ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਵਸਾਈ ਨਗਰੀ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ, ਪਹਿਲਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇੱਕ ਕਿਲ੍ਹਾ ਬਣਵਾਇਆ ਸੀ। ਪਰ ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਇਸ ਨਗਰੀ 'ਤੇ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਅਤੇ ਅਬਦਾਲੀ ਵੱਲੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਹਮਲੇ ਹੋਣ ਲੱਗੇ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨਗਰੀ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧਾਉਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ 1745 ਈ. ਵਿਚ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦਲ ਨੇ ਭਾਰੀ ਇਕੱਤਰਤਾ ਕਰ ਕੇ, ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਗੜ੍ਹੀ ਉਸਾਰਨ ਦੀ ਸੋਚੀ।

ਗੜ੍ਹੀ ਰਾਮਰੌਣੀ

ਗੜੀ ਉਸਾਰਨ ਲਈ ਹੁਣ ਥਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਨੀ ਸੀ। ਲੰਮੀ ਵਿਚਾਰ ਉਪਰੰਤ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦਲ ਨੇ ਨਿਰਣਾ ਲਿਆ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਇੱਕ ਮੀਲ ਦੂਰ ਦੱਖਣ ਵੱਲ, ਜਿੱਥੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਰਾਮਸਰ ਸਰੋਵਰ ਬਣਾਇਆ ਸੀ, ਸਾਨੂੰ ਉੱਥੇ ਗੜ੍ਹੀ ਬਣਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਉਸ ਅਸਥਾਨ ’ਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਇੱਕ ਖੂਹੀ ਵੀ ਬਣਵਾਈ ਸੀ, ਉਸ ਪਾਸ ਗੜ੍ਹੀ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਫਿਰ ਗੜ੍ਹੀ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਹੋਣ ਲੱਗੀ, ਇਸ ਕੰਮ ਵਿਚ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦਲ ਸਭ ਸਰਦਾਰ ਵਧ-ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਸਿੰਘ ਆਪ ਹੀ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਅਤੇ ਆਪ ਹੀ ਚਿਣਾਈ ਕਰਦੇ। ਛੇਤੀ ਹੀ ਬੁਰਜ ਅਤੇ ਵੱਡਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਬਣਾ ਕੇ ਗੜ੍ਹੀ ਉਸਾਰ ਲਈ। ਫਿਰ ਗੜ੍ਹੀ ਦੇ ਗਿਰਦੇ ਖਾਈ ਤੇ ਮੋਰਚੇ ਬਣਾ ਲਏ ਗਏ:

ਚੌਪਈ- ਰਾਮਦਾਸ ਸਰ ਜੇ ਪੰਜ ਬਨਾਏ, ਇਕ ਥਾਂ ਲੀਜੈ ਕੰਧ ਚਿਣਾਏ।
ਮਰੀਂ ਤੁਰਕ ਤਹਿਂ ਆਪੇ ਆਇ, ਗੜ੍ਹੀ ਬਨਾਓ ਰਣ ਥੰਮ੍ਹ ਭਾਇ॥14॥
ਹੁਤੀ ਖੂਹੀ ਤਹਿਂ ਗੁਰੂ ਲਵਾਈ, ਤਿਹ ਥਾਂ ਲੀਨੀ ਨੀਂਹ ਧਰਾਈ।
ਆਪੈ ਰਾਜ ਸਿੰਘ ਆਪੇ ਮਜੂਰ, ਬਡੇ ਭੁਜੰਗੀ ਦਿਲ ਕੇ ਸੂਰ॥15॥
ਆਪੇ ਪੀਸੈਂ ਆਪ ਪਕਾਵੈਂ, ਤੇਤੋ ਬਡੇ ਸ੍ਰਦਾਰ ਕਹਾਵੈਂ।
ਜੋਊ ਕਰੈ ਸਿੰਘ ਬਹੁਤੋ ਕੰਮ, ‘ਧੰਨ ਧੰਨ’ ਕਹੈਂ, ਸਿੰਘ ਤਿਸੈ ਜੰਮ॥16॥
ਕੋਊ ਕਰੈ ਨ ਕਿਸੀ ਸ਼ਰੀਕਾ, ਕੋਈ ਨ ਸੁਨਾਵੈ ਦੁਖ ਨਿਜ ਜੀ ਕਾ।
ਕੰਧ ਬਣਾਵੈਂ ਦੌੜੇ ਦੌੜ, ਜਿਮ ਬੰਦਰ ਪੁਲ ਬੰਧਤ ਧੌੜ॥17॥...
ਦੋਹਰਾ- ਚਾਰੇ ਲੰਗਾਂ ਲੈ ਤੁਰੇ ਨਿਸਦਿਨ ਨਾਹਿਂ ਥਕਾਇ
ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਜਿਉਂ ਕਹੈ ਤਿਮ ਤਿਮ ਦੌੜ ਕਮਾਹਿ॥18॥
ਚੌਪਈ- ਬੁਰਜ ਦਰਵਾਜੇ ਬਨਾਯੋ ਬਡ ਖਾਸ,
ਮੰਡਯੋ ਸ ਮਰਨੋਂ ਤਿਹ ਥਾਂ ਵਾਸ।
ਜੋ ਲਭਯੋ ਕਿਛ ਖਰਚ ਸੁ ਪਾਯੋ, ਲੁਟਯੋ ਕੁਟਯੋ ਥੋ ਜੋ ਭੁਜ ਚਾਯੋ॥19॥
ਚਾਰ ਓਰ ਤਿਹ ਰੌਣੀ ਬਣਾਈ, ਇਮ ਕਰ ਰੌਣੀ ਨਾਮ ਸਦਾਈ।
ਗਿਰਦੈ ਲਏ ਭੁਇ ਮੋਰਚੇ ਪੁਟਾਇ, ਖਾਈ ਲਈ ਅਤਿ ਗਹਰ ਕਰਾਇ॥20॥
ਆਪੇ ਪੱਟੈਂ ਆਪ ਉਸਾਰੈਂ, ਰਾਜ ਮਜੂਰ ਸਿੰਘ ਗੁਰੂ ਪਿਆਰੈ।
ਰਾਤ ਦਿਵਸ ਕਰ ਕੰਧ ਚਿਨਾਈ, ਕਿਛਕੁ ਆਸਰੋ ਲਯੋ ਬਨਾਈ॥21॥
ਸਿੰਘ ਪੰਜ ਸੈ ਭਯੋ ਉਹਾਂ ਸਾਰੋ, ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਨ ਕੋ ਉਨ ਪ੍ਰਣ ਧਾਰੋ।
ਔਰ ਜ਼ਯਾਦ ਕੀ ਜਗ੍ਹਾ ਥੀ ਨਾਹੀਂ, ਇਸ ਬਿਧ ਸਿੰਘ ਵੜੇ ਘਣੇ ਨਾਂਹੀ॥22॥

ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀ, ਜੋ ਉਸਾਰੀ ਦੇ ਕੰਮ ਦੇ ਗਿਆਤਾ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਕੰਮ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਇਸ ਗੜ੍ਹੀ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਰਾਮ ਰੌਣੀ’ ਪਿਆ। ਇਸ ਵਿਚ ਪੰਜ ਸੌ ਮਰਜੀਵੜੇ ਸਿੰਘ ਤਾਇਨਾਤ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ।

ਰਾਮਰੌਣੀ 'ਤੇ ਪਹਿਲਾ ਹਮਲਾ

ਉਸ ਸਮੇਂ ਜਲੰਧਰ ਦਾ ਹਾਕਮ ਅਦੀਨਾ ਬੇਗ ਬੜਾ ਚਲਾਕ ਆਦਮੀ ਸੀ, ਉਹ ਸਿੱਖ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਆਪਣੀ ਸੱਤਾ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਅਦੀਨਾ ਬੇਗ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ। ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵੀ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਨਾ ਹੀ ਠੀਕ ਸਮਝਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਵੀ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੀ ਰਣਨੀਤੀ ਦਾ ਭੇਤੀ ਹੋਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸੀ, ਦੂਸਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਖਿਆਲ ਸੀ ਕਿ ਹਾਕਮਾਂ ਨਾਲ ਰਹਿ ਕੇ ਉਹ ਦੀਵਾਨ ਕੌੜਾ ਮੱਲ ਵਾਂਗ ਪੰਥ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਸੇਵਾ ਕਰ ਸਕਣਗੇ। ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਦੀਨਾ ਬੇਗ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰ ਲਈ।

ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਜਥੇ ਸਮੇਤ ਅਦੀਨਾ ਬੇਗ ਨਾਲ ਜਾ ਮਿਲੇ। ਅਦੀਨਾ ਬੇਗ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਜਰਨੈਲ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸੌ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਸੱਠ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੀ ਪਲਟਨ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੋਆਬੇ ਵਿਚ ਜਗੀਰ ਵੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਸਮੇਂ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਫ਼ਾਇਦਾ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਵਾਹ ਲਗਾਈ। ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਈ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਜਲੰਧਰ ਦੁਆਬ ਵਿਚ ਥਾਣੇਦਾਰ ਲਗਵਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਸੀ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਕਈ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਅਹੁਦੇਦਾਰਾਂ ਖ਼ਾਸਕਰ ਦੀਵਾਨ ਕੌੜਾ ਮੱਲ ਨਾਲ ਚੰਗੇ ਸੰਬੰਧ ਬਣਾ ਲਏ; ਜਿਸਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ਬਹੁਤ ਮਦਦ ਕੀਤੀ।

ਹੁਣ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸੂਬੇਦਾਰ ਮੀਰ ਮੰਨੂੰ ਬਣਿਆ, ਜੋ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਨਾਮੋ-ਨਿਸ਼ਾਨ ਮਿਟਾਉਣ ’ਤੇ ਤੁਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਅਦੀਨਾ ਬੇਗ ਨੂੰ ‘ਰਾਮਰੌਣੀ’ ਉੱਪਰ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਅਦੀਨਾ ਬੇਗ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਦੀਵਾਨ ਕੌੜਾ ਮੱਲ ਅਤੇ ਮੀਰ ਅਜ਼ੀਜ਼ ਬਖਸ਼ੀ ਨੂੰ ਵੀ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਕੇ ਭੇਜਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਰਾਮਰੌਣੀ ਨੂੰ ਘੇਰਾ ਪਾ ਲਿਆ। ਅਦੀਨਾ ਬੇਗ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿਚ ਨੌਕਰੀ ਕਰਨ ਕਾਰਨ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵੀ ਮਜਬੂਰਨ, ਆਪਣੇ ਦਸਤੇ ਸਣੇ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਾ ਪਿਆ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਖ਼ਾਲਸੇ ਵੱਲ ਰਿਹਾ।

ਰਾਮਰੌਣੀ ਦਾ ਇਹ ਘੇਰਾ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ। ਰਾਮਰੌਣੀ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਪੰਜ ਸੌ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ ਸੌ ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਿਲ ’ਤੇ ਭਾਰੀ ਸੱਟ ਲੱਗੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਇਹ ਕਿਲ੍ਹਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸਾਰਨ ਵਿਚ ਉਸ ਦਾ ਵੀ ਯੋਗਦਾਨ ਸੀ, ਹੁਣ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿਚ ਹੈ। ਉਹ ਪੰਥ ਦੀ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਸਹਾਇਤਾ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣ ਲੱਗੇ। ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਇੱਕ ਚਿੱਠੀ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਘੱਲੀ ਕਿ ਖ਼ਾਲਸਾ ਸਾਨੂੰ ਨਾਲ ਮੇਲ ਲਵੇ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਪੰਥ ਨਾਲ ਰਲ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਾਈਏ, ਖ਼ਾਲਸਾ ਦਲ ਨੇ ਅਰਜ਼ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਦਾ ਭਰਪੂਰ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ। ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਉੱਤਰ ਤੀਰ ਰਾਹੀਂ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।

ਰਾਤ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਗੜ੍ਹੀ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਪਣੀ ਫ਼ੌਜ ਅਤੇ ਜੰਗੀ ਸਾਮਾਨ ਸਮੇਤ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦਲ ਨਾਲ ਜਾ ਮਿਲੇ। ਇਸ ਨਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਦੌੜ ਗਈ, ਉਹ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਵਿਚ ਹੋ ਗਏ:

ਦੋਹਰਾ- ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਕੋ ਤਿਨ ਕਹਯੋ, ਅਬ ਆਪ ਤੁਮ ਕਰੋ ਸੰਭਾਲ।
ਅਬ ਹਮ ਅੰਦਰ ਵੜੇਂਗੇ, ਮਰੀਂ ਸੁ ਪੰਥਹਿ ਨਾਲ॥48॥
ਚੌਪਈ- ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਭੀ ਸਿੰਘਨ ਕਹਯੋ, ਹਮ ਕਬ ਖਾਲਸਯੋਂ ਟੁਟਨ ਚਹਯੋ।
ਹਮ ਭੀ ਰਲੈਂਗੇ ਖਾਲਸੇ ਨਾਲ, ਖਾਲਸੋ ਟੂਟੀ-ਗੰਢਨ-ਵਾਲ॥49॥
ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲਿਖੀ ਅਰਦਾਸ, ਬੰਧ ਤੀਰ ਘੱਲੀ ਸਿੰਘਨ ਪਾਸ।
ਅਬ ਹਮ ਕੋ ਤੁਮ ਲੇਹੁ ਮਿਲਾਇ, ਤੌ ਆਇ ਪਰੈਂ ਖਾਲਸੇ ਸਰਨਾਇ॥50॥
ਸਿੰਘਨ ਲਿਖਯੋ ‘ਅਬ ਮਿਲਨੇ ਵੇਲਾ, ਟੂਟੇ ਫੂਟੇ ਕੋ ਹੋਵਗੂ ਮੇਲਾ।”
ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਬੇਗ ਦੀਨ ਕਹਯੋ, ‘ਹਮਰੋ ਹਿਸਾਬ ਅਬੈ ਕਰ ਦਯੋ ॥51॥
ਹਿਸਾਬ ਕਰਾਇ ਸੁ ਦੋ ਦਿਨ ਪਾਇ, ਵੜਯੋ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਅੰਦਰ ਜਾਇ।
ਜਬ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਅੰਦਰ ਵੜਾ, ਤੁਰਕਨ ਸਿਰ ਜਨੁ ਪਾਣੀ ਪੜਾ॥52॥

ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅੰਦਰ ਜਾ ਕੇ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਕਮਾਨ ਸੰਭਾਲ ਲਈ। ਸ਼ਾਹੀ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਹੌਸਲੇ ਟੁੱਟ ਗਏ, ਜੰਗ ਜਿੱਤਣੀ ਹੁਣ ਆਸਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਖ਼ਾਨ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਾਹ ਨਿਵਾਜ ਖ਼ਾਨ ਮੁਲਤਾਨ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਜਮਾ ਕੇ ਲਾਹੌਰ ਆਉਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਦੂਸਰਾ ਇਹ ਖ਼ਬਰਾਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਕਿ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਫਿਰ ਹਮਲਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮੀਰ ਮੰਨੂੰ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਲਈ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਸੀ। ਸੋ ਮੀਰ ਮੰਨੂੰ ਨੇ ਦੀਵਾਨ ਕੌੜਾ ਮੱਲ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਨਵੰਬਰ 1748 ਈ. ਨੂੰ ਰਾਮਰੌਣੀ ਦਾ ਘੇਰਾ ਚੁੱਕ ਲਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਦੀਵਾਨ ਕੌੜਾ ਮੱਲ ਦੇ ਕਹਿਣ ’ਤੇ ਪੱਟੀ ਪਰਗਣੇ ਦੇ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਪਿੰਡ ਰਾਮਰੌਣੀ ਦੇ ਨਾਮ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤੇ:

ਦੋਹਰਾ- ਸਤਿਗੁਰ ਕੁਦਰਤ ਯੌ ਭਈ, ਕਰਨ ਸੁ ਸਿੰਘਨ ਕਾਜ।
ਵੜੈ ਮੁਲਤਾਨੈ ਆਈ ਸੋ, ਪੁਤ ਖਾਨੂ ਸ਼ਾਹ ਨਵਾਜ਼॥53॥
ਚੌਪਈ- ਤਬ ਤੁਰਕਨ ਅਪਨੀ ਪੜ ਗਈ, ਮੀਰ ਮੰਨੂੰ ਨੇ ਫੌਜ ਸਦ ਲਈ।
ਤਬ ਕੌੜਾ ਮਲ ਬਾਤ ਬਨਾਈ, ਸਿੰਘਨ ਲਈਏ ਸਾਥ ਰਲਾਈ॥54॥
ਦੀਨਾ ਬੇਗ ਭੀ ਸ਼ਾਹਦੀ ਪੂਰੀ, ਮੀਰ ਮੰਨੂੰ ਕੇ ਗਿਣੀ ਹਜੂਰੀ।
ਮੀਰ ਮੰਨੂੰ ਤੇ ਲਯੋ ਕਹਾਇ, ਕੌੜਾ ਮੱਲ ਸਿੰਘ ਲਏ ਚੜ੍ਹਾਇ॥55॥
ਮਾਝੋ ਪੱਟੀ ਸੰਗ ਲਏ ਰਲਾਈ, ਆਧੀ ਸਿੰਘਨ ਲਿੱਖ ਦੁਆਈ।
ਬਾਰਾਂ ਪਿੰਡ ਜੋ ਗੁਰ ਚਕ ਵਾਲੇ, ਲਿਖਾਇ ਦੀਏ ਰਾਮ ਰੌਣੀ ਨਾਲੇ॥56॥

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੀਰ ਮੰਨੂੰ ਨੇ ਕੌੜਾ ਮੱਲ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖਾਂ ਤੋਂ ਮਦਦ ਵੀ ਮੰਗੀ। ਸਿੱਖ ਮੰਨ ਗਏ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਚਲ ਪਏ। ਪਰ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਬਿਮਾਰ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੜ੍ਹੀ ਸੰਭਾਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦਲ ਚਲਾ ਗਿਆ।

ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਤਰਖਾਨ ਬਿਮਾਰੈਂ।
ਥਾ ਤਬ ਛੋਡਯੋ ਕਿਲੇ ਮਝਾਰੈਂ।

ਨਵਾਂ ਰੂਪ ਰਾਮਗੜ੍ਹ

ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਰਾਮਰੌਣੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਪੱਕਿਆਂ ਕਰ, ਰਾਮਗੜ੍ਹ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਖ਼ਾਲਸਾ ਦਲ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ, ਉਸ ਦੀ ਅਦੁੱਤੀ ਸੇਵਾ ਬਦਲੇ ਇਹ ਕਿਲ੍ਹਾ ਸੰਭਾਲ ਦਿੱਤਾ। ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਨਾਮ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਇਆ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇਹ ਨਾਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਜੁੜ ਗਿਆ।

ਕਿਲਾ ਰਾਮਗੜ ਇਨੀਕੋ ਬਖਸ਼ ਪੰਥ ਨੇ ਦੀਨ
ਨਾਮ ਰਾਮਗੜੀਏ ਭਯੋ ਇਸੀ ਹੇਤ ਤੈ ਚੀਨ।

ਰਾਮਗੜ੍ਹ ’ਤੇ ਦੂਜਾ ਹਮਲਾ ਅਤੇ ਢਾਹ ਦੇਣਾ

ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਦੇ ਹਮਲੇ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਇੱਕੋ ਇਕ ਮਿੱਤਰ ਦੀਵਾਨ ਕੌੜਾ ਮੱਲ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਿਆ ਤਾਂ ਮੀਰ ਮੰਨੂੰ ਫਿਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵਿਗਾੜ ਬੈਠਾ। ਉਸ ਨੇ ਰਾਮਗੜ੍ਹ ਦੀ ਜਗੀਰ ਵੀ ਜ਼ਬਤ ਕਰ ਲਈ ਅਤੇ ਮੁੜ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮੂਲੋਂ ਮਿਟਾਉਣ ਲਈ ਜ਼ੋਰ ਲਗਾਉਣ ਲੱਗਾ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਰਾਮਗੜ੍ਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰੜਕਦਾ ਸੀ, ਸੋ ਉਸ ਨੇ ਸਰਕਾਰੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੂੰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਘੇਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕਮਾਨ ਹੇਠ ਕੇਵਲ ਨੌਂ ਸੌ ਸਿੱਖ ਸਨ, ਪਰ ਬਾਹਰ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਸੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਡਟ ਕੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਨਾ ਗਈ। ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਡਟੇ ਰਹਿਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸੀ, ਸੋ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਸਿੱਖਾਂ ਸਮੇਤ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਵੱਢ-ਟੁੱਕ ਕਰਦੇ ਦੂਰ ਨਿਕਲ ਗਏ। ਸ਼ਾਹੀ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਰਾਮਗੜ੍ਹ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ, ਇਸ ਨੂੰ ਢਹਿ-ਢੇਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਰਾਮਗੜ੍ਹ ਦੀ ਮੁੜ ਉਸਾਰੀ

ਜਿਉਂ ਹੀ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਨੂੰ ਮੀਰ ਮੰਨੂੰ ਦੇ ਮਰਨ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਅਤੇ ਮੁੜ ਰਾਮਗੜ੍ਹ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ , ਦੇ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨਕਾਰਾ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਸੋ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦਲ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਸੁਧਾਰਨ ਲਈ ਰਾਖੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਚਾਲੂ ਕੀਤਾ। ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਨੇ ਰਾਮਗੜ੍ਹ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾ ਕੇ, ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਸੰਭਾਲੀ।

ਰਾਮਗੜ੍ਹ ’ਤੇ ਤੀਜਾ ਹਮਲਾ ਅਤੇ ਢਾਹ ਦੇਣਾ

ਪਰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਨੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਉਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦਿੱਲੀ ਲੁੱਟੀ, ਫੇਰ ਪੰਜਾਬ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਤੈਮੂਰ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸੂਬੇਦਾਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਤੈਮੂਰ ਨੇ ਵੀ ਮੀਰ ਮੰਨੂੰ ਵਾਂਗ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮਲੀਆਮੇਟ ਕਰਨ ਲਈ ਕਤਲਾਮ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 1757 ਈ. ਵਿਚ ਤੈਮੂਰ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਰਾਮਗੜ੍ਹ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਢਾਹ ਦਿੱਤਾ।

ਪਰ ਛੇਤੀ ਹੀ ਅਦੀਨਾ ਬੇਗ ਨੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦਲ ਅਤੇ ਮਰਹੱਟਿਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਤੈਮੂਰ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚੋਂ ਭਜਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸੂਬੇਦਾਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਰਾਹਤ ਮਿਲੀ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਨੇ ਫਿਰ ਤੋਂ ਰਾਮਗੜ੍ਹ ਉਸਾਰ ਲਿਆ।

ਰਾਮਗੜ੍ਹ ’ਤੇ ਚੌਥਾ ਹਮਲਾ ਅਤੇ ਢਾਹ ਦੇਣਾ

ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਅਦੀਨਾ ਬੇਗ ਨੇ ਅੱਖਾਂ ਫੇਰ ਲਈਆਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਖ਼ਾਲਸਾ ਹੁਣ ਛੇਤੀ ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਮਾਲਕ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ। ਉਸ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਇਲਾਕੇ ਖੋਹ ਲਏ। ਫਿਰ ਮੀਰ ਅਜ਼ੀਜ਼ ਬਖ਼ਸ਼ੀ ਨੂੰ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਣ ਲਈ ਭੇਜਿਆ।

ਮੀਰ ਅਜ਼ੀਜ਼ ਬਖ਼ਸ਼ੀ ਨੇ ਵੱਡੀ ਫ਼ੌਜ ਨਾਲ ਰਾਮਗੜ੍ਹ ਨੂੰ ਘੇਰਾ ਪਾ ਲਿਆ। ਕਿਲ੍ਹਾ ਰਾਮਗੜ੍ਹ ਅੰਦਰ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਿੱਤਰ ਸ. ਜੈ ਸਿੰਘ ਜੈ ਕਨ੍ਹਈਆ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨਾਲ ਸਨ। ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਤੇ ਸ ਸਿੰਘ ਕਨ੍ਹਈਆ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਕੇ ਬੰਦੂਕਾਂ ਅਤੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਵੈਰੀ ਦੀ ਵੱਢ-ਟੁੱਕ ਕਰ ਕੇ ਅੰਦਰ ਆ ਜਾਂਦੇ। ਵੈਰੀ ਬਥੇਰਾ ਜ਼ੋਰ ਲਾਉਂਦੇ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧੂੜ ਨੂੰ ਵੀ ਪੁੱਜ ਨਾ ਸਕੇ। ਅੰਤ ਇੱਕ ਰਾਤ ਮੀਰ ਅਜ਼ੀਜ਼ ਬਖ਼ਸ਼ੀ ਬਰੂਦ ਨਾਲ ਕੰਧ ਵਿਚ ਮੋਰਾ ਕਰਨ ਵਿਚ ਸਫ਼ਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਅੰਦਰ ਡਟੇ ਰਹਿਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਹ ਫਿਰ ਹੱਲਾ ਕਰ ਕੇ ਚੀਰਦੇ ਹੋਏ ਹਰਨ ਹੋ ਗਏ।੧੧ ਮੀਰ ਅਜ਼ੀਜ਼ ਬਖ਼ਸ਼ੀ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਦਿੱਤਾ।

ਰਾਮਗੜ੍ਹ ਦੀ ਮੁੜ ਉਸਾਰੀ

1758 ਈ. ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸੂਬੇਦਾਰ ਅਦੀਨਾ ਬੇਗ ਮਰ ਗਿਆ। ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮੌਕਾ ਮਿਲਦਿਆਂ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਇਲਾਕੇ ਜਿੱਤ ਲਏ। ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫੇਰ ਰਾਮਗੜ੍ਹ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਉਸਾਰ ਲਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਨੇ ਸਿਰੜ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਕਿਲ੍ਹਾ ਰਾਮਗੜ੍ਹ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਿਆ। ਅੰਤ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਇਹ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਕਿਲ੍ਹਾ ਰਾਮਗੜ੍ਹ, ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਦੇ ਅਜਿੱਤ ਹੌਸਲੇ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸੀ।