ਸੰਸਾਰ ਅੰਦਰ ਮੋਟੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਦੋ ਕਿਸਮ ਦੇ ਲੋਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਕ ਕਿਰਤੀ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਵਿਹਲੜ। ਕਿਰਤੀ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਵਾਂਗ ਸਮਾਜ ਦਾ ਭਾਰ ਚੁੱਕਦੇ ਹਨ ਪਰੰਤੂ ਵਿਹਲੜ ਸਮਾਜ ਉੱਤੇ ਅਕਿਰਤਘਣਾਂ ਵਾਂਗ ਭਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਦੇਸ਼ ਜਾਂ ਸਮਾਜ ਅੰਦਰ ਵਿਹਲੜਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਧ ਜਾਏ ਅਤੇ ਕਿਰਤੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਘਟ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਖਤਰਨਾਕ ਗੱਲ ਕਿ ਕਿਰਤ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਹੀ ਨਾ ਰਹੇ ਅਤੇ ਕਿਰਤ ਇਕ ਵਗਾਰ ਅਤੇ ਕਿਰਤੀ ਇਕ ਵਗਾਰੀ ਹੀ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਜਾਏ ਉਸ ਸਮਾਜ ਦਾ ਸੰਤੁਲਨ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਐਸੇ ਦੇਸ਼ ਕਮਜੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਟੁੱਟ-ਭੱਜ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਗੁਲਾਮੀ ਵਿਚ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਜਿਕ ਵਰਨ-ਵੰਡ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਚਾਰ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡੇ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਦਾ ਸਾਰਾ ਤਾਣਾ-ਪੇਟਾ ਹੀ ਦਰਮ-ਵਰਮ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਇਤਨਾ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਇਤਨੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਦੇਸ਼ ਉੱਤੇ 712 ਈ: ਵਿਚ 18 ਸਾਲ ਦੇ ਅੱਲ੍ਹੜ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨੀ ਮੁੰਡੇ ਮੁਹੰਮਦ-ਬਿਨ-ਕਾਸਮ ਨੇ 200 ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਹਮਲਾਵਰ ਟੋਲੇ ਨਾਲ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਲੁੱਟ-ਕੁੱਟ ਕੇ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਪਰਤ ਗਿਆ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਭਾਰਤੀ ਮਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹਟਾਇਆ ਜਾਂ ਰੋਕਿਆ-ਟੋਕਿਆ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਉਪਰੰਤ ਅਣਗਿਣਤ ਧਾੜਵੀਆਂ ਨੇ ਹਮਲਾ-ਦਰ-ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਧਨ-ਦੌਲਤ, ਇੱਜ਼ਤ-ਆਬਰੂ ਲੁੱਟਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਅੰਦਰ ਸਥਿਤ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਬੇਹੁਰਮਤੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਢਹਿ-ਢੇਰੀ ਵੀ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਭਾਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਧਰਮ ਤਲਵਾਰ ਦੀ ਨੋਕ ਉੱਤੇ ਤਬਦੀਲ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਅਜੋਕੇ ਭਾਰਤ ਅੰਦਰ ਤਕਰੀਬਨ 95% ਮੁਸਲਮਾਨ ਭਾਰਤੀ ਹਿੰਦੂ ਮੂਲ ਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਬਚਾਉਣ ਹਿਤ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਤਿਆਗ ਕੇ ਇਸਲਾਮ ਕਬੂਲ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਰਜਵਾੜੇ ਆਪਣਾ ਰਾਜ-ਧਰਮ ਛੱਡ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਖੂਨ ਚੂਸ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਐਸ਼ੋ-ਇਸ਼ਰਤ ਵਿਚ ਗਲਤਾਨ ਸਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਧਨ, ਦੌਲਤ ਅਤੇ ਐਸ਼ੋ ਇਸ਼ਰਤ ਦੇ ਗੁਲਾਮ ਬਣੇ ਹੋਏ ਪਏ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ,

“ਇਹੁ ਤਨੁ ਮਾਇਆ ਪਾਹਿਆ ਪਿਆਰੇ ਲੀਤੜਾ ਲਬਿ ਰੰਗਾਏ”

ਵਾਲੀ ਹੋਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸਤਰੀ ਅਤੇ ਪੁਰਸ਼ ਦੋਵੇਂ ਆਪਣੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਇਖਲਾਕੀ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ, “ਇਸਤ੍ਰੀ ਪੁਰਖੈ ਅਤਿ ਨੇਹੁ ਬਹਿ ਮੰਦੁ ਪਕਾਇਆ” ਅਤੇ “ਇਸਤ੍ਰੀ ਪੁਰਖੈ ਦਾਮੁ ਹਿਤ ਭਾਵੇ ਆਇ ਕਿਥਾਓ ਜਾਈ” ਦੇ ਰਾਹ ਤੁਰੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਧਾਰਮਿਕ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਵਿਚਰ ਰਹੇ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਜਵਾੜਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਘਟੀਆ ਸਾਬਤ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਅੰਦਰ ਸੱਚ, ਧਰਮ, ਗ਼ੈਰਤ ਅਤੇ ਸਵੈਮਾਣ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਲੋਕਾਂ ਅੰਦਰ ਵਹਿਮ, ਭਰਮ, ਭੁਲੇਖੇ, ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਅਤੇ ਪਾਖੰਡਵਾਦ ਫੈਲਾ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਖੂਬ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸੀ ਜੋ ਅਖੌਤੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਤਿਆਗੀ-ਉਦਾਸੀ, ਸੰਨਿਆਸੀ ਸਨ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਸਾਰਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਤਿਲਾਂਜਲੀ ਦੇ ਕੇ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਤਿਆਗ ਕੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ ਪਰੰਤੂ ਇਹ ਵਿਹਲੜ ਲੋਕ ਆਪਣੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਲਈ ਸਮਾਜ ਉੱਤੇ ਭਾਰ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਰਗਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ,

“ਕਰਿ ਪਰਪੰਚੁ ਜਗਤ ਕਉ ਡਹਕੈ ਅਪਨੋ ਉਦਰੁ ਭਰੈ॥
ਸੁਆਨ ਪੂਛ ਜਿਉ ਹੋਇ ਨ ਸੂਧੋ ਕਹਿਓ ਨ ਕਾਨ ਧਰੈ॥”

ਵਾਲੀ ਹੋਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਗੋਗੜਾਂ ਮੋਟੀਆਂ ਅਤੇ ਉਮਰਾਂ ਲੰਮੀਆਂ ਕਰਨ ਉੱਤੇ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ।

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਾਜ ਉੱਤੇ ਬਣੇ ਫਜੂਲ ਦੇ ਭਾਰ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂ, ਪੀਰ, ਜੋਗੀ, ਜਤੀ, ਤਪੀ, ਸੰਨਿਆਸੀ ਅਤੇ ਉਦਾਸੀ ਸਦਵਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਬਾਰੇ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦਿਆਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਵਿਹਲੜਾਂ ਅਤੇ ਝੂਠੇ ਰਹਿਬਰਾਂ ਪਿੱਛੇ ਨਾ ਲੱਗਣ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸੁੱਚੀ ਕਿਰਤ ਨੂੰ ਅਜਾਂਈਂ ਬਰਬਾਦ ਨਾ ਕਰਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਫਰਮਾਇਆ:

ਗੁਰੁ ਪੀਰੁ ਸਦਾਏ ਮੰਗਣ ਜਾਇ॥
ਤਾ ਕੈ ਮੂਲਿ ਨ ਲਗੀਐ ਪਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 1245)

ਹੋਇ ਅਤੀਤੁ ਗ੍ਰਿਹਸਤ ਤਜਿ ਫਿਰਿ ਉਨਹੁ ਕੇ ਘਰਿ ਮੰਗਣ ਜਾਈ। (ਵਾਰ 1:40)

ਸਗੋਂ ਸੱਚ ਦੇ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਕਿਰਤੀ ਅਤੇ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਮਾਣ ਦਿੱਤਾ:

ਘਾਲਿ ਖਾਇ ਕਿਛੁ ਹਥਹੁ ਦੇਇ॥
ਨਾਨਕ ਰਾਹੁ ਪਛਾਣਹਿ ਸੇਇ॥ (ਪੰਨਾ 1245)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਨਿਰਾਲੇ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਉਪਦੇਸ਼ “ਕਿਰਤ ਕਰਨ, ਵੰਡ ਛਕਣ ਅਤੇ ਨਾਮ ਜਪਣ” ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਇਉਂ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਉਦਮੁ ਕਰੇਦਿਆ ਜੀਉ ਤੂੰ ਕਮਾਵਦਿਆ ਸੁਖ ਭੁੰਚੁ॥
ਧਿਆਇਦਿਆ ਤੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਮਿਲੁ ਨਾਨਕ ਉਤਰੀ ਚਿੰਤ॥ (ਪੰਨਾ 522)

ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਵੀ ਆਪਣੀ ਵਾਰ ਵਿਚ ਕਿਰਤ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਹਲੜ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਉਂ ਸਹੀ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ:

ਹਥੀ ਕਾਰ ਕਮਾਵਣੀ ਪੈਰੀ ਚਲਿ ਸਤਿਸੰਗਿ ਮਿਲੇਹੀ॥
ਕਿਰਤ ਵਿਰਤ ਕਰਿ ਧਰਮ ਦੀ ਖਾਟਿ ਖਵਾਲਣੁ ਕਾਰਿ ਕਰੇਹੀ॥ (ਵਾਰ 1:3)

ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਲੁੱਟਣ ਅਤੇ ਕੁੱਟਣ ਵਾਲੇ ਸੱਜਣ ਠੱਗ ਪਾਸ ਗੁਰੂ ਜੀ ਜਾ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਜੋ ਉਪਦੇਸ਼ ਉਸ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਹੀ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਪਾਇਆ ਉਹ ਹਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਲੁਟੇਰਿਆਂ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਕਿਰਤ ਉੱਤੇ ਡਾਕੇ ਮਾਰਦੇ ਹਨ, ਲਈ ਮਹਾਨ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸੱਜਣ ਠੱਗ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਸੱਜਣਾ! ਕਿਰਤਿ ਵਿਰਤਿ ਕਰਿ ਧਰਮ ਦੀ।” ਸਮਾਜ ਦਾ ਇਹ ਹਾਲ ਗ਼ੈਰਕੁਦਰਤੀ ਅਤੇ ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਵਰਨ-ਵੰਡ ਖੱਤਰੀ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਸੂਦ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ ਚਾਰ ਵਰਨਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਣ ਕਾਰਨ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। “ਸ਼ੂਦਰ” ਨੀਯਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਵਰਗ, ਜੋ ਅਸਲ ਵਿਚ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਕੇਵਲ ਤੇ ਕੇਵਲ ਇੱਕੋ ਹੀ ਕਿਰਤੀ ਵਰਗ ਸੀ, ਉੱਤੇ ਸਾਰੇ ਸਮਾਜ ਦਾ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਬੋਝ ਪੈ ਗਿਆ। ਉਸ ਲਈ ਸਭ ਫਰਜ਼ ਹੀ ਫਰਜ਼ ਸਨ ਪਰੰਤੂ ਹੱਕ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਲਾਚਾਰ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਜੂਨ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਭੈੜੀ ਸੀ। ਸਮਾਜ ਦੇ ਇਸ ਕਿਰਤੀ ਜਾਂ ਅਖੌਤੀ ਸ਼ੂਦਰ ਵਰਗ ਨਾਲ ਔਰਤ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਲੀਰੋ-ਲੀਰ ਸੀ ਅਤੇ ਰੱਬੀ ਏਕਤਾ ਵੀ ਟੁੱਟ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਲਿਖਾਰੀ ਜੌਨ ਡਿਕਨਜ਼ ਨੇ ਸਹੀ ਹੀ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ “ਸੰਗਠਨ ਅਤੇ ਏਕਤਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਦੇਸ਼-ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵੰਡ ਤੇ ਫੁੱਟ ਦੇਸ਼, ਕੌਮ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਅਤੇ ਨਿਤਾਣਾ ਬਣਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।” ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਗੰਭੀਰ ਅਧੋਗਤੀ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਦੇਸ਼ ਕਮਜੋਰ ਹੁੰਦਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਜਰਵਾਣਿਆਂ ਦੀ ਗੁਲਾਮੀ ਹੇਠ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਲੋਧੀ ਖਾਨਦਾਨ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਕਬੀਲਿਆਂ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਗੁਲਾਮ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਅਜਿਹੇ ਘੋਰ ਅਧੋਗਤੀ ਅਤੇ ਰਾਜ-ਗਰਦੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਉੱਚਤਮ ਇਨਕਲਾਬੀ, ਅਦੁੱਤੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ, ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਰਹਿਬਰ, ਅਕਾਲ ਰੂਪ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਸੂਰਜਮਈ- ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਆਗਮਨ ਹੋਇਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਨਿੱਘਰੀ ਹੋਈ ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਘੋਰ ਅਧੋਗਤੀ ਵਾਲੀ ਹਾਲਤ ਦੀ ਹਰ ਪੱਖੋਂ ਘੋਖ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਸ ਅਧੋਗਤੀ ਅਤੇ ਗੁਲਾਮੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਲੱਭਿਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਪਾਸ ਸੱਚਾ ਗੁਰੂ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੱਕ ਅਤੇ ਸੱਚ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦਿਖਾ ਸਕੇ। ਲੋਕ ਅੰਧੇਰੇ ਵਿਚ ਲਾਚਾਰੀ ਅਤੇ ਨਮੋਸ਼ੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਹੱਥ-ਪੈਰ ਮਾਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਵਾਰ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਮਨੋਦਸ਼ਾ ਨੂੰ ਇਉਂ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ:-

ਬਾਬਾ ਦੇਖੈ ਧਿਆਨੁ ਧਰਿ ਜਲਤੀ ਸਭ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਦਿਸਿ ਆਈ।
ਬਾਝੁ ਗੁਰੂ ਗੁਬਾਰੁ ਹੈ, ਹੈ ਹੈ ਕਰਦੀ ਸੁਣੀ ਲੁਕਾਈ। (ਵਾਰ 1:24)

ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਸੱਚੇ ਅਤੇ ਸਮੱਰਥ ਗੁਰੂ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਬਾਰੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਇਉਂ ਫਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ:

ਜੇ ਸਉ ਚੰਦਾ ਉਗਵਹਿ ਸੂਰਜ ਚੜਹਿ ਹਜਾਰ॥
ਏਤੇ ਚਾਨਣ ਹੋਦਿਆਂ ਗੁਰ ਬਿਨੁ ਘੋਰ ਅੰਧਾਰ॥ (ਪੰਨਾ 463)

ਸਤਿਗੁਰ ਪੂਰਾ ਵੈਦੁ ਹੈ ਪੰਜੇ ਰੋਗ ਅਸਾਧ ਨਿਵਾਰੇ। (ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਲਈ ਜਿੰਮੇਵਾਰ ਵਿਹਲੜ ਅਤੇ ਜੋਕਾਂ ਵਾਂਗ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਖੂਨ ਚੂਸਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਫਰਜ਼ ਤੋਂ ਕੁਤਾਹੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰਜਵਾੜਿਆਂ ਨੂੰ ਨੰਗਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਕਿਰਤੀਆਂ ਦੀ ਸੁੱਚੀ ਕਿਰਤ ਉੱਤੇ ਪੈ ਰਹੇ ਡਾਕਿਆਂ ਦਾ ਪਰਦਾ ਫਾਸ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਹੈ, “ਸਚੁ ਸੁਣਾਇਸੀ ਸਚ ਕੀ ਬੇਲਾ”। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਫਰਮਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਧਾਰਮਿਕ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਲੋਕਾਂ, ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਤੋਂ ਭਗੋੜੇ ਹੋਏ-ਹੋਏ ਅਤੇ ਰਾਜ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਬਜਰ ਗ਼ਲਤੀਆਂ, ਹਰਾਮਖੋਰੀ, ਧੋਖਾਧੜੀ ਅਤੇ ਗ਼ੈਰ- ਕੁਦਰਤੀ ਵਿਹਾਰ ਕਾਰਨ ਦੇਸ਼ ਗੁਲਾਮ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ “ਰਤਨ ਵਿਗਾੜਿ ਵਿਗੋਏ ਕੁਤਂੀ ਮੁਇਆ ਸਾਰ ਨ ਕਾਈ” ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਸਰਬਪੱਖੀ ਢਾਂਚਾ ਢਹਿ-ਢੇਰੀ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿ ਗਿਆ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਅੰਦਰ “ਸਰਮ ਧਰਮ ਕਾ ਡੇਰਾ ਦੂਰਿ-ਨਾਨਕ ਕੂੜੁ ਰਹਿਆ ਭਰਪੂਰਿ” ਵਾਲੀ ਹਾਲਤ ਬਣੀ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਕਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੋਹਾਂ ਬਾਰੇ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਅਨਭੋਲ ਅਤੇ ਅਨਪੜ੍ਹ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਗੁੰਮਰਾਹ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭਾਰੀ ਸੋਸ਼ਣ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਪਰੰਤੂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਹਾਲਤ,“ਮਾਣਸ ਖਾਣੇ ਕਰਹਿ ਨਿਵਾਜ-ਛੁਰੀ ਵਗਾਇਨਿ ਤਿਨ ਗਲਿ ਤਾਗ” ਵਾਲੀ ਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ “ਅੰਦਰਹੁ ਝੂਠੇ ਪੈਜ ਬਾਹਰਿ ਦੁਨੀਆ ਅੰਦਰਿ ਫੈਲੁ” ਵਾਲਾ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ, ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਇਉਂ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਹੈ:-

ਕਾਦੀ ਕੂੜੁ ਬੋਲਿ ਮਲੁ ਖਾਇ॥
ਬ੍ਰਾਹਮਣੁ ਨਾਵੈ ਜੀਆ ਘਾਇ॥
ਜੋਗੀ ਜੁਗਤਿ ਨ ਜਾਣੈ ਅੰਧੁ॥
ਤੀਨੇ ਓਜਾੜੇ ਕਾ ਬੰਧੁ॥ (ਪੰਨਾ 662)

ਖਤ੍ਰੀਆ ਤ ਧਰਮੁ ਛੋਡਿਆ ਮਲੇਛ ਭਾਖਿਆ ਗਹੀ॥
ਸ੍ਰਿਸਟਿ ਸਭ ਇਕ ਵਰਨ ਹੋਈ ਧਰਮ ਕੀ ਗਤਿ ਰਹੀ॥ (ਪੰਨਾ 663)

ਰਾਜੇ ਪਾਪੁ ਕਮਾਂਵਦੇ ਉਲਟੀ ਵਾੜ ਖੇਤ ਕਉ ਖਾਈ॥ (ਵਾਰ 1:30)

ਵੇਦਾ ਮਹਿ ਨਾਮੁ ਉਤਮੁ ਸੋ ਸੁਣਹਿ ਨਾਹੀ ਫਿਰਹਿ ਜਿਉ ਬੇਤਾਲਿਆ॥ (ਪੰਨਾ 919)

ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਇਸ ਜਿਲ੍ਹਣ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢਣ, ਗੁਲਾਮੀ ਦੀਆਂ ਜ਼ੰਜੀਰਾਂ ਤੋੜਨ ਅਤੇ ਪਾਖੰਡਵਾਦ, ਕਰਮਕਾਂਡ, ਵਹਿਮਾਂ-ਭਰਮਾਂ ਦਾ ਪਰਦਾਫਾਸ਼ ਕਰਨ, ਸਮਾਜਿਕ ਬਰਾਬਰੀ ਅਤੇ ਰੱਬੀ ਏਕਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਹਿਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਕ ਮਹਾਨ ਇਨਕਲਾਬੀ ਕਾਰਜ ਅਰੰਭਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਸੰਪੂਰਨ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਲਈ ਇਕ ਇਨਕਲਾਬੀ ਫਿਲਾਸਫੀ ਅਤੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਲੋਕਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਚਾਰਨ ਲਈ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਚਾਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਚਾਰ ਉਦਾਸੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ:-

ਬਾਬੇ ਭੇਖ ਬਣਾਇਆ ਉਦਾਸੀ ਕੀ ਰੀਤਿ ਚਲਾਈ।
ਚੜ੍ਹਿਆ ਸੋਧਣਿ ਧਰਤਿ ਲੁਕਾਈ। (ਵਾਰ 1:24)

ਇਸ ਸੰਪੂਰਨ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦਾ ਟੀਚਾ ਸੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਵਰਨ ਵੰਡ ਅਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵੰਡ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਬਰਾਬਰੀ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਾਉਣਾ। ਰੱਬੀ ਏਕਤਾ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਸੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਾਉਣਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਰੱਬੀ ਏਕਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਹਿਤ “ੴ” ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਫਰਮਾਇਆ,“ਸਰਬੰ ਸਾਚਾ ਏਕੁ ਹੈ ਦੂਜਾ ਨਾਹੀ ਕੋਇ॥” ਅਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਸੇ “1” ਦੀ ਜੋਤਿ ਤ੍ਰਿਲੋਕੀ ਵਿਚ ਸਰਬ ਵਿਆਪਕ ਹੈ ਅਤੇ ਫਰਮਾਇਆ:

ਸਭ ਮਹਿ ਜੋਤਿ ਜੋਤਿ ਹੈ ਸੋਇ॥
ਤਿਸ ਦੈ ਚਾਨਣਿ ਸਭ ਮਹਿ ਚਾਨਣੁ ਹੋਇ॥ (ਪੰਨਾ 13)

ਤੂੰ ਜਲਿ ਥਲਿ ਮਹੀਅਲਿ ਭਰਿਪੁਰਿ ਲੀਣਾ ਤੂੰ ਆਪੇ ਸਰਬ ਸਮਾਣਾ॥ (ਪੰਨਾ 731)

ਸ਼ੂਦਰ ਅਤੇ ਪੈਰ ਦੀ ਜੁੱਤੀ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਔਰਤ ਦੀ ਬੰਦ ਖਲਾਸੀ ਕਰਵਾ ਕੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਉਸ ਦਾ ਸਨਮਾਨਯੋਗ ਸਥਾਨ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਕਿਰਤ ਅਤੇ ਕਿਰਤੀ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕਾਇਮ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਵਿਹਲੜਾਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਰਸਤੇ ਪਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਕਿਰਤ ਕਰਨ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਅਰਥਾਤ ਕਿਰਤ ਸਭਿਆਚਾਰ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਰਾਜ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨੈਤਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ (ਪਰਜਾ ਦੀ ਜਾਨ, ਮਾਲ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਸਵੈਮਾਣ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਰਿਜ਼ਕ-ਰੋਟੀ ਦੇ ਯੋਗ ਵਸੀਲੇ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ) ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਵਾਉਣਾ। ਇਸ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਸਰਬਪੱਖੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਕਦਮ ਸੀ ਪਾਂਧੇ ਅਤੇ ਵੈਦ ਨੂੰ ਸਹੀ ਰਸਤਾ ਦਿਖਾਉਣਾ। ਦੂਸਰਾ ਸੀ ਵੇਈਂ ਨਦੀ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਆ ਕੇ, “ਨਾ ਕੋਈ ਹਿੰਦੂ ਨਾ ਮੁਸਲਮਾਨ” ਦਾ ਇਨਕਲਾਬੀ ਨਾਹਰਾ ਦੇਣਾ। ਤੀਸਰਾ ਸੀ ਨਵਾਬ ਦੌਲਤ ਖਾਂ ਦੇ ਮੋਦੀਖਾਨੇ ਵਿਚ ਵਪਾਰ ਅੰਦਰ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਧੋਖਾਧੜੀ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਕੇ “ਸਚੁ ਵਾਪਾਰੁ ਕਰਹੁ ਵਾਪਾਰੀ” ਦਾ ਨਾਹਰਾ ਬੁਲੰਦ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਚੌਥਾ ਕਦਮ ਸੀ ਉਦਾਸੀਆਂ ਉੱਤੇ ਨਿਕਲਣ ਸਮੇਂ ਅਛੂਤ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਅਖੌਤੀ ਸ਼ੂਦਰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨੂੰ ਰਬਾਬ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ-ਧਾਰਮਿਕ ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਵਰਤਾਰੇ ਵਿਚ ਇਕ ਸ਼ੂਦਰ ਲਈ ਵਿਵਰਜਤ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਦੇ ਕੇ ਆਪਣਾ ਸੰਗੀ-ਸਾਥੀ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਭਾਈ ਬਣਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਗੱਜ-ਵੱਜ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੀਚ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਅਖੌਤੀ ਸੂਦਰਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਦੇਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਆਪ ਨੇ ਫਰਮਾਇਆ:

ਨੀਚਾ ਅੰਦਰਿ ਨੀਚ ਜਾਤਿ ਨੀਚੀ ਹੂ ਅਤਿ ਨੀਚੁ॥
ਨਾਨਕੁ ਤਿਨ ਕੈ ਸੰਗਿ ਸਾਥਿ ਵਡਿਆ ਸਿਉ ਕਿਆ ਰੀਸ॥ (ਪੰਨਾ 15)

ਪੰਜਵਾਂ ਕਦਮ ਸੀ ਪੈਰ ਦੀ ਜੁੱਤੀ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਔਰਤ ਨੂੰ ‘ਰਾਜਿਆਂ-ਮਹਾਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਜਨਨੀ’ ਅਤੇ ‘ਜਗਤ ਜਨਨੀ’ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਪੂਰਾ ਮਾਣ-ਸਨਮਾਨ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਹਿਤ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸੱਚ ਨੂੰ

“ਸੋ ਕਿਉ ਮੰਦਾ ਆਖੀਐ ਜਿਤੁ ਜੰਮਹਿ ਰਾਜਾਨ॥”

ਕਹਿ ਕੇ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰਿਆ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੇਵਾਂ ਕਦਮ ਸੀ ਕਿਰਤ ਅਤੇ ਕਿਰਤੀ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕਰਨ ਹਿਤ ਜਦੋਂ ਆਪ ਜੀ ਐਮਨਾਬਾਦ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਅਮੀਰਜ਼ਾਦੇ, ਵਿਹਲੜ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਖੂਨ ਚੂਸਣ ਵਾਲੇ ਮਲਕ ਭਾਗੋ ਨੂੰ ਅਣਗੋਲਿਆਂ ਕਰ ਕੇ ਸ਼ੂਦਰ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਕਿਰਤੀ ਤਰਖਾਣ ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਗਏ। ਬਾਬਰ ਨੂੰ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਲੁੱਟ ਮਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਫੌਜ ਬਾਰੇ ਪਾਵਨ ਸ਼ਬਦ ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਜੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਹੁੰਦਿਆਂ ਉਚਾਰਿਆ ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹੈ। ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਕਿਸੇ ਨੇ ਗਰਜ ਕੇ ਬਾਹਰਲੇ ਧਾੜਵੀ-ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਨੂੰ ਜਾਬਰ, ਪਾਪੀ ਅਤੇ ਲੁਟੇਰਾ ਕਹਿ ਕੇ ਵੰਗਾਰਿਆ ਸੀ। ਗੁਰਵਾਕ ਹੈ:

ਜੈਸੀ ਮੈ ਆਵੈ ਖਸਮ ਕੀ ਬਾਣੀ ਤੈਸੜਾ ਕਰੀ ਗਿਆਨੁ ਵੇ ਲਾਲੋ॥
ਪਾਪ ਕੀ ਜੰਞ ਲੈ ਕਾਬਲਹੁ ਧਾਇਆ ਜੋਰੀ ਮੰਗੈ ਦਾਨੁ ਵੇ ਲਾਲੋ॥ (ਪੰਨਾ 722)

ਜਨਮ-ਸਾਖੀਆਂ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਹਵਾਲਿਆਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਇਕ ਵਾਰ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਕਈ ਵਾਰ ਐਮਨਾਬਾਦ ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਜੀ ਪਾਸ ਗਏ।

ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ 11 ਅੱਸੂ ਸੰਮਤ 1509 ਮੁਤਾਬਕ 24 ਸਤੰਬਰ 1452 ਨੂੰ ਸੱਯਦਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਅਸਥਾਨ ਹੁਣ ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਆਪ ਦੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦਾ ਨਾਮ ਭਾਈ ਜਗਤ ਰਾਮ ਸੀ। ਆਪ ਦੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਦਾ ਨਾਮ ਮਾਤਾ ਖੇਮੋ ਸੀ। ਭਾਈ ਜਗਤ ਰਾਮ ਇਕ ਬੇਹੱਦ ਈਮਾਨਦਾਰ ਅਤੇ ਨੇਕ-ਦਿਲ ਇਨਸਾਨ ਸਨ ਅਤੇ ਦਸਤਕਾਰੀ ਤਰਖਾਣਾ ਕਿੱਤੇ ਦੁਆਰਾ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਕਮਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਉਸ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਪਿਤਾ-ਪੁਰਖੀ ਕਿੱਤਾ ਅਪਣਾਉਣ ਦੀ ਇਕ ਸੁਭਾਵਕ ਸਮਾਜਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਬਾਲ ਉਮਰ ਵਿਚ ਹੀ ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਜੀ ਪਿਤਾ-ਪੁਰਖੀ ਕਿੱਤੇ ਵਿਚ ਲੱਗ ਗਏ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਤੋਂ ਦਸਤਕਾਰੀ ਦਾ ਕੰਮ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘੀ ਰੁਚੀ ਅਤੇ ਲਗਨ ਨਾਲ ਸਿੱਖਿਆ। 19 ਵਰ੍ਹਿਆ ਦੀ ਉਮਰੇ ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਹੋ ਗਿਆ। ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਇਕਲੌਤੀ ਬੇਟੀ ਬੀਬੀ ਰਜਨੀ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸਰੋਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬੀਬੀ ਰਜਨੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਪਿੰਡ ਤੱਤਲੇ ਦੇ ਭਾਈ ਭਗਤੂ ਰਾਮ ਭੁਰਜੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ।

