ ਪ੍ਰਥਾ ਦੀ ਰਸਮ ਵਿਰੁੱਧ ਵੀ ਅਵਾਜ਼ ਉਠਾਈ । ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਪਤੀ ਦੀ ਚਿਖਾ ਨਾਲ ਸੜਨ ਵਾਲੀ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਸਤੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਸਗੋਂ ਉਸ ਦੇ ਉਲਟ ਪਤੀ ਦੀ ਬਿਹਰਾ ਨੂੰ ਪਲ ਪਲ ਸਹਿਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸੀਲ ਤੇ ਸੰਤੋਖ ਭਰਿਆ ਜੀਵਨ ਨਿਰਬਾਹ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਸਤੀ ਮੰਨਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ: ਸਤੀਆ ਏਹਿ ਨਾ ਆਖੀਅਨਿ ਜੋ ਮੜਿਆ ਲਗਿ ਜਲੰਨਿ॥
ਨਾਨਕ ਸਤੀਆ ਜਾਣੀਅਨਿ ਜਿ ਬਿਰਹੇ ਚੋਟ ਮਰੰਨਿ॥1॥ ਮ3॥
ਭੀ ਸੋ ਸਤੀਆ ਜਾਣੀਅਨਿ ਸੀਲ ਸੰਤੋਖਿ ਰਹੰਨਿ॥
ਸੇਵਨਿ ਸਾਈ ਆਪਣਾ ਨਿਤ ਉਠਿ ਸੰਮ੍ਹਾਲੰਨਿ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 787) ਸੂਹੀ ਰਾਗੁ ਵਿਚ ਰਚੀ ਇਹ ਵਾਰ ਸੋਹਾਗਣ ਦੋਹਾਗਣ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਕ ਪਾਸੇ ਗੁਰਮੁਖ ਤੇ ਮਨਮੁਖ ਦੀ ਮਨੋ-ਬਿਰਤੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਹੁਕਮ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਚਨਾ, ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ, ਮੋਹ-ਮਾਇਆ, ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਚਾਨਣਾ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ। 3. ਰਾਗੁ ਰਾਮਕਲੀ ਕੀ ਵਾਰ: ਇਸ ਵਾਰ ਨੂੰ ‘ਜੋਧੇ ਵੀਰੇ ਪੂਰਬਾਣੀ ਕੀ ਧਨੀ' ’ਤੇ ਗਾਉਣ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਹੈ। ਇਸ ਵਾਰ ਦੇ 52 ਸਲੋਕ ਤੇ 21 ਪਉੜੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਵਿਚ ਤੀਸਰੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੇ ਸਲੋਕ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਸ ਰਾਗੁ ਨੂੰ ਨਾਥਜੋਗੀਆਂ ਨੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿਚ ਅਪਣਾਇਆ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਨਾਥਾਂਜੋਗੀਆਂ ਜਾਂ ਸਿੱਧਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤਿ ਆਪਣਾ ਮਤ ਦਰਸਾਇਆ, ਉੱਥੇ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਇਸ ਰਾਗ ਵਿਚ ਉਚਾਰੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਭੈਰਵ ਠਾਟ ਦੀ ਔੜਣ ਸੰਪੂਰਨ ਰਾਗਨੀ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਗਾਉਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸੂਰਜ ਨਿਕਲਣ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪਹਿਰ ਦਿਨ ਚੜ੍ਹੇ ਤਕ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਰਾਮਕਲੀ ਦਖਣੀ ਨਾਂ ਦਾ ਇਕ ਭੇਦ ਵੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ‘ਓਅੰਕਾਰ’ ਨਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਉਚਾਰੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਇਹ ਅਠਾਰ੍ਹਵੇਂ ਨੰਬਰ ਉਤੇ ਦਰਜ ਹੈ। ਰਾਮਕਲੀ ਰਾਗੁ ਬਾਰੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਹੈ: ਰਾਮਕਲੀ ਰਾਮੁ ਮਨਿ ਵਸਿਆ ਤਾ ਬਨਿਆ ਸੀਗਾਰੁ॥
ਗੁਰ ਕੈ ਸਬਦਿ ਕਮਲੁ ਬਿਗਸਿਆ ਤਾ ਸਉਪਿਆ ਭਗਤਿ ਭੰਡਾਰੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 950) ਇਸ ਵਾਰ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਨਿਰਗੁਣ ਅਤੇ ਸਰਗੁਣ ਸਰੂਪ, ਰੱਬੀ ਹੁਕਮ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਚਨਾ ਦੇ ਮਨੋਰਥ, ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਸੁਭਾਵਾਂ ਦੇ ਜੀਵ-ਜੰਤੂਆਂ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਉਤਪਤੀ, ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਭਾਣੇ ਵਿਚ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਗੁਰਮੁਖ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਮਨਮੁਖ ਬਾਰੇ ਅਨੁਭਵ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਸੱਚ, ਬਿਬੇਕ, ਸੱਚੀ ਭਗਤੀ, ਗੁਰੂ ਦੇ ਭਾਣੇ ਅਨੁਸਾਰ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਗੁਰਮੁਖਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਮੁਕਤ ਅਵਸਥਾ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਗਾਇਨ ਕੀਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ ਮਾਇਆ ਵਿਚ ਫਸੇ, ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੀ ਦਲਦਲ ਵਿਚ ਲੇਪ, ਦਰ ਦਰ ਮੰਗਦੇ ਮਨਮੁਖਾਂ ਦੀ ਅਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚ, ਸੰਜਮ ਤੇ ਸਹਿਜ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦਸਿਆ ਹੈ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਚਨਾ ਬਾਰੇ : ਰਾਤਿ ਦਿਨਸੁ ਉਪਾਇਅਨੁ ਸੰਸਾਰ ਕੀ ਵਰਤਣਿ॥
ਗੁਰਮਤੀ ਘਟਿ ਚਾਨਣਾ ਆਨੇਰੁ ਬਿਨਾਸਣਿ॥
ਹੁਕਮੇ ਹੀ ਸਭ ਸਾਜੀਅਨੁ ਰਵਿਆ ਸਭ ਵਣਿ ਤ੍ਰਿਣਿ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 948) ਮਨੁੱਖੀ-ਸਰੀਰ ਬਾਰੇ: -ਹਰਿ ਕਾ ਸਭੁ ਸਰੀਰੁ ਹੈ ਹਰਿ ਰਵਿ ਰਹਿਆ ਸਭੁ ਆਪੈ॥
ਹਰਿ ਕੀ ਕੀਮਤਿ ਨਾ ਪਵੈ ਕਿਛੁ ਕਹਣੁ ਨ ਜਾਪੈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 953)
-ਕਾਇਆ ਹੰਸ ਧੁਰਿ ਮੇਲੁ ਕਰਤੈ ਲਿਖਿ ਪਾਇਆ॥
ਸਭ ਮਹਿ ਗੁਪਤੁ ਵਰਤਦਾ ਗੁਰਮੁਖਿ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 954) ਰਾਮਕਲੀ ਵਾਰ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਮੁਖ ਤੇ ਮਨਮੁਖ ਵਿਚਲਾ ਅੰਤਰ ਨੂੰ ਰੂਪਮਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਗੁਰਮੁਖ ਨਾਮ ਬੀਜਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮਨਮੁਖ ਹਊਮੈਂ। ਨਾਮ ਤੋਂ ਸਹਿਜ, ਸੰਤੋਖ ਤੇ ਧੀਰਜ ਉਪਜਦਾ ਹੈ ਤੇ ਹਉਮੈਂ ਤੋਂ ਦੁੱਖ, ਕਲੇਸ਼। ਮਨਮੁਖ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਰੰਭ ਤੋਂ ਅੰਤ ਤਕ ਸੋਗ, ਸੰਤਾਪ ਤੇ ਕਸ਼ਟ ਭੋਗਦਾ ਹੈ ਉਹ ਦਾਤੇ ਨੂੰ ਵਿਸਾਰ ਕੇ ਦਾਤਾਂ ਨਾਲ ਮੋਹ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਗੁਰਮੁਖ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਨਾਮ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਹੁਕਮ ਹੈ: ਸਦਾ ਸਦਾ ਹਰਿ ਧਿਆਈਐ ਸੁਖਦਾਤਾ ਜਾ ਕਾ ਅੰਤੁ ਨ ਪਾਰਾਵਾਰਾ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 720) ਵਾਰ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ ਕਿ ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਮਾਨਵ ਦਾ ਜੀਵਨ ਧ੍ਰਿਗ ਤੇ ਨਿੰਦਨੀਯ ਹੈ। ਨਿਰਮਲ ਹਿਰਦੇ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਉਹ ਹਨ ਜੋ ਹਰ ਛਿਨ, ਹਰ ਸੁਆਸ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਸਿਮਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਗੁਣਗਾਇਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। 4. ਰਾਗੁ ਮਾਰੂ ਕੀ ਵਾਰ: ਇਸ ਵਾਰ ਦੇ 47 ਸਲੋਕ ਤੇ 22 ਪਉੜੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਵਾਰ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ 23 ਸਲੋਕ ਰਚੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਦੇ ਸਲੋਕ ਤਿੰਨ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਇਕ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਤਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਗੁ ਹੈ। ਇਹ ਉੱਤਰੀ ਤੇ ਦੱਖਣੀ ਦੋਹਾਂ ਸੰਗੀਤ ਪੱਧਤੀਆਂ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਖਾੜਵ ਜਾਤਿ ਦਾ ਰਾਗ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਰਾਗੁ ਨੂੰ ਦਿਨ ਦੇ ਤੀਸਰੇ ਪਹਿਰ ਬੜੇ ਸਧਾਰਨ ਢੰਗ ਨਾਲ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਜਾਂ ਵੀਰ-ਰਸੀ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮ੍ਰਿਤੂ ਅਵਸਰ ’ਤੇ ਵੀ ਇਸ ਦੇ ਗਾਉਣ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਵੀਰ-ਰਸੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲਈ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਇਸ ਰਾਗੁ ਦੁਆਰਾ ਮਨ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰਨ ਲਈ ਜਗਿਆਸੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਹਰਲੇ ਦਿਖਾਵੇ ਅਤੇ ਪਾਖੰਡਾਂ ਦਾ ਖੰਡਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਰਾਗੁ ਦੇ ਹੋਰ ਭੇਦ ਹਨ-ਮਾਰੂ ਕਾਫ਼ੀ, ਮਾਰੂ ਦੱਖਣੀ ਆਦਿ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਨੰਬਰ (21) ਇੱਕੀਵਾਂ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਮਾਰੂ ਕੀ ਵਾਰ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਆਤਮਕ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਮ ਦਾ ਗੁਣਗਾਣ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਮਨੁੱਖ ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ ਤੋਂ ਟੁੱਟ ਕੇ ਮਾਇਆ ਵੱਲ ਲਿਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਵਧਾਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਰੀਰ ਵਾਂਗ ਇਹ ਮਾਇਆ ਵੀ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਮਨੁੱਖ ਸੱਚ ਨੂੰ ਨਾਕਾਰ ਕੇ ਸੰਸਾਰਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿਚ ਲਿਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਉਹ ਆਪ ਵੀ ਦੁਖ ਭੋਗਦੇ ਹਨ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਦੁਖੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਾਰ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਯੋਧਾ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਜੋ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨਾਲ ਲੜਦਾ ਹੋਇਆ ਅਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਯੋਧਿਆਂ (ਗੁਰਮੁਖਾਂ) ਦੇ ਨੇੜੇ ਧਰਮ-ਰਾਜ ਦੇ ਜਮਦੂਤ ਵੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ। ਮਨਮੁਖਾਂ ਨੂੰ ਜਮਦੂਤਾਂ ਦੇ ਜਮਦੰਡ ਸਹਿਣੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਨਿਮਨ-ਲਿਖਤ ਤੁਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਡੂੰਘੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ: ਸੂਰੇ ਏਹਿ ਨ ਆਖੀਅਹਿ ਅਹੰਕਾਰਿ ਮਰਹਿ ਦੁਖੁ ਪਾਵਹਿ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1089) ਸੂਰਮੇ ਉਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਇਹ ਗਰੂਰ ਨਾਲ ਹੀ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਸੂਰਮੇ ਹਨ ਤੇ ਕਸ਼ਟ ਸਹਾਰਦੇ ਹਨ। ਤਖਤਿ ਰਾਜਾ ਸੋ ਬਹੈ ਜਿ ਤਖਤੈ ਲਾਇਕ ਹੋਈ॥
ਜਿਨੀ ਸਚੁ ਪਛਾਣਿਆ ਸਚੁ ਰਾਜੇ ਸੇਈ॥
ਏਹਿ ਭੂਪਤਿ ਰਾਜੇ ਨ ਆਖੀਅਹਿ ਦੂਜੈ ਭਾਇ ਦੁਖੁ ਹੋਈ॥
ਕੀਤਾ ਕਿਆ ਸਾਲਾਹੀਐ ਜਿਸੁ ਜਾਦੇ ਬਿਲਮ ਨ ਹੋਈ॥
ਨਿਹਚਲੁ ਸਚਾ ਏਕੁ ਹੈ ਗੁਰਮੁਖਿ ਬੂਝੈ ਸੁ ਨਿਹਚਲੁ ਹੋਈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1088) ਤਖਤ ’ਤੇ ਉਹ ਹੀ ਰਾਜਾ ਬੈਠਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਆਪਣੇ ਸੱਚੇ ਸਾਹਿਬ ਭਾਵ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਹੀ ਗੁਰਮੁਖ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਲਈ ਹਰ ਕਸ਼ਟ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕ ਛਿਨ ਲਾਉਂਦੇ ਭਾਵ ਜਿਹੜੇ ਗੁਰਮੁਖ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਉਹ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਹਰ ਵਕਤ ਤਿਆਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਤੋਂ। ਗੁਰਮੁਖ ਹੀ ਇਸ ਰਸਤੇ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਜੁਗਾਂ ਜੁਗਾਂ ਤੋਂ ਨਿਰਵੈਰੁ, ਅਕਾਲ ਮੂਰਤਿ ਤੇ ਅਜੂਨੀ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸਦਾ ਸਥਿਰ ਹੈ। ਇਸ ਵਾਰ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿਚ ਤੀਸਰੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਸਤਿ-ਬਚਨ ਤੇ ਸਤਿਸੰਗਤਿ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਗਾਇਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ ਤੇ ਸਾਧਸੰਗਤਿ ਨਾਲ ਇਕ ਅਜਿਹੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਪਰਿਚਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ੰਕੇ, ਵਹਿਮ-ਭਰਮ, ਲੋਭ, ਮੋਹ, ਅਹੰਕਾਰ ਆਦਿ ਦਾ ਵਿਨਾਸ਼ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਬੁੱਧੀ, ਸੱਚ, ਸੰਜਮ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਮੁਖ ਲੋਕ ਸਤਿ ਸੰਗਤਿ ਵਿਚ ਰਹਿਦੇ ਨਿਰਸੰਦੇਹ ਰਾਜ ਭੋਗਦੇ ਹਨ ਤੇ ਮਨਮੁਖ ਮਾਇਆ ਦੇ ਮੋਹ ਵਿਚ ਲਿਪਤ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਵੀ ਭੁਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪ ਵੀ ਤੇ ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਇਕੱਤਰ ਕੀਤਾ ਧਨ-ਪਦਾਰਥ ਸਭ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ “ਕਾਪੜ ਜਿਵੈ ਪਛੋੜੀਐ ਘੜੀ ਮੁਹਤ ਘੜੀਆਲੁ॥ ਨਾਨਕ ਸਚੇ ਨਾਮ ਬਿਨੁ ਸਿਰਹੁ ਨ ਚੁਕੈ ਜੰਜਾਲੁ॥ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਜੰਜਾਲ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਪਾਉਣ ਦਾ ਇੱਕੋ ਇਕ ਮਾਰਗ ਸਤਿ-ਸੰਗਤਿ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ ਕਰਨਾ ਤੇ ਗੁਰਮੁਖ ਦਾ ਸਾਥ ਕਰਨਾ। ਸਤਿਗੁਰ ਫਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ: ਜਿਨੀ ਅੰਦਰੁ ਭਾਲਿਆ ਗੁਰ ਸਬਦਿ ਸੁਹਾਵੈ॥
ਜੋ ਇਛਨਿ ਸੋ ਪਾਇਦੇ ਹਰਿ ਨਾਮੁ ਧਿਆਵੈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ,1091) | 
