ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਅਠਵੀਂ ਵੰਸ਼ ਭਾਈ ਮੌਹਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਮਾਤਾ ਨਿਸਤਾਰਾਂ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਭਾਈ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ 1780 ਬਿ. ਸੰਮਤ ਮੁਤਾਬਿਕ 1723 ਈ. ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਆਪ ਜੀ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਵੱਡੀ ਮਾਂ, ਮਾਤਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਕੌਰ ਪੁੱਤਰੀ ਭਾਈ ਭੂਮੀਆ ਸਿੰਘ ਪੋਤਰੀ ਪਟਿਆਲਾਪਤੀ ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਵਾਲੇ ਸ਼ਾਹੀ ਗੁਣ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਝੰਡੇ ਰਾਮਦਾਸ ਪੁਰ ਦੀ ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਹਿਫ਼ਾਜ਼ਤ ਲਈ ਤਿੰਨ ਕਿਲ੍ਹੇ ਬਣਵਾਏ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ 1500 ਏਕੜ ਵਿਚ ਸ਼ਾਹੀ ਬਾਗ ਸੀ। ਇਹ ਫ਼ਾਰਸੀ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਮਾਤਾ ਧਰਮ ਕੌਰ ਦੀ ਕੁੱਖ ਤੋਂ 1805 ਬਿ. ਸੰਨ 1748 ਈ. ਵਿਚ ਇਕ ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਭਾਈ ਕਾਹਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸੀ। 54 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਭਾਈ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਪੂਰੇ ਹੋ ਗਏ। 18 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਭਾਈ ਕਾਹਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਆਹ ਨਿਹਾਲੇ ਜ਼ਿੰਮੀਦਾਰ, ਪਿੰਡ ਬੱਬਰੀ ਭਾਵਰੀ (ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ) ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ ਕਰਮ ਕੌਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। 41 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਭਾਈ ਕਾਹਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਸੁਜਾਨ ਸਿੰਘ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਸੁਜਾਨ ਸਿੰਘ ਅਜੇ 4 ਸਾਲ ਦਾ ਸੀ ਕਿ ਪਿਤਾ ਕਾਹਨ ਸਿੰਘ 1844 ਬਿ. ਜੇਠ 28, ਸੰਨ 1787 ਈ. ਵਿਚ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ।

4 ਸਾਲ ਦੇ ਬਾਲਕ ਭਾਈ ਸੁਜਾਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ‘ਬ੍ਰਿਧ ਕਿਆਂ’ ਦੀ ਦਸਵੀਂ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਪੱਗ ਬੰਨ੍ਹਾਈ ਗਈ। ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਮਾਤਾ ਕਰਮ ਕੌਰ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਮਾਤਾ ਕਰਮ ਕੌਰ ਗੁਰਮੁਖੀ ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਦੀ ਵਿਦਵਾਨ ਸੀ ਅਤੇ ਘੋੜ ਸਵਾਰੀ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਅਤੇ ਤੇਗ ਦੀ ਧਨੀ ਸੀ। ਮਾਤਾ ਕਰਮ ਕੌਰ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਅਦਾਲਤੀ ਫੈਸਲੇ ਕਰਨ ਲੱਗੀ। ਇਕ ਦਿਨ ਮਾਤਾ ਕਰਮ ਕੌਰ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਥਿਤ ਦਲਿਤ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਪੁੱਜ ਕੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਲਈ ਗੁਹਾਰ ਲਾਈ ਕਿ ਸ਼ਾਹੂਕਾਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਦਮੀ ਕੁੱਟ-ਕੁੱਟ ਕੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਗੱਲ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਸ਼ਾਹੂਕਾਰ ਨੇ ਇਕ ਕਥਿਤ ਦਲਿਤ ਵਿਅਕਤੀ ਕੋਲੋਂ ਪੈਸੇ ਲੈਣੇ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਪੈਸੇ ਲੈਣ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਨੇ ਪੈਸੇ ਵਾਪਸ ਦੇਣ ਤੋਂ ਅਸਮਰੱਥਾ ਜਾਹਰ ਕੀਤੀ। ਸ਼ਾਹੂਕਾਰ ਨੂੰ ਗੁੱਸਾ ਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਦੋ-ਚਾਰ ਸੋਟੀਆਂ ਕਥਿਤ ਦਲਿਤ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਕਰਨੀ ਕਿ ਸੋਟੀ ਕੁਥਾਂ ਵੱਜ ਗਈ ਤੇ ਕੁਥਾਂ ਸੱਟ ਲੱਗ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਮਰ ਗਿਆ।

ਮਾਤਾ ਕਰਮ ਕੌਰ ਨੇ ਫੈਸਲਾ ਕਰਦਿਆਂ ਸ਼ਾਹੂਕਾਰ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਾ ਹੁਕਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪਤਾ ਜਦੋਂ ਭਾਈ ਸੁਜਾਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਸ਼ਾਹੂਕਾਰ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਨਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੇ ਜਾਨ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਅਚਾਨਕ ਕੁਥਾਂ ਸੋਟੀ ਵੱਜ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਐਨੀ ਵੱਡੀ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣੀ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪਰ ਮਾਤਾ ਕਰਮ ਕੌਰ ਨੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਨਦਾਨ ਬਾਲਕ ਸਮਝ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਤੂੰ ਅਜੇ ਛੋਟਾ ਹੈਂ, ਤੈਨੂੰ ਅਜੇ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਫੈਸਲਿਆਂ ਦੀ ਸੂਝ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਮੈਂ ਸ਼ਾਹੂਕਾਰ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਮੁਆਫ਼ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ।” ਭਾਈ ਸੁਜਾਨ ਸਿੰਘ ਕੋਲ ਚੁੱਪ ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੋਈ ਚਾਰਾ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਭਾਈ ਸੁਜਾਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਹੀ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ। 5 ਸਾਲ 17 ਦਿਨ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ 1849 ਬਿ. 28 ਜੇਠ 1792 ਈ. ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਦੀ ਦਸਵੀਂ ਵੰਸ਼ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ। ਮਾਤਾ ਕਰਮ ਕੌਰ ਆਪਣੀ ਮਦਦ ਲਈ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਝੰਡੇ ਰਾਮਦਾਸ ਲੈ ਆਈ। ਮਾਤਾ ਕਰਮ ਕੌਰ ਨੇ 31 ਸਾਲ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰਦਿਆਂ ਦੋ-ਤਿੰਨ ਲੜਾਈਆਂ ਵੀ ਲੜੀਆਂ। ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜਾਨ-ਮਾਲ ਦੀ ਰਾਖੀ ਤਨਦੇਹੀ ਨਾਲ ਕੀਤੀ। ਆਪਣੀ ਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਬਿਠਾ ਕੇ ਮਾਤਾ ਕਰਮ ਕੌਰ 1881 ਬਿ. ਸੰਨ 1824 ਈ. ਵਿਚ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਈ।

ਚੜਤ ਸਿੰਘ ਇਕ ਅੱਯਾਸ਼ ਬੰਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਝੰਡੇ ਰਾਮਦਾਸ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦੇਣ ਲੱਗਾ। ਦੁਖੀ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵਫ਼ਦ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਜਾ ਫਰਿਆਦੀ ਹੋਇਆ ਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਵਿਅਕਤੀ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਦਾ ਵੰਸ਼ਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਰਿਆਸਤ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਵਿਚ ਮਿਲਾ ਲਿਆ ਜਾਏ।

ਪਹਿਲਾਂ ਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣਾ ਰਾਜਦੂਤ ਭੇਜ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣਾ ਚਾਹਿਆ, ਪਰੰਤੂ ਉਸ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਅਸਰ ਨਾ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਫ਼ਕੀਰ ਅਜ਼ੀਜ਼-ਉ-ਦੀਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਫੌਜ ਭੇਜੀ। ਫੌਜ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਹੋਇਆ ਚੜਤ ਸਿੰਘ ਭੱਜ ਗਿਆ। ਝੰਡੇ ਰਾਮਦਾਸ ਦੀ ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਧਨ-ਮਾਲ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਤੋਸ਼ੇਖਾਨੇ ਵਿਚ ਪੁੱਜ ਗਿਆ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਕੋਈ ਸੰਭਾਲ ਨਾ ਰਹੀ। ਭਾਈ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਉਰਫ਼ ਭਾਈ ਰਾਮ ਕੁਇਰ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਪੋਥੀਆਂ ਬਰਨਾਲੇ ਦੇ ਪੰਡਤ ਨਿੱਕਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਚੇਲੇ ਰਣ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੀਆਂ।

ਝੰਡੇ ਰਾਮਦਾਸ ਨਗਰ ਇਕ ਵਾਰ ਤਾਂ ਉੱਕਾ ਉਜਾੜ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਸਾਲ ਬੀਤ ਗਏ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਬੂੜ ਸਿੰਘ ਗੜਵਈ, ਜੋ ਝੰਡੇ ਰਾਮਦਾਸ ਬਾਬਾ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਜਾਂਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਝੰਡੇ ਰਾਮਦਾਸ ਪੁੱਜੇ। ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਝਾੜੂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ, ਫਿਰ ਨਗਰ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕੋਈ ਅਗਾਂਹ ਆਵੇ ਜੋ ਇਸ ਸਥਾਨ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਕਰੇ, ਪਰੰਤੂ ਕੋਈ ਅਗਾਂਹ ਨਾ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਨੈਨੇ ਕੇ ਕੋਟ ਤੋਂ ਭਾਈ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸਮਾਧ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਹੇ ਮਹੰਤ ਚਰਨ ਦਾਸ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਇਸ ਸਥਾਨ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸੌਂਪੀ ਅਤੇ 6000 ਰੁਪਏ ਨਕਦ ਹਰ ਸਾਲ ਅਤੇ ਸੱਤ ਪਿੰਡ ਝੰਡੇ ਰਾਮਦਾਸ, ਸ਼ਾਹਪੁਰ, ਧਰਮਕੋਟ ਜੱਟਾਂ, ਸ਼ਾਮਪੁਰਾ, ਖੰਨਾ, ਚਮਿਆਰੀ ਅਤੇ ਅਵਾਣ ਨਾਮੇ ਮੁਆਫੀ ਦਿੱਤੇ। ਜਿਸ ਦਾ ਪਟਾ ਸੰਮਤ 1886 ਕਤੱਕ/ 1729 ਈ. ਨੂੰ ਲਿਖ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਚਰਨ ਦਾਸ ਨੂੰ ਅਦਾਲਤ ਕਰਨ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਵੀ ਬਖਸ਼ੇ। ਜੋ ਰੁਪਿਆ ਝੰਡੇ ਰਾਮਦਾਸ ਦੇ ਖਜ਼ਾਨੇ ਵਿੱਚੋਂ ਗਿਆ ਸੀ ਉਹ ਵੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਵਾਪਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਮਹੰਤ ਚਰਨ ਦਾਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਹੰਤ ਬ੍ਰਹਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਮਹੰਤ ਰਾਮਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਮਹੰਤ ਰਾਘੋਦਾਸ ਉਰਫ ਸ. ਰਘਬੀਰ ਸਿੰਘ ਤਕ ਪੂਰੀ ਸੁਹਿਰਦਤਾ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ੋ੍ਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।

*ਭਾਈ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਉਰਫ ਭਾਈ ਰਾਮ ਕੁਇਰ ਜੀ ਜਦੋਂ ਕਿਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਕੀਆਂ ਸਾਖੀਆਂ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਤਾਂ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਨੂੰਹ ਮਾਤਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਕੌਰ। ਪਤਨੀ ਭਾਈ ਮੋਹਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਲੋ-ਨਾਲ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਲਿਖਾਰੀ ਪਾਸੋਂ ਲਿਖਵਾਈ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਮਾਤਾ ਪੰਜਾਬ ਕੌਰ ਆਪਣੇ ਅੰਤਲੇ ਸਮੇਂ ਬਰਨਾਲੇ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 31 ਪਿੰਡ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। ਕੁਝ ਲਿਖਤਾਂ ਇਹ ਪੰਡਤ ਨਿੱਕਾ ਸਿੰਘ ਰਾਹੀਂ ਬਰਨਾਲੇ ਲੈ ਗਏ ਸਨ ਤੇ ਬਾਕੀ ਮਹਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਰਾਹੀਂ ਬਰਨਾਲੇ ਪੁੱਜ ਗਈਆਂ। ਇਹੀ ਲਿਖਤਾਂ ਪੰਜ ਸੌ ਸਾਖੀਆਂ ਸਨ। ਇਹ ਪੰਜ ਸੌ ਸਾਖੀਆਂ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕ੍ਰਿਤ ‘ਗੁਰਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ’ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣੀਆਂ ਸਨ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਹ ਲਿਖਤਾਂ ਕਿੱਥੇ ਗਈਆਂ ਜਿਸ ਦੀ ਹੁਣ ਤਕ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕੋਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।