ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਲੜਿਆ ਗਿਆ ਯੁੱਧ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਤਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਪ੍ਰਪੱਕ ਯੁੱਧ-ਨੀਤਿਕ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਲਫ਼ਜ਼ਾਂ ਵਿਚ ਬਿਆਨ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਵਕਤ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਨਾਲ 14 ਲੜਾਈਆਂ ਲੜੀਆਂ ਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਚ ਹੀ ਫ਼ਤਿਹ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਯੁੱਧ-ਨੀਤੀ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰਾਂ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਯੱੁਧ ਵਿਚ ਜਿੱਤਣ ਲਈ ਭਾਰੀ ਫੌਜੀ ਗਿਣਤੀ ਹੀ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀ ਹੁੰਦੀ ਬਲਕਿ ਹੌਂਸਲਾ, ਬਹਾਦਰੀ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਤੇ ਸਥਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਘੜ੍ਹੀ ਗਈ ਇਕ ਚੰਗੀ ਯੁੱਧ- ਨੀਤੀ ਵੀ ਜੰਗ ਜਿੱਤਣ ਲਈ ਕਾਰਗਰ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸ ਗਵਾਹ ਹੈ ਕਿ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਸੂਰਬੀਰਾਂ ਨੇ ਚੰਗੀ ਕੂਟਨੀਤੀ ਤੇ ਯੁੱਧ-ਨੀਤੀ ਨਾਲ ਸਮਰੱਥਾ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਕਹਿੰਦੇ ਕਹਾਉਂਦੇ ਸਾਮਰਾਜ ਢਹਿ-ਢੇਰੀ ਕਰ ਕੇ ਅਪਣੇ ਰਾਜ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਲੜੀਆਂ ਗਈਆਂ 14 ਜੰਗਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਜੰਗ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਪਾਸ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨਾਲੋਂ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੱਧ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਗੋਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸੀ। ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਚਮਕੌਰ ਦੇ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੋਲ ਚਾਲੀ ਮਰਜੀਵੜੇ ਸਿੰਘ ਸਨ, ਉੱਥੇ ਮੁਗ਼ਲਾਨੀ ਦਲਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਸਹਿਤ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੀ, ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਫ਼ਤਿਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਹਾਸਲ ਹੋਈ। ਇਸ ਲਈ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਤਾਕਤ ਤੇ ਸਿੰਘਾਂ ਤੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ, ਸਿੱਖੀ ਸਿਦਕ ਵਿਚ ਭਰੋਸਾ ਤੇ ਨਾਮ ਬਾਣੀ ਦੇ ਰਸੀਏ ਹੋਣਾ ਸਹਾਈ ਹੋਇਆ, ਉੱਥੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਜਗ੍ਹਾ ਦੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸਹੀ ਚੋਣ ਤੇ ਪੂਰੀ ਜੰਗੀ ਵਿਉਤਬੰਦੀ ਵੀ ਜਿੱਤ ਲਈ ਅਸਰਦਾਰ ਹੋਈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ ’ਤੇ 21 ਵੈਸਾਖ ਸੰਮਤ 1762 ਨੂੰ ਜੰਗ ਲੜੀ। ਜਿੱਥੇ ਅੱਜ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮੁਕਤਸਰ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਜੰਗ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵੀ ਰੁਹਾਨੀਅਤ ਦੇ ਸੋਮੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਮਹਾਨ ਯੁੱਧ-ਨੀਤੀ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਵਸੇਬਾ ਛੱਡ ਕੇ ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਯੁੱਧ ਲੜ ਕੇ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੋਟਕਪੂਰੇ ਦੀ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਪੁੱਜੇ ਤਾਂ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਮੁਗ਼ਲ ਫੌਜਾਂ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਆ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਯੁੱਧ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ, ਇਸੇ ਲਈ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਯੋਗ ਥਾਂ ਜਾਣ ਕੇ ਕੋਟਕਪੂਰੇ ਦੇ ਹਾਕਮ ਕਪੂਰੇ ਤੋਂ ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੰਗਿਆ ਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕਪੂਰੇ ਜੇ ਤੂੰ ਸਾਨੂੰ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਨਾਲ ਲੜਨ ਲਈ ਕਿਲ੍ਹਾ ਦੇ ਦੇਵੇ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਮਾਰ, ਮਾਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਕਵੀ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਵੀ ਇਸ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕੀਤਾ ਹੈ:

ਸਤਿਗੁਰ ਦੇਖਤਿ ਦੁਰਗ ਬੀਚਾਰਾ। ਜੇ ਕਰ ਦੇਹਿ ਕਪੂਰਾ ਕੋਟ। ਲਾਖਹੁ ਤੁਰਕਹ ਤਹਿ ਗਹਿ ਓਟ।

ਕਪੂਰੇ ਨੇ ਮੁਗ਼ਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਡਰ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਕਿਲ੍ਹਾ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਪਰੰਤੂ ਨਾਲ ਹੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਦਾ ਭੈਅ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਿਆਂ ਆਪਣਾ ਇੱਕ ਖਾਸ ਆਦਮੀ ਜੋ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਭੇਤੀ ਸੀ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਤੋਰ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਖਾਨੇ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਦੇਸ਼ (ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਮਾਲਵੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ) ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਲੋੜੀਂਦੀ ਢੁਕਵੀਂ ਜਗ੍ਹਾ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ ਤਾਂ ਖਾਨੇ ਨੇ ਕਿਹਾ:

ਪ੍ਰਭ ਜੀ ਏਕ ਤਾਲ ਖਿਦਰਾਣਾ। ਅਲਪ ਨੀਰ ਤਿਤ ਕੋ ਹਮਜਾਣਾ।
ਅਪਰ ਥਾਨ ਤਿਸ ਨਿਕਟ ਨ ਪਾਣੀ।ਤਹਾਂ ਲੇ ਚਲੋ ਹੋਇ ਅਗਵਾਨੀ ।

ਆਖ਼ਿਰ ਰਾਮੇਆਣਾ, ਮੱਲਣ, ਰੁਪੇਆਣੇ ਆਦਿ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੁੰਦੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ ’ਤੇ ਪੁੱਜ ਗਏ। ਢਾਬ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਲਬਾਲਬ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਭਰੀ ਕਿਉਕਿ ਇਹ ਬਾਰਿਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰਦੀ ਸੀ, ਸਾਰਾ ਸਾਲ ਇਸ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਭਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਵਕਤ ਵੈਸਾਖ ਮਹੀਨਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਬਰਸਾਤ ਵਿਚ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਬਾਕੀ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਵੇਲੇ ਇਸ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿਚ ਲੋੜੀਂਦਾ ਪਾਣੀ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਸੋਭਾ ਅੰਦਰ ਕਵੀ ਸੈਨਾਪਤਿ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਉਪਮਾ ਕਰਦਿਆਂ ਇਸ ਲੜਾਈ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਢਾਬ ਵਿਚ ਉਸ ਸਮੇਂ ਪਾਣੀ ਦੇ ਹੋਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਦੋਹਰਾ: ਸਾਇਰ ਏਕ ਅਪਾਰ ਸਰ, ਸੁਭਰ ਭਰਿਓ ਤਹਿ ਨੀਰ।
ਤਿਹ ਥਾਂ ਕੀਨੀ ਛਾਵਨੀ, ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਗਹੀਰ।

ਭਾਵ: ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰੇ ਸਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਛਾਉਣੀ ਪਾਈ।

ਇਸ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਯੁੱਧ ਲੜਨ ਲਈ ਇਸ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਮੁਕਾਮ ਕਰਨਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਚੰਗੇ ਰਣਨੀਤਿਕ ਵਜੋਂ ਰੂਪਮਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਅਪਣੇ ਪੱਖ ਦੇ ਵਿਚ ਕਈ ਗੱਲਾਂ ਤੱਕੀਆਂ ਤੇ ਯੱੁਧ-ਨੀਤੀ ਘੜੀ। ਜਿਵੇ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਗਰਮੀ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ’ਤੇ ਕਾਬਜ਼ ਹੋਣਾ। ਉਧਰ ਮਾਝੇ ਵੱਲੋਂ ਆਏ ਉਹ 40 ਸਿੰਘ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭੁੱਖ ਤੋਂ ਤੰਗ ਆ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਬੇਦਾਵਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਆਪਣੀ ਭੁਲ ਬਖ਼ਸ਼ਾਉਣ ਦੀ ਮਨਸ਼ਾ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਪਾਸ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਣ ਲਈ ਆ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਢਾਬ ਦੇ ਕੰਢੇ ਨੀਂਵੇਂ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਅਤੇ ਸੰਘਣੀਆਂ ਝਾੜੀਆਂ ਵਿਚ ਲੁਕ ਕੇ ਬੈਠ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮੋਰਚਿਆਂ ਵਜੋਂ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਦਿਆਂ ਆ ਰਹੇ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਸੱਟ ਮਾਰਨ ਦੀ ਵਿਉਂਤਬੰਦੀ ਕੀਤੀ। ਝਾੜੀਆਂ ਉੱਪਰ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਬਸਤਰ ਆਦਿਕ ਪਾ ਕੇ ਤੰਬੂਆਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਦੇਣ ਦੀ ਸਕੀਮ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਜੁ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਬਹੁ-ਗਿਣਤੀ ਹੋਣ ਦਾ ਭੁਲੇਖਾ ਪਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਇੱਥੇ ਅੱਜ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਤੰਬੂ ਸਾਹਿਬ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਢਾਬ ਤੋਂ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਕੁਝ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਸਹਿਤ ਇਕ ਉੱਚੀ ਟਿੱਬੀ ਉੱਤੇ ਮੋਰਚਾ ਲਾਇਆ, ਜਿੱਥੋਂ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਨੂੰ ਚੁਣ-ਚੁਣ ਕੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ’ਤੇ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਇੱਥੇ ਅੱਜ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਟਿੱਬੀ ਸਾਹਿਬ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਦਿੱਬ ਪ੍ਰਤਾਪ ਅਤੇ ਚੰਗੀ ਰਣਨੀਤੀ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਦਿਆਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ ’ਤੇ ਜੰਗ ਵਿਚ ਫ਼ਤਿਹ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਵੀਰਾਨ ਤੇ ਕਰੀਰ ਆਦਿ ਝਾੜੀਆਂ ਨਾਲ ਲੁਕੀ ਇਸ ਢਾਬ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਨਿਵਾਜਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਕੰਢੇ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰੀ, ਦਸ ਹਜ਼ਾਰੀ ਆਦਿ ਦੇ ਖ਼ਿਤਾਬ ਦਿੱਤੇ। ਇਸ ਲੜਾਈ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪਹਿਲੂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜੰਗ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਸਤਿਗਰੂ ਜੀ ਅਪਣੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀਆਂ ਲੋਥਾਂ ਕੋਲ ਆਏ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਮਹਾਨ ਕਰੁਣਾਮਈ ਤੇ ਬੈਰਾਗਮਈ ਮੁਖੜਾ ਰੂਪਮਾਨ ਹੋਇਆ। ਪਿਆਰੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਸਹਿਕਦੇ ਭਾਈ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਜੋ ਮਾਝੇ ਦੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰ ਸਨ, ਪਾਸ ਗੁਰੂ ਜੀ ਅੱਪੜੇ ਤਾਂ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸੀਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਅਪਣੀ ਗੋਦ ਵਿਚ ਲੈ ਕੇ ਇਛਾ ਪੁੱਛੀ ਤਾਂ ਭਾਈ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨੇ ਟੁੱਟੀ ਗੰਢਣ ਲਈ ਅਰਜ਼ ਕੀਤੀ ਜੋ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਨਾ- ਸਿਰਫ ਬੇਦਾਵਾ ਹੀ ਪਾੜ੍ਹਿਆ ਬਲਕਿ ਸ਼ਹੀਦ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤਿਆਂ ਦੀ ਮਹਾਨ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਨਿਵਾਜਿਆ। ਇਸ ਜੰਗ ਵਿਚ ਮਾਝੇ ਦੇ 40 ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਮਹਾਨ ਕੁਰਬਾਨੀ ਕੀਤੀ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ 40 ਮੁਕਤੇ ਆਖ ਕੇ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਾਤਾ ਭਾਗੋ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਆਹੂ ਲਾਹ ਸੁੱਟੇ। ਮਾਤਾ ਜੀ ਇਸ ਜੰਗ ਵਿਚ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਏ ਸਨ, ਜਿਨਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਰਵਾਇਆ। ਅੱਜ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸੋਹਣੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਨਗਰ ਘੁੱਗ ਵਸਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਇੱਥੇ ਹਰ ਸਾਲ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।