ਨਵਾਬ ਦੌਲਤ ਖਾਂ ਦੇ ਮੋਦੀਖਾਨੇ ਦਾ ਹਿਸਾਬ-ਕਿਤਾਬ ਚੁੱਕਤਾ ਕਰ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਜਗਤ ਵਿਚ ਨਾਮ-ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ਹਿੱਤ ਵਿਚ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਉਦਾਸੀ ਦਾ ਅਰੰਭ ਕੀਤਾ। ਮਾਝੇ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਰਾਮ ਤੀਰਥ ਆਦਿ ਸਥਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਵਿਚਰਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਸੈਦਪੁਰ (ਐਮਨਾਬਾਦ) ਪਹੁੰਚੇ। ਇਹ ਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲੇ ਦੀ ਤਹਿਸੀਲ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲੇ ਤੋਂ ਅੱਠ ਮੀਲ ਪੂਰਬ ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਵਾਕਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਨਗਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਟਿਕਾਣਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਰੋੜਾਂ ਦੀ ਸੇਜ ਵਿਛਾ ਕੇ ਇਕ ਸਾਲ ਤਕ ਪ੍ਰਭੂ-ਭਗਤੀ ਅਥਵਾ ਡੂੰਘਾ ਅਧਿਆਤਮਕ ਚਿੰਤਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ:-

ਪਹਿਲਾ ਬਾਬੇ ਪਾਯਾ ਬਖਸ ਦਰਿ ਪਿਛੋ ਦੇ ਫਿਰਿ ਘਾਲਿ ਕਮਾਈ।
ਰੇਤੁ ਅੱਕ ਅਹਾਰੁ ਕਰਿ ਰੋੜਾਂ ਕੀ ਗੁਰ ਕੀਅ ਵਿਛਾਈ।
ਭਾਰੀ ਕਰੀ ਤਪਸਿਆ ਵਡੇ ਭਾਗਿ ਹਰਿ ਸਿਉ ਬਣਿ ਆਈ। (ਵਾਰ 1:24)

ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਰਬਾਬ ਵਜਾਉਂਦੇ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਇਕ-ਰਸ ਕੀਰਤਨ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਨਗਰ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਹੋ ਗਏ। ਕਈ ਸੰਤ-ਭਗਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਇਸੇ ਨਗਰ ਦੇ ਨਿਵਾਸੀ ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਜੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਜੀ ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਕ ਨੇਕ ਅਤੇ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਸ਼ੁੱਧ ਹਿਰਦੇ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਸਨ ਜੋ ਕਿਰਤ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਨਾਮ ਜਪਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹਿਰਦਾ (ਪਾਤਰ) ਤਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਸੀ। ਹੁਣ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਮਈ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਉਹ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿਚ ਰੱਬ ਦੇ ਰੰਗ ਵਿਚ ਰੰਗੇ ਗਏ ਸਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਖੁਦ ਵੀ ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਦੇ ਜੀਵਨ-ਢੰਗ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸੱਚੀ-ਸੁੱਚੀ ਕਿਰਤ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਅਪਾਰ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਵੀ ਕੀਤੀਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸੱਚ ਸੀ ਜੋ ਸਤਿਗੁਰੂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਰੂਪ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਸੱਚੇ ਮਾਰਗ ਦੇ ਪਾਂਧੀ ਬਣ ਗਏ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਇਸੇ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਚੱਲਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਗੁਰਵਾਕ ਹੈ:

ਜਿਸ ਦੈ ਅੰਦਰਿ ਸਚੁ ਹੈ ਸੋ ਸਚਾ ਨਾਮੁ ਮੁਖਿ ਸਚੁ ਅਲਾਏ॥
ਓਹੁ ਹਰਿ ਮਾਰਗਿ ਆਪਿ ਚਲਦਾ ਹੋਰਨਾ ਨੋ ਹਰਿ ਮਾਰਗਿ ਪਾਏ॥ (ਪੰਨਾ 140)

ਅਸਲ ਵਿਚ ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਜੀ ਧਰਮੀ ਅਤੇ ਕਿਰਤੀ ਤਾਂ ਹੈ ਹੀ ਸਨ, ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਬਾਣੀ ਸ੍ਰਵਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੂਰਬਲੇ ਕਰਮ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧੁਰ ਆਤਮਾ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਸਨ, ਉਹ ਜਾਗ ਪਏ ਅਤੇ ਉਹ ਗੁਰੂ ਦਾ ਸੂਰਮਾ ਹੋ ਨਿਕਲਿਆ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ:

ਜਨਮ ਜਨਮ ਕੀ ਇਸੁ ਮਨ ਕਉ ਮਲੁ ਲਾਗੀ ਕਾਲਾ ਹੋਆ ਸਿਆਹੁ॥ (ਪੰਨਾ 651)

ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਦੇ ਪੂਰਬਲੇ ਚੰਗੇ ਜਾਂ ਮਾੜੇ ਕੀਤੇ ਕੰਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਉਸ ਮਨ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਨੇਕ ਮਨ ਵਾਲੇ ਦੇ ਪੂਰਬਲੇ ਕਰਮ ਜਦੋਂ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿਚ ਚੰਗਿਆਈ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਹ ਜਾਗ੍ਰਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਪਰੰਤੂ ਜੇ ਪੂਰਬਲੇ ਕਰਮ ਮਾੜੇ ਅਤੇ ਪਾਪਾਂ ਭਰੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਕਰਨ ਨੂੰ ਪਹਿਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਜੀ ਬਾਰੇ ਅਸੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਨਿਮਨ ਅੰਕਿਤ ਗੁਰ ਸ਼ਬਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਪੂਰਾ ਢੁੱਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਵਾਕ ਹੈ:

ਪੂਰਬ ਕਰਮ ਅੰਕੁਰ ਜਬ ਪ੍ਰਗਟੇ ਭੇਟਿਓ ਪੁਰਖੁ ਰਸਿਕ ਬੈਰਾਗੀ॥
ਮਿਟਿਓ ਅੰਧੇਰੁ ਮਿਲਤ ਹਰਿ ਨਾਨਕ ਜਨਮ ਜਨਮ ਕੀ ਸੋਈ ਜਾਗੀ॥ (ਪੰਨਾ 204)

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘਮੰਡੀ, ਪਾਪੀ ਅਤੇ ਲੋਟੂ ਮਲਕ ਭਾਗੋ ਬਾਰੇ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦਾ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਉਸ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਅਤੇ ਸੋਚ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਵਾਕ ਹੈ:

ਪਾਪੁ ਬੁਰਾ ਪਾਪੀ ਕਉ ਪਿਆਰਾ॥
ਪਾਪਿ ਲਦੇ ਪਾਪੇ ਪਾਸਾਰਾ॥ (ਪੰਨਾ 935)

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਜੀ ਦੇ ਮੇਲ-ਮਿਲਾਪ, ਬਚਨ-ਬਿਲਾਸ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਨੇ ਬੜੀ ਨੀਝ ਅਤੇ ਰੀਝ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਥੇ ਸੰਕੇਤ ਮਾਤਰ ਜ਼ਿਕਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਕ ਵਾਰ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਅੱਗੇ ਪੁੱਜੇ ਤਾਂ ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਜੀ ਦਾ ਕੱਚਾ ਕੋਠਾ ਵੇਖ ਕੇ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਆਪਣੇ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿਚ ਬੋਲ ਪਏ ਕਿ ਬਾਬਾ ਜੀ ਅਸੀਂ ਆਹ ਕਿੱਥੇ ਆ ਗਏ? ਇਸ ਅਵਸਰ ’ਤੇ ਗੁਰੂ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਮੁਖਾਰਬਿੰਦ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਰਮਲ ਬਚਨ ਨਿਕਲੇ ਕਿ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ, ਅਸੀਂ ਆਏ ਹਾਂ ਕਿਰਤ ਕੇ ਘਰ, ਭਗਤੀ ਤੇ ਸੱਚ ਦੇ ਘਰ, ਨਿਮਰਤਾ ਤੇ ਨਿਰਮਾਣਤਾ ਦੇ ਘਰ। ਇਕ ਹੋਰ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਕ ਵਾਰ ਜਦੋਂ ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਜੀ ਦੀ ਧਰਮ ਪਤਨੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਮਹਾਰਾਜ ਵਾਸਤੇ ਘਰ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਖਾਧ-ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਉਪਯੋਗ ਵਿਚ ਲਿਆਉਂਦਿਆਂ ਭੋਜਨ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਛਕਾਉਣ ਹਿਤ ਸੁਪ੍ਰੇਮ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਉਤਸਕ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਇਕ ਅਲੱਗ ਚੌਂਕਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਬਚਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੱਚੇ-ਸੁੱਚੇ ਕਿਰਤੀ ਹੋ, ਤੁਸਾਂ ਦੀ ਹੱਕ-ਸੱਚ ਦੀ ਕਿਰਤ ਵਿਚ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕਰਤਾਰ ਦਾ ਵਾਸਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚੋਂ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲਤਾ ਝਲਕਾਂ ਮਾਰਦੀ ਹੈ।

ਨੇਕ ਅਤੇ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਮਨੁੱਖ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਜੀ ਦੇ ਘਰੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਵਿਚ ਲੱਗੀ ਖੂਹੀ ’ਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਵੀ ਕਰਦੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨਗਰ ਵਿਚ ਫੈਲ ਗਈ। ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰ ਬਣਨ ਲੱਗੇ। ਇਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਕਾਜ਼ੀ, ਮੌਲਵੀ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖੱਤਰੀ, ਜੋਗੀ, ਸਾਧ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਹੋ ਗਏ ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਜਦੋਂ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨਗਰ ਵਿਚ ਜਾਂਦੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿਰਾਦਰੀ ਕਰਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੈਦਪੁਰ ਦੇ ਕਾਰਦਾਰ ਮਲਕ ਭਾਗੋ ਕੋਲ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕਰ ਕੇ ਕਈ ਵਾਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਉੱਥੋਂ ਉਠਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਸਿਪਾਹੀ ਵੀ ਭਿਜਵਾਏ।

ਮਲਕ ਭਾਗੋ ਹੇਰੜ ਖੱਤਰੀ ਜਾਤ ਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਲੜਕੇ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਉੱਤੇ ਸਾਰੇ ਸਾਧ ਫਕੀਰਾਂ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮ ਭੋਜ ਕੀਤਾ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਵੀ ਭੋਜਨ ਛਕਣ ਲਈ ਸੁਨੇਹਾ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਉਸ ਦੇ ਅਖੌਤੀ ਬ੍ਰਹਮ ਭੋਜ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਾ ਹੋਏ। ਉਸ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਦਾ ਭੋਜਨ ਛਕਣ ਨਹੀਂ ਆਏ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਸਿਪਾਹੀ ਭੇਜ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਤੂੰ ਉੱਤਮ ਜਾਤ ਦਾ ਖੱਤਰੀ ਹੋ ਕੇ ਇਕ ਸ਼ੂਦਰ ਲਾਲੋ ਤਰਖਾਣ ਦੇ ਘਰ ਦੀ ਰੋਟੀ ਖਾਂਦਾ ਹੈਂ, ਪਰ ਇਕ ਖੱਤਰੀ ਦੇ ਬ੍ਰਹਮ ਭੋਜ ਦਾ ਵਧੀਆ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਭੋਜਨ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ? ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਰਾਜ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਅੰਨ, ਜ਼ੁਲਮ ਨਾਲ ਕਮਾਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਕਤ ਦਾ ਨਿਚੋੜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਦੇ ਸੰਤਾਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਭੋਜਨ ਨਹੀਂ ਛਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਤਰਖਾਣ ਹੱਥੀ ਘਾਲ ਕਮਾਈ ਕਰ ਕੇ ਖਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਭੋਜਨ ਦੁੱਧ ਵਰਗਾ ਹੈ।

ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਅਤੇ ਕਿਰਤੀ ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਜੀ ਅਤੇ ਅਭਿਮਾਨੀ ਅਤੇ ਪਾਪੀ ਮਲਕ ਭਾਗੋ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਅੰਤਰ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਮਝਣ ਲਈ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦਾ ਨਿਮਨ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਪੂਰਾ ਢੁੱਕਵਾਂ ਹੈ:

ਹਰਿ ਹੈ ਖਾਂਡੁ ਰੇਤੁ ਮਹਿ ਬਿਖਰੀ ਹਾਥੀ ਚੁਨੀ ਨ ਜਾਇ॥
ਕਹਿ ਕਬੀਰ ਗੁਰਿ ਭਲੀ ਬੁਝਾਈ ਕੀਟੀ ਹੋਇ ਕੈ ਖਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 1377)

ਜੋ ਧਰਮੁ ਕਮਾਵੈ ਤਿਸੁ ਧਰਮ ਨਾਉ ਹੋਵੈ ਪਾਪਿ ਕਮਾਣੈ ਪਾਪੀ ਜਾਣੀਐ॥ (ਪੰਨਾ 138)

ਉਪਰੰਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਲਈ ਤਲਵੰਡੀ ਗਏ। ਤਲਵੰਡੀ ਦਾ ਹਾਕਮ ਰਾਏ ਬੁਲਾਰ, ਜੋ ਹੁਣ ਬਿਰਧ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਵੀ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇਣ ਲਈ ਸੁਨੇਹਾ ਭੇਜਿਆ ਸੀ। ਕੁਝ ਦਿਨ ਤਲਵੰਡੀ ਰਹਿ ਕੇ ਫਿਰ ਐਮਨਾਬਾਦ ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਆ ਪਹੁੰਚੇ। ਕੁਝ ਦਿਨ ਫਿਰ ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਜੀ ਕੋਲ ਠਹਿਰੇ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਖੁਦ ਨਵਾਬ ਦੌਲਤ ਖਾਂ ਦੇ ਮੋਦੀਖਾਨੇ ਵਿਚ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿਖੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦਾ ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ। ਇਥੋਂ ਤੀਕ ਕਿ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਗੁਰਤਾ ਗੱਦੀ ਉਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਕਰ ਕੇ ਮੁੜ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿਖੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦਾ ਕਾਰਜ ਅਰੰਭ ਦਿੱਤਾ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਸਮੁੱਚਾ ਜੀਵਨ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਕਿਰਤ ਦਾ ਅਨੂਠਾ ਸੁਮੇਲ ਸੀ ਅਤੇ ਸਾਰਿਆਂ ਸਮਿਆਂ ਲਈ ਸਮੁੱਚੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਲਈ ਸਦਾਬਹਾਰ ਉਤਮ ਮਿਸਾਲ ਅਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ। ਇਹ “ਅਨਦਿਨ ਸੁਕਿਰਤ ਕਰੀਏ” ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ। ਸੁਕਿਰਤ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਸਫਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣਾ ਮੁਖ ਉਜਲਾ ਅਤੇ ਲੋਕਾਈ ਦਾ ਭਲਾ ਕਰਨ ਦਾ ਖੱਟ ਕੇ ਇਥੋਂ ਕੂਚ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਹਲਤ-ਪਲਤ ਸੁਆਰ ਕੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ-ਲਕਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਇਉਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ:

ਵਿਚਿ ਦੁਨੀਆ ਸੇਵ ਕਮਾਈਐ॥
ਤਾ ਦਰਗਹ ਬੈਸਣੁ ਪਾਈਐ॥
ਕਹੁ ਨਾਨਕ ਬਾਹ ਲੁਡਾਈਐ॥ (ਪੰਨਾ 26)

ਪੁਰਾਣਕ ਕਥਾ ਵਿਚ ਚਰਚਿਤ ਕਾਰੂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਵਾਲੀ ਬਿਰਤੀ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਧਨ ਛਲ, ਕਪਟ, ਧੋਖਾਧੜੀ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਇਕੱਠਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਧਨ ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦਾ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ:

ਪਾਪਾ ਬਾਝਹੁ ਹੋਵੈ ਨਾਹੀ ਮੁਇਆ ਸਾਥਿ ਨ ਜਾਈ॥ (ਪੰਨਾ 417)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਕਰ ਕੇ ਹੁਣ ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਜੀ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਰੰਗ ਵਿਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੰਗੇ ਗਏ ਸਨ। ਉਹ ਸਦੀਵੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਲੜ ਲੱਗ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਜੀ ਨੂੰ ਨਾਮ-ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰ ਕੇ ਜਗਤ-ਉਧਾਰ ਲਈ ਚੱਲ ਪਏ। ਚਾਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਚਾਰ ਉਦਾਸੀਆਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੰਮਤ 1578 ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਫਿਰ ਐਮਨਾਬਾਦ ਪਹੁੰਚੇ। ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਜੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰੇਮੀ ਸਿੱਖ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹੋਏ। ਪਰ ਮਲਕ ਭਾਗੋ ਵਰਗੇ ਅਹਿਲਕਾਰ ਜਲ-ਬਲ ਗਏ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਅਜੇ ਕੁਝ ਦਿਨ ਹੀ ਠਹਿਰੇ ਸਨ ਕਿ ਬਾਬਰ ਕਾਬਲੋਂ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਲੁੱਟਮਾਰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਐਮਨਾਬਾਦ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਐਮਨਾਬਾਦ ਦੇ ਨਵਾਬਾਂ ਨੇ ਇਬਰਾਹੀਮ ਲੋਧੀ ਤੋਂ ਡਰਦਿਆਂ ਉਸ ਦੀ ਫੌਜ ਲਈ ਰਸਦ-ਪਾਣੀ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਬਰ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਫੌਜ ਨੇ ਐਮਨਾਬਾਦ ਵਿਚ ਕਤਲੇਆਮ ਅਤੇ ਲੁੱਟ-ਮਾਰ ਕਰ ਕੇ ਨਗਰੀ ਵੀਰਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਦੁਰਦਸ਼ਾ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਸਾ ਰਾਗ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ:

ਖੁਰਾਸਾਨ ਖਸਮਾਨਾ ਕੀਆ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੁ ਡਰਾਇਆ॥
ਆਪੈ ਦੋਸੁ ਨ ਦੇਈ ਕਰਤਾ ਜਮੁ ਕਰਿ ਮੁਗਲੁ ਚੜਾਇਆ॥
ਏਤੀ ਮਾਰ ਪਈ ਕਰਲਾਣੇ ਤੈਂ ਕੀ ਦਰਦੁ ਨ ਆਇਆ॥ (ਪੰਨਾ 360)

ਜਿਨ ਸਿਰਿ ਸੋਹਨਿ ਪਟੀਆ ਮਾਂਗੀ ਪਾਇ ਸੰਧੂਰੁ॥
ਸੇ ਸਿਰ ਕਾਤੀ ਮੁੰਨੀਅਨ੍‍ ਗਿਲ ਵਿਚਿ ਆਵੈ ਧੂੜਿ॥
ਮਹਲਾ ਅੰਦਰਿ ਹੋਦੀਆ ਹੁਣਿ ਬਹਣਿ ਨ ਮਿਲਨ੍‍ ਹਿਦੂਰਿ॥ (ਪੰਨਾ 417)

ਕਹਾ ਸੁ ਖੇਲ ਤਬੇਲਾ ਘੋੜੇ ਕਹਾ ਭੇਰੀ ਸਹਨਾਈ॥

ਕਹਾ ਸੁ ਤੇਗਬੰਦ ਗਾਡੇਰੜਿ ਕਹਾ ਸੁ ਲਾਲ ਕਵਾਈ॥
ਕਹਾ ਸੁ ਆਰਸੀਆ ਮੁਹ ਬੰਕੇ ਐਥੈ ਦਿਸਹਿ ਨਾਹੀ॥ (ਉਹੀ)

ਬਾਬਰ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਬੰਦੀ ਬਣਾ ਲਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੰਦੀਆਂ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਬਾਬਾ ਜੀ ਵੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਚੱਕੀ ਪੀਸਣ ਦੀ ਮੁਸ਼ੱਕਤ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਗੁਰੂ ਬਾਬਾ ਜੀ ਰੱਬ ਦੇ ਰੰਗ ਵਿਚ ਰੰਗੇ ਸ਼ਬਦ ਗਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਇਸ ਅਜੀਬ ਵਿਹਾਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਬਾਬਰ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਸਮਝ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਕਾਮਲ ਫਕੀਰ ਹੈ ਜੋ ਬੰਦੀ ਬਣ ਕੇ ਵੀ ਰੱਬ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਵਿਚ ਖੁਸ਼ ਹੈ। ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਤੋਂ ਚੱਲਦੀ-ਚੱਲਦੀ ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਬਾਬਰ ਕੋਲ ਵੀ ਪਹੁੰਚੀ। ਬਾਬਰ ਨੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਅਝਾਣ ਪਿੰਡ ਡੇਰਾ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਬਾਬਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੁਰਸ਼ਦ ‘ਮਰਦਾਨਸ਼ਾਹ’ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੋਲ ਘੱਲਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਕਾਬਲ ਵਿਚ ਵੇਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਬਾਬਰ ਕੋਲ ਲੈ ਗਿਆ। ਬਾਬਰ ਨੇ ਵੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਾਬਲ ਵਿਚ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਪਹਿਚਾਣ ਲਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਕੁਝ ਕਰਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਹਿ ਕੇ ਸਭ ਕੈਦੀ ਛੁਡਵਾ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਲੁੱਟ-ਮਾਰ ਬੰਦ ਕਰਵਾਈ। ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਜੀ ਆਦਿ ਪ੍ਰੇਮੀ ਸਿੱਖਾਂ ਤੋਂ ਵਿਦਾ ਲੈ ਕੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਆ ਟਿਕੇ।

ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਜੀ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘਾ ਅਧਿਆਤਮਕ ਅਤੇ ਰਹੱਸਮਈ ਸੰਬੰਧ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਰਾਜ ਪਲਟਾ ਖਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਉਦੋਂ ਵੀ ਉਹ ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਜੀ ਦੇ ਕੋਲ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦਾ ਇੰਨੀ ਲੰਮੀ ਅਤੇ ਡੂੰਘੇਰੀ ਸਾਂਝ ਦਾ ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਜੀ ਉੱਤੇ ਕਿੰਨਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ ਹੋਵੇਗਾ ਇਸ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਾਉਣਾ ਕੋਈ ਸੌਖਾ ਨਹੀਂ। ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਜੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਆਤਮਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਅਭੇਦ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਜਿੰਨੀ ਬਖਸਸ਼ ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਜੀ ਉੱਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕੀਤੀ ਹੈ ਇੰਨੀ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਨਹੀਂ ਆਈ।

ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਜੀ ਸੰਬੰਧੀ ਉਕਤ ਵਿਚਾਰ-ਚਰਚਾ ਤੋਂ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਹੱਕ-ਸੱਚ ਦੀ ਕਮਾਈ-ਸੁਕਿਰਤ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਵਾਨਿਆ ਹੈ। ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਸਪਸ਼ਟ ਫਰਮਾਇਆ ਹੈ:

ਹਕੁ ਪਰਾਇਆ ਨਾਨਕਾ ਉਸੁ ਸੂਅਰ ਉਸੁ ਗਾਇ॥
ਗੁਰੁ ਪੀਰੁ ਹਾਮਾ ਤਾ ਭਰੇ ਜਾ ਮੁਰਦਾਰੁ ਨ ਖਾਇ॥
ਗਲੀ ਭਿਸਤਿ ਨ ਜਾਈਐ ਛੁਟੈ ਸਚੁ ਕਮਾਇ॥
ਮਾਰਣ ਪਾਹਿ ਹਰਾਮ ਮਹਿ ਹੋਇ ਹਲਾਲੁ ਨ ਜਾਇ॥
ਨਾਨਕ ਗਲੀ ਕੂੜੀਈ ਕੂੜੋ ਪਲੈ ਪਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 141)

ਭਾਈ ਕਾਹਨ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਦੇ ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਇਕਲੌਤੀ ਔਲਾਦ ਕੇਵਲ ਇਕ ਪੁੱਤਰੀ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਔਲਾਦ ਹੁਣ ਤਤਲਾ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

ਐਮਨਾਬਾਦ ਵਿਚ ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਜੀ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ ‘ਖੂਹੀ ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਕੀ’। ਇਸ ਦਾ ਜਲ ਗੁਰੂ ਜੀ ਇਸ਼ਨਾਨ ਲਈ ਵਰਤਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਖੂਹੀ ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਵਿਚ ਹੀ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਬਾਬਰਬਾਣੀ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪ੍ਰਚਲਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿਚ ਦਰਜ ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਜੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਹੋ ਕੇ ਲਿਖੇ ਹੋਏ ਸ਼ਬਦ ਕਰਕੇ ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਜੀ ਸਦਾ-ਸਦਾ ਲਈ ਅਮਰ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਕਿਰਤੀਆਂ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਇਕ ਚਾਨਣ-ਮੁਨਾਰੇ ਦਾ ਕਾਰਜ ਕਰਦੇ ਰਹਿਣਗੇ।

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਦੋ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਹੋਰ ਹਨ-ਇਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਚੱਕੀ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰੋੜੀ ਸਾਹਿਬ। ਚੱਕੀ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਉਹ ਚੱਕੀ ਰੱਖੀ ਗਈ ਹੈ ਜੋ ਬਾਬਰ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਦਾਣੇ ਪੀਹਣ ਲਈ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਰੋੜੀ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਰੋੜਾਂ ਦੀ ਸੇਜ ਵਿਛਾ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ-ਭਗਤੀ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਸਮੇਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖ ਰਹੇ ਹਨ।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਜੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ਬਦ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੈ ਕਿ ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਜੀ ਵੀ ਬਾਬਰ ਦੇ ਹਮਲੇ ਵੇਲੇ ਸੈਦਪੁਰ ਵਿਚ ਹੀ ਸਨ। ਬਾਬਰ ਦੇ ਹਮਲੇ ਸਮੇਂ ਕਤਲੇਆਮ, ਧੀਆਂ-ਭੈਣਾਂ ਦੀ ਬੇਪਤੀ ਅਤੇ ਕਾਜ਼ੀਆਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਫੋਕਟ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤਾ ਸ਼ਬਦ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ:

ਜੈਸੀ ਮੈ ਆਵੈ ਖਸਮ ਕੀ ਬਾਣੀ ਤੈਸੜਾ ਕਰੀ ਗਿਆਨੁ ਵੇ ਲਾਲੋ॥
ਪਾਪ ਕੀ ਜੰਞ ਲੈ ਕਾਬਲਹੁ ਧਾਇਆ ਜੋਰੀ ਮੰਗੈ ਦਾਨੁ ਵੇ ਲਾਲੋ॥
ਸਰਮੁ ਧਰਮੁ ਦੁਇ ਛਪਿ ਖਲੋਏ ਕੂੜੁ ਫਿਰੈ ਪਰਧਾਨੁ ਵੇ ਲਾਲੋ॥
ਕਾਜੀਆ ਬਾਮਣਾ ਕੀ ਗਲ ਥਕੀ ਅਗਦੁ ਪੜੈ ਸੈਤਾਨੁ ਵੇ ਲਾਲੋ॥
ਮੁਸਲਮਾਨੀਆ ਪੜਹਿ ਕਤੇਬਾ ਕਸਟ ਮਹਿ ਕਰਹਿ ਖੁਦਾਇ ਵੇ ਲਾਲੋ॥
ਜਾਤਿ ਸਨਾਤੀ ਹੋਰਿ ਹਿਦਵਾਣੀਆ ਏਹਿ ਭੀ ਲੇਖੈ ਲਾਇ ਵੇ ਲਾਲੋ॥
ਖੂਨ ਕੇ ਸੋਹਿਲੇ ਗਾਵੀਅਹਿ ਨਾਨਕ ਰਤੁ ਕਾ ਕੁੰਗੂ ਪਾਇ ਵੇ ਲਾਲੋ॥ (ਪੰਨਾ 722)

ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਦੀ ਘੜੀ ਵਿਚ ਉੱਥੇ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨੇੜਿਓਂ ਹੋ ਕੇ ਕੱਟ-ਵੱਢ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੀ ਬੇਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਵੇਖੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਉਲਾਂਭਾ ਵੀ ਦਿੱਤਾ:

ਜੇ ਸਕਤਾ ਸਕਤੇ ਕਉ ਮਾਰੇ ਤਾ ਮਨਿ ਰੋਸੁ ਨ ਹੋਈ॥ਰਹਾਉ॥
ਸਕਤਾ ਸੀਹੁ ਮਾਰੇ ਪੈ ਵਗੈ ਖਸਮੈ ਸਾ ਪੁਰਸਾਈ॥ (ਪੰਨਾ 360)

ਬਾਬਰ ਦੇ ਹਮਲੇ ਵਿਚ ਐਸ਼ੋ-ਇਸ਼ਰਤ ਵਿਚ ਗਲਤਾਨ ਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਜੋ ਬੁਰੀ ਹਾਲਤ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਉਸ ਦਾ ਬਿਆਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤਾ ਹੈ:

ਥਾਨ ਮੁਕਾਮ ਜਲੇ ਬਿਜ ਮੰਦਰ ਮੁਛਿ ਮੁਛਿ ਕੁਇਰ ਰੁਲਾਇਆ॥ (ਪੰਨਾ 418)

ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜੇਕਰ ਉਹ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਧਰਮ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਅਤੇ ਰੰਗ-ਤਮਾਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਆਪਣੇ ਫਰਜ਼ ਨੂੰ ਪਾਲਦੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਸਜ਼ਾ ਨਾਂਹ ਮਿਲਦੀ। ਗੁਰਵਾਕ ਹੈ:

ਅਗੋ ਦੇ ਜੇ ਚੇਤੀਐ ਤਾਂ ਕਾਇਤੁ ਮਿਲੈ ਸਜਾਇ॥
ਸਾਹਾਂ ਸੁਰਤਿ ਗਵਾਈਆ ਰੰਗਿ ਤਮਾਸੈ ਚਾਇ॥
ਬਾਬਰਵਾਣੀ ਫਿਰਿ ਗਈ ਕੁਇਰੁ ਨ ਰੋਟੀ ਖਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 417)

ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਜੀ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਕਿਰਤੀ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਅੰਤਲੇ ਸਮੇਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਬੇਟੀ ਦੇ ਘਰ ਪਿੰਡ ਤਤਲੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਦਾ ਸਮਾਂ ਇੱਥੇ ਹੀ ਭਜਨ-ਬੰਦਗੀ ਵਿਚ ਗੁਜਾਰਦੇ ਹੋਏ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ਦੀ ਪੱਕੀ ਤਾਰੀਖ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ।