1.0 ਭੂਮਿਕਾ

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ, ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹੈ, ਉਹ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਅਤੇ ਡੂੰਘੇ ਚਿੰਤਨ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਲੰਮੇ ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ ਪਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਾਡੇ ’ਤੇ ਪਰਉਪਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਇਸ ਵਿਚ ਆਏ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਸਮਝ ਸਕੀਏ।

2.0 ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ

ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਅਸਲ ਵਿਚ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ, ਜੋ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਅਤੇ ਅੰਤ (ਕੁਟ-ਮਾਰ ਬਾਂਗ ) ਤੋਂ ਮਿਲ ਕੇ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ - ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਕਰਕੇ ਅੰਤਮ ਰੂਪ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਸੂਖਮ ਗੂੜ੍ਹ ਗੱਲ ਆਸਾਨ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਮਝਾਉਣੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸਧਾਰਨ ‘ਲੋਕ ਸਿਆਣਪ’ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਮੁਹਾਵਰੇ ਨਾਲ ਸਮਝਾਉਣ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਘਟਨਾ ਜਾਂ ਵਸਤੂ ਦਰਸਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਗੱਲ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇ।

ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤਾਂ ਵਿਚ ਅਕਸਰ ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖੀ ਪਾਤਰ, ਜਾਨਵਰ, ਨਿਰਜੀਵ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਕਸਰ ਧਾਰਮਿਕ ਜਗਤ ਵਿਚ ਸਿੱਖਿਆ, ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਦਾਹਰਨ ਵੀ ਕਹਿ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ Illustration, Instance, Exemplification ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿਚ ਮਿਸਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

2.1 ਨੌਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸਾਨੂੰ ਕਈ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਜੋ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ‘ਕੁੱਤੇ ਅਤੇ ‘ਹਾਥੀ’ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ: ‘ਘੜੇ ਅਤੇ ‘ਸ਼ੀਸ਼ੇ’ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸੁਪਨੇ, ਬੁਲਬਲੇ, ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਛਾਂ, ਰੇਤ ਦੀ ਕੰਧ ਦੇ ਰੂਪਕ ਵੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭਦਾ ਵਰਨਣ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ:

ਸੁਆਨ

ਦੇ ਸੁਆਨ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਸ਼ਾਨ ਦਾ ਹੀ ਬਦਲਵਾਂ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ। ਕੁੱਤਾ ਲੋਕ ਸਿਆਣਪਾਂ ਵਿਚ ਕੁੱਤੇ ਦੀ ਪੂਛ ਬਾਰੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਿੱਧੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਇਸ ਲਈ ਨੌਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕੁੱਤੇ ਦੀ ਪੂਛ ਸਿੱਧੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਜਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਮੇਰਾ ਮਨ ਸਿੱਧਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਹੇ ਨਾਨਕ ! ਮੇਰੀ ਲਾਜ ਰੱਖ ਤਾਂ ਜੋ ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਨਾਮੁ ਲੈ ਸਕਾਂ:

ਸੁਆਨ ਪੂਛ ਜਿਉ ਭਇਓ ਨ ਸੂਧਉ ਬਹੁਤੁ ਜਤਨੁ ਮੈ ਕੀਨਉ॥
ਨਾਨਕ ਲਾਜ ਬਿਰਦ ਕੀ ਰਾਖਹੁ ਨਾਮੁ ਤੁਹਾਰਉ ਲੀਨਉ॥3॥9॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 633)

ਸੁਪਨਾ

ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਸ੍ਵਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਸੁਪਨਾ ਸ਼ਬਦ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ, ਨੀਦ ਵਿਚ ਕੁਝ ਦੇਖਣ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ। ਸੁੱਤਾ ਵਿਅਕਤੀ ਜੋ ਕੁਝ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਦੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਉਸ ਨੂੰ ਸੱਚ ਲਗਦਾ ਹੈ ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਜਾਗਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਭ ਝੂਠ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਹੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਪ੍ਰਭੂ ਜੋ ਗਰੀਬਾਂ ਉਤੇ ਦਇਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਦਾ (ਜੀਵਾਂ ਦੇ) ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਸ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਵਧਾਉਂਦਾ। ਹੇ ਭਾਈ! ਜਿਵੇਂ ਰਾਤ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਤਾਂ ਨਾਸ਼ਵੰਤ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਮਿਥਿਆ ਮੰਨੋ :

ਦੀਨ ਦਇਆਲ ਸਦਾ ਦੁਖ ਭੰਜਨ ਤਾ ਸਿਉ ਰੁਚਿ ਨ ਬਢਾਈ॥
ਨਾਨਕ ਕਹਤ ਜਗਤ ਸਭ ਮਿਥਿਆ ਜਿਉ ਸੁਪਨਾ ਰੈਨਾਈ॥2॥1॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1231)

ਇੱਕ ਹੋਰ ਥਾਂ ਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਤੇ ਪਏ ਸੁਪਨਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿਚ ਜੋ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਤਿਵੇਂ ਇਸ ਜਗਤ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਜਗਤ ਵਿਚ ਦਿਸ ਰਹੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸਦੀਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ:

ਜਿਉ ਸੁਪਨਾ ਅਰੁ ਪੇਖਨਾ ਐਸੇ ਜਗ ਕਉ ਜਾਨਿ॥
ਇਨ ਮੈ ਕਛੁ ਸਾਚੋ ਨਹੀ ਨਾਨਕ ਬਿਨੁ ਭਗਵਾਨ॥23॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1427)

ਕੁੰਚਰ ਇਸ਼ਨਾਨ

ਹਾਥੀ, ਕੁੰਜ (ਸੰਘਣੇ ਜੰਗਲ) ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਕੁੰਜਰ ਜਾਂ ਕੁੰਚਰ ਪਿਆ। ਹਾਥੀ ਦੀ ਇੱਕ ਆਦਤ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਨਹਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫਿਰ ਸਰੀਰ ਉੱਪਰ ਮਿੱਟੀ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮਾੜੀ ਆਦਤ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਭਜਨ ਛੱਡ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਤੀਰਥ-ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ, ਵਰਤ ਰੱਖ, ਦਾਨ-ਪੁੰਨ ਕਰ ਕੇ (ਆਪਣੇ) ਮਨ ਵਿਚ ਅਹੰਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਧਰਮੀ ਬਣ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਕੀਤੇ ਕਰਮ ਇਉਂ ਵਿਅਰਥ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਦਾ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਇਸ਼ਨਾਨ:

ਤੀਰਥ ਬਰਤ ਅਰੁ ਦਾਨ ਕਰਿ ਮਨ ਮੈ ਧਰੈ ਗੁਮਾਨੁ॥
ਨਾਨਕ ਨਿਹਫਲ ਜਾਤ ਤਿਹ ਜਿਉ ਕੁੰਚਰ ਇਸਨਾਨੁ॥46॥(ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1428)

ਘਟ

ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੀ ਧਾਤੂ ਘਟ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ - ਹੋਣਾ, ਇੱਕਠਾ ਕਰਨਾ ਹੈ।ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਪਾਤਰ ਜਿਸ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਘਟ’ ਜਾਂ ‘ਘੜਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਘੜਾ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਛੇਤੀ ਤਿੜਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ, ਹੇ ਮਨੁੱਖ! ਜੇ ਤੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨਾ ਹੈ ਤਾਂ ਦਿਨ ਰਾਤ ਇੱਕ ਕਰ ਕੇ ਸਿਮਰਨਾ ਸੁਰੂ ਕਰ ਦੇ, (ਕਿਉਂਕਿ) ਜਿਵੇਂ ਤਿੜਕੇ ਹੋਏ ਘੜੇ ਵਿੱਚੋਂ ਪਾਣੀ ਹੌਲੀਹੌਲੀ ਨਿਕਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਇਕ ਇਕ ਛਿਨ ਕਰ ਕੇ ਉਮਰ ਬੀਤਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ:

ਚੇਤਨਾ ਹੈ ਤਉ ਚੇਤ ਲੈ ਨਿਸਿ ਦਿਨਿ ਮੈ ਪ੍ਰਾਨੀ॥
ਛਿਨੁ ਛਿਨੁ ਅਉਧ ਬਿਹਾਤੁ ਹੈ ਫੂਟੈ ਘਟ ਜਿਉ ਪਾਨੀ॥1॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 726)

ਮੁਕੁਰ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਮੁਕੁਰ ਨਾਮ ‘ਸ਼ੀਸ਼ੇ’ ਜਾਂ ‘ਦਰਪਣ’ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਛਾਇਆ ਜਾਂ ਛਵੀ ਦੇਖਣ ਲਈ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਲਈ ਗੁਰੂ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਫੁੱਲ ਵਿਚ ਸੁਗੰਧੀ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਿਚ (ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਦਾ) ਅਕਸ ਵਸਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸਭਨਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇਕ-ਰਸ ਵਸਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਾਸਤੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਹੀ ਲੱਭੇ :

ਪੁਹਪ ਮਧਿ ਜਿਉ ਬਾਸੁ ਬਸਤੁ ਹੈ ਮੁਕਰ ਮਾਹਿ ਜੈਸੇ ਛਾਈ॥
ਤੈਸੇ ਹੀ ਹਰਿ ਬਸੇ ਨਿਰੰਤਰਿ ਘਟ ਹੀ ਖੋਜਹੁ ਭਾਈ॥1॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 684)

ਪਸ਼ੂ

ਸਭ ਜੂਨਾਂ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਜੂਨੀ ਉੱਤਮ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਸਰੀਰ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਪਾਉਣ ਲਈ ਮਿਲਿਆ ਹੈ। ਪਸ਼ੂ ਆਦਿ ਜੂਨਾਂ ਭੋਗ ਜੂਨਾਂ ਹਨ ਪਰ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਭੋਗੀ ਨਹੀਂ ਬਣਨਾ ਬਲਕਿ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿਚ ਅਭੇਦ ਹੋਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ, ਤੂੰ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਗ੍ਰਹਿਣ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਸਿਰ ਭੀ ਮੁਨਾ ਲਿਆ ਤੇ, ਭਗਵੇ ਕੱਪੜੇ ਵੀ ਪਾ ਲਏ ਪਰ ਉਸ ਨਾਲ ਕੀ ਬਣਿਆ? ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਨਾਮ ਛੱਡ ਕੇ ਨਾਸ਼ਵੰਤ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਸੁਰਤਿ ਜੋੜ ਰੱਖੀ, ਛਲ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣਾ ਪੇਟ ਪਾਲਦਾ ਰਿਹਾ ਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਵਾਂਗ ਪੇਟ ਭਰ ਸੁੱਤਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ:

ਮਨ ਰੇ ਗਹਿਓ ਨ ਗੁਰ ਉਪਦੇਸੁ॥
ਕਹਾ ਭਇਓ ਜਉ ਮੂੜੁ ਮੁਡਾਇਓ ਭਗਵਉ ਕੀਨੋ ਭੇਸੁ॥1॥ ਰਹਾਉ॥
ਸਾਚ ਛਾਡਿ ਕੈ ਝੂਠਹ ਲਾਗਿਓ ਜਨਮੁ ਅਕਾਰਥੁ ਖੋਇਓ॥
ਕਰਿ ਪਰਪੰਚ ਉਦਰ ਨਿਜ ਪੋਖਿਓ ਪਸੁ ਕੀ ਨਿਆਈ ਸੋਇਓ॥1॥॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 633)

ਪਾਹਨ

ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪਾਸ਼ਾਣ ਸਿੰਧੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਪਾਹਣੁ ਬਣ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਪੱਥਰ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਪੱਥਰ ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਪੱਥਰ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਵਿੰਨ੍ਹ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ਭਾਵ ਪਾਣੀ ਉਸ ਉੱਤੇ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਬਿਲਕੁਲ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਮਝੋ, ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਤੋਂ ਹੀਣਾ ਹੈ:

ਜੈਸੇ ਪਾਹਨੁ ਜਲ ਮਹਿ ਰਾਖਿਓ ਭੇਦੈ ਨਾਹਿ ਤਿਹ ਪਾਨੀ॥
ਤੈਸੇ ਹੀ ਤੁਮ ਤਾਹਿ ਪਛਾਨਹੁ ਭਗਤਿ ਹੀਨ ਜੋ ਪ੍ਰਾਨੀ॥2॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 831)

ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਛਾਂ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਮੇਘ ਨੂੰ ਵਾਰਿਦ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਬਦਲ ਕੇ ਬਾਦਰ, ਫਿਰ ਬੱਦਲ ਬਣ ਗਿਆ। ਬੱਦਲ ਦੀ ਛਾਂ ਥਿਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਇਸ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਗੁਰੂ ਜੀ ਉਚਾਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਸਰੀਰ, ਇਹ ਧਨ ਸਦਾ ਲਈ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ ਤੂੰ ਕਿਸ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਬਣਾਈ ਬੈਠਾ ਹੈਂ? ਇਹ ਜੋ ਕੁਝ ਦਿੱਸ ਰਿਹਾ ਹੈ ਸਭ ਨਾਸ਼ਵੰਤ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਛਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ:

ਕਾਂ ਕੋ ਤਨੁ ਧਨੁ ਸੰਪਤਿ ਕਾਂ ਕੀ ਕਾ ਸਿਉ ਨੇਹੁ ਲਗਾਹੀ॥
ਜੋ ਦੀਸੈ ਸੋ ਸਗਲ ਬਿਨਾਸੈ ਜਿਉ ਬਾਦਰ ਕੀ ਛਾਹੀ॥1॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1231)

ਬਾਲੂ ਕੀ ਭੀਤ ਬਾਲੂ ਜਾਂ ਰੇਤ ਨਾਲ ਖੇਡਦੇ ਬੱਚੇ, ਉਸ ਨਾਲ ਕੰਧਾਂ ਬਣਾ ਕੇ ਘਰ ਆਦਿਕ ਬਣਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਉਹ ਚਾਰ ਦਿਨ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਛੇਤੀ ਹੀ ਗਿਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਨੌਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ:

ਬਾਰੂ ਭੀਤਿ ਬਨਾਈ ਰਚਿ ਪਚਿ ਰਹਤ ਨਹੀ ਦਿਨ ਚਾਰਿ॥
ਤੈਸੇ ਹੀ ਇਹ ਸੁਖ ਮਾਇਆ ਕੇ ਉਰਝਿਓ ਕਹਾ ਗਵਾਰ॥1॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 633)

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਧਨ ਨੂੰ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਮਿਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਾਂਗ ਸਮਝ। ਤੂੰ ਕਿਸ ਵਸਤ ਦਾ ਅਹੰਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈਂ? ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਾਜ ਵੀ ਰੇਤ ਦੀ ਕੰਧ ਵਰਗਾ ਹੀ ਹੈ:

ਸੁਪਨੇ ਜਿਉ ਧਨੁ ਪਛਾਨੁ ਕਾਹੇ ਪਰਿ ਕਰਤ ਮਾਨੁ॥
ਬਾਰੂ ਕੀ ਭੀਤਿ ਜੈਸੇ ਬਸੁਧਾ ਕੋ ਰਾਜੁ ਹੈ॥1॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1352)

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਇੱਕ ਥਾਂ ’ਤੇ ਹੋਰ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੱਚੀ ਗੱਲ ਤਾਂ ਇਹ ਜਾਣੋ ਕਿ ਇਸ ਜਗਤ ਦੀ ਸਾਰੀ ਰਚਨਾ ਹੀ ਨਾਸ਼ਵੰਤ ਹੈ। ਰੇਤ ਦੀ ਕੰਧ ਵਾਂਗ ਇਸ ਜਗ ਦੀ ਕੋਈ ਭੀ ਵਸਤ ਸਦਾ ਕਾਇਮ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਨਹੀਂ:

ਜਗ ਰਚਨਾ ਸਭ ਝੂਠ ਹੈ ਜਾਨਿ ਲੇਹੁ ਰੇ ਮੀਤ॥
ਕਹਿ ਨਾਨਕ ਥਿਰੁ ਨਾ ਰਹੈ ਜਿਉ ਬਾਲੂ ਕੀ ਭੀਤਿ॥49॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1429)

ਬਦਬੂਦਾ

ਸ਼ਬਦ ਬੁਦਬੁਦਾ ਹੀ ਹੁਣ ਬਦਲ ਕੇ ਬਲਬੁਲਾ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਦਿਦੇ ਹੋਏ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਬੁਲਬੁਲਾ ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਵਿਚ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਜਗਤ ਹੈ ਇਹ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਇਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਖੇਡ ਹੈ:

ਜੈਸੇ ਜਲ ਤੇ ਬੁਦਬੁਦਾ ਉਪਜੈ ਬਿਨਸੈ ਨੀਤ॥
ਜਗ ਰਚਨਾ ਤੈਸੇ ਰਚੀ ਕਹੁ ਨਾਨਕ ਸੁਨਿ ਮੀਤ॥25॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1427)

ਭੀਤ ਚਿੱਤਰ

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਇਮਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕੰਧਾਂ ਜਾਂ ਭੀਤਾਂ ਤੇ ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭੀਤ ਜਾਂ ਕੰਧ ਚਿੱਤਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤਕਨੀਕ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਗਿੱਲੇ ਗੱਚ ਤੇ ਹੀ ਚਿੱਤਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਅਤੇ ਇਹ ਸੁੱਕਣ ਨਾਲ ਪੱਕੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਅਤੇ ਮੀਂਹ ਆਦਿ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਮਿਟਦੇ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕੰਧ ਉਤੇ ਕਿਸੇ ਮੂਰਤੀਮਾਨ ਕੀਤਾ ਰੂਪ ਕੰਧ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਮਾਇਆ ਦੇ ਮੋਹ ਵਿਚ ਫਸਿਆ ਮਨ ਨਿਕਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ:

ਮਨੁ ਮਾਇਆ ਮੈ ਰਮਿ ਰਹਿਓ ਨਿਕਸਤ ਨਾਹਿਨ ਮੀਤ॥
ਨਾਨਕ ਮੂਰਤਿ ਚਿਤ੍ਰ ਜਿਉ ਛਾਡਿਤ ਨਾਹਿਨ ਭੀਤਿ॥37॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1428)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਬੜੇ ਸੁੰਦਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹਰ ਜੀਵ ਵਿਚ ਆਤਮਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਸਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਿਚ ਅਕਸ ਅਤੇ ਫੁੱਲ ਵਿਚ ਸੁਗੰਧ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਆਤਮਿਕ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਲਈ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ, ਪਸ਼ੂ ਵਾਂਗ ਸੁੱਤਾ ਨਾ ਰਹਿ। ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਸੁਪਨੇ, ਰੇਤ ਦੀ ਕੰਧ, ਬੱਦਲ ਦੀ ਛਾਂ ਅਤੇ ਬੁਲਬੁਲੇ ਵਾਂਗ ਛੇਤੀ ਨਾਸ਼ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਮਰ ਤਿੜਕੇ ਘੜੇ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਲਗਾਤਾਰ ਘਟ ਰਹੀ ਹੈ ਪਰ ਮਨ ਕੰਧ ਚਿੱਤਰ ਵਾਂਗ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਾਇਆ ਦੇ ਮੋਹ ਵਿਚ ਫਸਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਭ ਤੋਂ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਭਗਤੀ-ਹੀਣ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਦਸ਼ਾ ਪੱਥਰ ਜਿਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਹਉਮੈਂ-ਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਬੱਚਣ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰੇਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹੰਕਾਰ ਤਾਂ ਦਾਨ ਵੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਨਹਾ ਕੇ ਫਿਰ ਉੱਪਰ ਮਿੱਟੀ ਸੁੱਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਅੰਤ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਗੰਭੀਰ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਵਰਤਕੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਜਿੱਥੇ ਕਾਵਿ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਨਾਂ ਸਿਰਫ ਸੁੰਦਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਪਾਠਕ ਦੀ ਅੰਤਰ-ਚੇਤਨਾ ਤਕ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸੰਦੇਸ਼ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਹੀ ਨੌਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨੇ ਲੋਕਾਈ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ।