“ਮੋਰਚਾ ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ” ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਅਤੇ ਨਿਹੱਥੇ ਅੰਦੋਲਨਕਾਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਜ਼ੁਲਮ ਅਤੇ ਤਸ਼ੱਦਦ ਦੀ ਗਾਥਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਇਹ ਇਕ ਲਾ-ਮਿਸਾਲ ਘਟਨਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਅੰਦੋਲਨਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮ-ਓ-ਸਿਤਮ ਅੱਗੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਦੀ ਚੀਚੀ (ਉਂਗਲ) ਵੀ ਨਾ ਚੁੱਕਣ ਦੀ ਕਸਮ ਖਾਧੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਘਟਨਾ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਇਹ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਰਹਿ ਕੇ ਸਰਕਾਰੀ ਜ਼ੁਲਮ ਸਹਿਣ ਵਾਲਾ ਉਹ ਸ਼ੇਰ-ਦਿਲ, ਜਾਂਬਾਜ਼ ਖਾਲਸਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਤੇਗ ਫੜ ਕੇ ਸਦੀਆਂ ਤਕ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਕਾਰਨਾਮੇ ਕਰ ਵਿਖਾਏ ਸਨ। ਇਹ ਉਹੀ ਖਾਲਸਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਇਕ ਸਦੀ ਤਕ ਅਫਗਾਨ ਧਾੜਵੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਲੰਬੀ ਲੜਾਈ ਲੜਦੇ ਹੋਏ, ਆਖਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਧਾੜਵੀਆਂ ਨੂੰ ਦਰ੍ਹਾ-ਖੈਬਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਭੱਜਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਜੋ ਫਿਰ ਕਦੀ ਵੀ ਮੁੜ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਾਲਸਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਉੱਤਰੀ-ਪੱਛਮੀ ਸਰਹੱਦ ਨੂੰ ਸਦਾ ਲਈ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਧਾੜਵੀਆਂ ਤੋਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਮਤਕਾਰੀ ਕਾਰਨਾਮਿਆਂ ਕਾਰਨ ਹੀ ਖਾਲਸੇ ਦੀਆਂ ਧੁੰਮਾਂ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਫੈਲ ਗਈਆਂ ਹਨ।

ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿਰੁੱਧ ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਅੰਦੋਲਨ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਾਢੇ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਵਧ-ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਇਸ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਅੰਦੋਲਨ ’ਤੇ ਪੁਲਿਸ ਵੱਲੋਂ ਅੰਨ੍ਹਾ ਤਸ਼ੱਦਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਅੰਦੋਲਨਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਬੜੇ ਸ਼ਾਂਤ-ਚਿਤ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜ਼ੁਲਮ-ਓ-ਸਿਤਮ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡੇ ’ਤੇ ਹੰਢਾਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਿੰਘ ਨੇ “ਸੀ” ਤਕ ਨਹੀਂ ਉਚਾਰੀ ਸੀ।

ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਪੰਜਾਬ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਧੋਖੇਬਾਜ਼ ਅਤੇ ਲੂੰਬੜ-ਚਾਲਾਂ ਕਾਰਨ ਆਖਰਕਾਰ 1849 ਈ: ਵਿਚ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਰਹਿ ਗਏ, ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਹਸਤੀ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਨੂੰ ਗ਼ੁਲਾਮ ਬਣਾ ਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ’ਤੇ ਕਾਬਜ਼ ਮਹੰਤ ਵਰਗ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹੰਤਾਂ ਨੇ ਵੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲਈ ਸੀ। ਹੁਣ ਮਹੰਤ ਵਰਗ ਸਿੱਖ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੀ ਅਣਦੇਖੀ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ। ਮਹੰਤ ਵਰਗ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪੱਕਾ ਆਮਦਨ-ਸ੍ਰੋਤ ਮੰਨ ਕੇ ਗ਼ੈਰ-ਇਖਲਾਕੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿਚ ਮਸਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤਲੇ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਵਿਚ ‘ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ’ ਅਤੇ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿਚ ‘ਚੀਫ਼ ਖਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਲਹਿਰ’ ਸਦਕਾ ਸਿੱਖ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਵਿੱਦਿਆ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਕਾਰਨ, ਇਕ ਜਾਗ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਚੱਲ ਪਈ ਸੀ। ਜਾਗਰੂਕ ਹੋਏ ਸਿੱਖ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੂੰ ਹੁਣ ਮਹੰਤ ਵਰਗ ਦੀਆਂ ਗ਼ੈਰ-ਇਖ਼ਲਾਕੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਕੰਡੇ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੜਕਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ ਸਨ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸੁਧਾਰਵਾਦੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਵੱਲੋਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਨੁਕਤਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਆ ਗਿਆ। ਪਰ ਕਿਉਂਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਰਕਾਰ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਮਹੰਤ ਵਰਗ ਦੀ ਪਿੱਠ ਠੋਕ ਰਹੀ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਸੁਧਾਰਵਾਦੀ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਤਕ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਇਕ ਲੰਬੇ ਅਤੇ ਕਸ਼ਟਦਾਇਕ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰਨਾ ਪਿਆ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਇਸ ਸਾਰੇ ਕਸ਼ਟਦਾਇਕ ਰਸਤੇ ’ਤੇ ਤੁਰ ਕੇ, ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਅੰਦੋਲਨ ਕਰ ਕੇ, ਆਖਰਕਾਰ ਜੇਤੂ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਤਕ ਜਾ ਪੁੱਜੀ ਸੀ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਇਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਅਤੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਕਾਂਡ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਸੁਨਹਿਰੀ ਕੜੀ ਵਿਚ ‘ਮੋਰਚਾ ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ’ ਨੂੰ ਇਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ।

‘ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ’ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸਥਾਨ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਲੱਗਭਗ 23 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰੀ ਦੀ ਵਿੱਥ ’ਤੇ ਘੁੱਕੇਵਾਲੀ, ਪਿੰਡ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਕਸਬਾ ਰਾਜਾਸਾਂਸੀ ਤਕ ਪੱਕੀ ਸੜਕ ਸੀ। ਅੱਗੇ ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ ਤਕ ਦਾ ਸਾਰਾ ਰਸਤਾ ਬਿਲਕੁਲ ਕੱਚਾ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਪਧਾਰੇ ਸਨ। ਉਹ ਕਈ ਦਿਨ ਇੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿ ਕੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਇਕ ਬਾਗ ਲਗਵਾਇਆ ਸੀ, ਇਸ ਕਾਰਨ ਇਹ ਸਥਾਨ ‘ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ’ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਇੱਥੇ ਦੋ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਸਮੇਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਕਾਰ-ਸੇਵਾ ਦਾ ਕੰਮ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ।

ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਦੂਜੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ ਉੱਤੇ ਮਹੰਤ ਸੁੰਦਰ ਦਾਸ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਸੀ। ਇਹ ਮਹੰਤ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਆਮਦਨ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਐਸ਼-ਪ੍ਰਸਤੀ ਅਤੇ ਗ਼ੈਰ-ਇਖ਼ਲਾਕੀ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਸ਼ਰਾਬ ਦਾ ਸੇਵਨ ਸ਼ਰ-ਏ-ਆਮ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਦੋ ਇਸਤਰੀਆਂ ਬਤੌਰ ਰਖੇਲ ਰੱਖੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਇਲਾਕੇ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਮਹੰਤ ਦੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਗ਼ੈਰ-ਇਖ਼ਲਾਕੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਸਨ। ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੇ ਮੌਕੇ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿਚ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚੋਂ ਮਹੰਤ ਨੂੰ ਬੇਦਖ਼ਲ ਕਰ ਕੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਦਾ ਕੰਮ ਗੁਰਮਤਿ ਰਹੁ-ਰੀਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।

26 ਜਨਵਰੀ, 1921 ਈ: ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ, ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ ’ਤੇ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਨੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਮਹੰਤ ਨੂੰ ਬੇਦਖ਼ਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਇਲਾਕੇ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਦਾ ਇਕੱਠ 31 ਜਨਵਰੀ, 1921 ਈ: ਨੂੰ ਇਕ ਜਥੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸ. ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਝੱਬਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ ਵਿਖੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਨੇੜੇ-ਤੇੜੇ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਸੰਗਤਾਂ ਵੱਡੀ ਤਦਾਦ ਵਿਚ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ ਵਿਖੇ ਪਹੁੰਚੀਆਂ ਸੰਗਤਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 500 ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਸੰਗਤਾਂ ਨੇ ਸਰੋਵਰ ਵਿਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਹੀ ਦੀਵਾਨ ਸਜਾ ਦਿੱਤਾ। ਸ਼ਬਦ ਗਾਇਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਫਿਰ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਉਪਰੰਤ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਮਹੰਤ ਦੇ ਬੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਸ. ਦਾਨ ਸਿੰਘ ਵਿਛੋਆ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਸਦਕਾ ਮਹੰਤ ਸੁੰਦਰ ਦਾਸ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਇਕ ਲੋਕਲ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਖ਼ੁਦ ਕਮੇਟੀ ਅਧੀਨ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਲਈ ਰਾਜ਼ੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਸਮਝੌਤੇ ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਮਹੰਤ ਸੁੰਦਰ ਦਾਸ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕ ਕੇ ਸਿੰਘ ਸਜ ਗਿਆ। ਮਹੰਤ ਨੇ ਆਪਣੀ ਇਕ ਰਖੇਲ ਨਾਲ ਗੁਰਮਤਿ ਮਰਯਾਦਾ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ। ਹੁਣ ਮਹੰਤ ਨੂੰ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਬਝਵੀਂ ਤਨਖਾਹ ਮਿਲਣ ਲੱਗ ਪਈ ਸੀ।

ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਇਕ ਨੀਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਕਾਬਜ਼ ਮਹੰਤ ਵਰਗ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਬੇਦਖ਼ਲ ਹੁੰਦਾ ਨਹੀਂ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਮਹੰਤ ਵਰਗ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਝੋਲੀ ਚੁੱਕ ਬਣੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕੁਝ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਬਣਦਾ ਹੈ। 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤਲੇ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਵਿਚ ਇਕ ਵਾਰੀ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ ਸੰਸਦ ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕੁਝ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਸੰਸਦ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਸਮੇਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਪੱਕੇ ਪੈਰੀਂ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਹਕੂਮਤ ਨੂੰ ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਕੋਈ ਖ਼ਤਰਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਪਾਸੋਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਹੀ ਮੁਲਕ ਅੰਦਕ ਇਕ ਵੱਖਰੇ ਰਾਜ ਵਜੋਂ ਵਿਚਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਨੀਤੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ’ਤੇ ਕਾਬਜ਼ ਮਹੰਤ ਵਰਗ ਨੂੰ ਹਰ ਹੀਲੇ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਹੇਠ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ। ਸੰਨ 1914 ਈ: ਵਿਚ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਬਜਬਜ ਦੇ ਘਾਟ ਦੇ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਕਾਮਾਗਾਟਾ ਮਾਰੂ ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਸਿੱਖ ਯਾਤਰੂਆਂ ਦਾ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਦੋਸ਼ ਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕਤਲ-ਏ-ਆਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਕਾਰਨ ਸਿੱਖ ਜਗਤ ਵਿਚ ਸਰਕਾਰ ਵਿਰੁੱਧ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਰੋਸ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ 1919 ਈ: ਵੈਸਾਖੀ ਵਾਲੇ ਦਿਹਾੜੇ ਜਲ੍ਹਿਆਂ ਵਾਲੇ ਬਾਗ ਵਿਖੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਕਤਲ-ਏ-ਆਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਜਨਰਲ ਡਾਇਰ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰ ਅਰੂੜ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਸਿਰੋਪਾ ਦੇ ਕੇ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਗਵਰਨਰ ਨੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਵਾਇਸਰਾਇ-ਲਾਰਡ ਰਿਪਨ ਨੂੰ ਇਕ ਪੱਤਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਿਖਿਆ ਸੀ: “ਮੇਰੇ ਖਿਆਲ ਵਿਚ ਇਹ ਗੱਲ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਰਕਾਰ ਲਈ ਬੜੀ ਘਾਤਕ ਸਿੱਧ ਹੋਵੇਗੀ ਕਿ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਸਥਾਨਾਂ ਦਾ ਕੰਟਰੋਲ ਮੌਜੂਦਾ ਮਹੰਤ ਵਰਗ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਚਲਾ ਜਾਵੇ, ਜੋ ਸਾਡੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਕੰਟਰੋਲ ਤੋਂ ਅਜ਼ਾਦ ਹੋਵੇ।”

ਉਪਰੋਕਤ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਸਾਰੀ ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਮਹੰਤਾਂ ਪਾਸੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਾਉਣ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਸਖ਼ਤੀ ਨਾਲ ਕੁਚਲਣ ਦੀ ਨੀਤੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਰਕਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਪਿੱਠੂ ਮਹੰਤ ਵਰਗ ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਬੇਦਖ਼ਲ ਹੁੰਦੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਇਸੇ ਨੀਤੀ ਅਧੀਨ ਸਰਕਾਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ ਦੇ ਮਹੰਤ ਦੀ ਪਿੱਠ ’ਤੇ ਆਣ ਖੜੋਤੀ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਲੰਗਰ ਲਈ ਜਦੋਂ ਪੰਜ ਸਿੰਘ ਕਿੱਕਰਾਂ ਦੀ ਲੱਕੜ ਵੱਢਣ ਲਈ ਗਏ ਤਾਂ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਲੱਕੜ ਚੋਰੀ ਕਰਨ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵਿਚ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਵੀ ਪੰਜ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਸ਼ਹਿ ’ਤੇ ਮਹੰਤ ਸੁੰਦਰ ਦਾਸ ਨੇ ਮਿਤੀ 10 ਅਗਸਤ, 1922 ਈ: ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਥਾਣੇ ਵਿਚ ਰਿਪੋਰਟ ਦਰਜ ਕਰਵਾਈ ਕਿ ਫੜੇ ਗਏ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚੋਂ ਲੱਕੜ ਚੋਰੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਅਦਾਲਤ ਵੱਲੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਚੋਰੀ ਦੇ ਇਲਜ਼ਾਮ ਹੇਠ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾ ਕੇ ਜੇਲ੍ਹ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਪੰਜ-ਪੰਜ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਜਥਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਗਰ ਲਈ ਲੱਕੜ ਵੱਢਣ ਲਈ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਸਰਕਾਰੀ ਹਦਾਇਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁਲਿਸ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਅਦਾਲਤੀ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ ਭੇਜ ਦਿੰਦੀ ਸੀ। ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਇਕ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਅਧੀਨ ਮਹੰਤ ਸੁੰਦਰ ਦਾਸ ਨੇ ਉਸ ਦਫ਼ਤਰ ਦੇ ਕਮਰੇ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਹ ਸਾਰਾ ਰਿਕਾਰਡ ਪਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਅਨੁਸਾਰ ਮਹੰਤ ਸੁੰਦਰ ਦਾਸ ਹੁਣ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਲੋਕਲ ਕਮੇਟੀ ਅਧੀਨ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁਣ ਮਹੰਤ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ’ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਬਜ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਮਿਤੀ 23 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਡਿਊਟੀ ਕਰ ਰਹੇ ਸਾਰੇ ਸੇਵਾਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪਕੜ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੋਰੀ ਦੇ ਇਲਜ਼ਾਮ ਹੇਠ ਸਜ਼ਾ ਵਜੋਂ ਜੇਲ੍ਹ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਤਾਬਿਆ ਬੈਠੇ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵੀ ਲਾਠੀਆਂ ਮਾਰ-ਮਾਰ ਕੇ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਉਪਰੰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਡਰ ਸੀ ਕਿ ਕਿਧਰੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਇਸ ਮਸਲੇ ਵਿਚ ਦਖ਼ਲ-ਅੰਦਾਜ਼ੀ ਨਾ ਕਰੇ। ਇਸ ਲਈ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮੈਂਬਰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਏ ਗਏ ਸਨ। ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਜਿਹੀ ਘਿਣਾਉਣੀ ਕਰਤੂਤ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਜਗਤ ਵਿਚ ਫੈਲ ਗਈ। ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਹਜ਼ਮ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ ਸੀ ਕਿ ਗ਼ੈਰ-ਇਖ਼ਲਾਕੀ ਮਹੰਤ ਵਰਗ ਸਰਕਾਰੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਹੇਠ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ’ਤੇ ਕਾਬਜ਼ ਰਹੇ। ਇਸ ਲਈ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਆਪਣੇ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਨੂੰ ਮਹੰਤ ਵਰਗ ਦੇ ਚੁੰਗਲ ਵਿੱਚੋਂ ਅਜ਼ਾਦ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੀ ਬਾਜ਼ੀ ਤਕ ਲਾਉਣ ਲਈ ਤਿਆਰ-ਬਰ-ਤਿਆਰ ਬੈਠੀ ਸੀ।

ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਚਾਲੂ ਕੀਤੇ ਜ਼ੁਲਮ-ਓ-ਸਿਤਮ ਦੇ ਇਸ ਦੌਰ ਕਾਰਨ ਹੁਣ ਮੋਰਚਾ ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ ਦੀ ਵਾਗ਼ਡੋਰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਲੈ ਲਈ ਸੀ। 29 ਅਗਸਤ, 1922 ਈ: ਤੋਂ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਜਥਾ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ ਲਈ ਭੇਜਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਕ ਸੌ ਅਕਾਲੀ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਜਥਾ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ’ਤੇ ਸਹੁੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਅਤੇ ਅਰਦਾਸ ਕਰ ਕੇ ਚੱਲਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਸਰਕਾਰੀ ਜ਼ੁਲਮ ਅਤੇ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਭੜਕਾਹਟ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਰਹਿ ਕੇ ਆਪਣੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਕੇ ਬਾਗ ਤਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨਗੇ। ਅੰਦੋਲਨਕਾਰੀ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਸਿਰਾਂ ਉੱਪਰ ਕਾਲੀ ਦਸਤਾਰ ਸਜਾਈ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਦਸਤਾਰ ਉੱਪਰ ਚਿੱਟੇ ਮੋਤੀਏ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਹਾਰ ਪਾਏ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ’ਤੇ ਸਾਰੇ ਅੰਦੋਲਨਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਗ਼ਲਾਂ ਵਿਚ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਹਾਰ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਅੰਦੋਲਨਕਾਰੀ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਜਥਾ ਪਹਿਲਾਂ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਮੱਥਾ ਟੇਕ ਕੇ ਫਿਰ ਚਾਰ-ਚਾਰ ਦੀਆਂ ਲਾਈਨਾਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ-ਬਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੋਇਆ ਪੈਦਲ ਹੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ ਲਈ ਚੱਲ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਹਰੇਕ ਜਥੇ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸ਼ਬਦ ਗਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਜਿਵੇਂ “ਜਉ ਤਉ ਪ੍ਰੇਮ ਖੇਲਣ ਕਾ ਚਾਉ॥ ਸਿਰੁ ਧਰਿ ਤਲੀ ਗਲੀ ਮੇਰੀ ਆਉ” ਜਾਂ “ਸੂਰਾ ਸੋ ਪਹਿਚਾਨੀਐ ਜੁ ਲਰੈ ਦੀਨ ਕੇ ਹੇਤ” ਆਦਿ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹੋਏ ਤੁਰਦੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਅਤੇ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ, ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਮਾਨ ਆਦਿ ਲੋਕ ਜਥੇ ਦੇ ਸਵਾਗਤ ਵਜੋਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਹਿੱਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਕਈ ਥਾਂਵਾਂ ’ਤੇ ਲੋਕ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਛਬੀਲਾਂ, ਲੰਗਰ ਜਾਂ ਹੋਰ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦਾ ਸਮਾਨ ਲੈ ਕੇ ਬੜੀ ਸ਼ਰਧਾਪੂਰਵਕ ਖਲੋਤੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਜਥੇ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੌਂਸਲੇ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਅੰਦੋਲਨਕਾਰੀ ਸਿੰਘ ਚਾਰ-ਚਾਰ ਦੇ ਜਥੇ ਵਿਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਬਾਹਰਵਾਰ ਪੁਲਿਸ ਵਾਲੇ ਜਥੇ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲੈਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਜਥੇ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਚਲੇ ਜਾਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਜਥੇ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਅਕਾਲੀ ਸਿੰਘ ਵਾਪਸ ਨਾ ਮੁੜਦੇ ਅਤੇ “ਸਤਿਨਾਮੁ ਵਾਹਿਗੁਰੂ” ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ। ਫਿਰ ਜਥੇ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਲਾਈਨ ਵਿਚ ਖੜੋਤੇ ਚਾਰ ਸਿੰਘਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਸਿੰਘ ਹੱਥ ਜੋੜੀ “ਸਤਿਨਾਮੁ ਵਾਹਿਗੁਰੂ” ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ। ਪੁਲਿਸ ਵਾਲੇ ਉਸ ਨੂੰ ਡਾਂਗਾਂ ਨਾਲ ਕੁੱਟਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੇ। ਡਾਂਗਾਂ ਦੀ ਮਾਰ ਖਾ-ਖਾ ਕੇ ਜਦੋਂ ਅੰਦੋਲਨਕਾਰੀ ਸਿੰਘ ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਤਾਂ ਬਾਕੀ ਦੇ ਜਥੇ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਹੋਰ ਸਿੰਘ “ਸਤਿਨਾਮੁ ਵਾਹਿਗੁਰੂ” ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਤਾਂ ਪੁਲਿਸ ਵਾਲੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਕੁੱਟ-ਕੁੱਟ ਕੇ ਹੇਠ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਅੰਦੋਲਨ ਉਦੋਂ ਤਕ ਜਾਰੀ ਰਹਿੰਦਾ ਜਦੋਂ ਤਕ ਜਥੇ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਾਰੇ ਸਿੰਘ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਕੇ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਡਿੱਗ ਨਾ ਪੈਂਦੇ। ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਹ ਗੱਲ ਵੇਖਣ ਵਿਚ ਆਈ ਸੀ ਕਿ ਹੇਠਾਂ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਡਿੱਗਾ ਕੋਈ ਸਿੰਘ ਜੇਕਰ ਫਿਰ ਉੱਠ ਕੇ ਖਲੋ ਜਾਂਦਾ ਤਾਂ ਉਹ ਫਿਰ “ਸਤਿਨਾਮੁ ਵਾਹਿਗੁਰੂ” ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਤਾਂ ਪੁਲਿਸ ਵਾਲੇ ਉਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ਕੁਟਾਪਾ ਚਾੜਦੇ।

ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗੇ ਪਏ ਅਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋਏ ਅੰਦੋਲਨਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਵਾਲੇ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰੇ ਨਾਲਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਵਗਾਹ ਮਾਰਦੇ ਸਨ। ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ਖ਼ਮੀਆਂ ਨੂੰ ਰੈੱਡ ਕਰਾਸ ਦੇ ਵਲੰਟੀਅਰ ਵਾਲੇ ਚੁੱਕ ਕੇ ਲਾਰੀ ਵਿਚ ਪਾ ਕੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਬਾਕੀ ਦੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਸੀ। ਅਦਾਲਤ ਵੱਲੋਂ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਏ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ ਸਾਰੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

ਕਈ ਵਾਰੀ ਇਹ ਵੀ ਵੇਖਣ ਵਿਚ ਆਇਆ ਸੀ ਕਿ ਬੇਹੋਸ਼ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਵਾਲੇ ਠੁੱਡੇ ਮਾਰ-ਮਾਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬੁਰਾ ਹਾਲ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਮਾਰ ਖਾ ਕੇ ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗ ਪਏ ਸਿੰਘਾਂ ਉੱਤੇ ਘੋੜ-ਸਵਾਰ ਪੁਲਿਸ ਵਾਲੇ ਦਗੜ-ਦਗੜ ਕਰ ਕੇ ਵੀ ਲੰਘ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਅੰਦੋਲਨਕਾਰੀ ਸਿੰਘ ਇਤਨਾ ਜ਼ੁਲਮ ਸਹਿਣ ਕਰ ਕੇ ਵੀ “ਸੀ” ਤਕ ਨਹੀਂ ਉਚਰਦੇ ਸਨ। ਸਿੰਘ ਤਾਂ ਅਨੋਖੀ ਰੂਹਾਨੀ ਮਸਤੀ ਵਿਚ ਰੰਗੇ ਹੋਏ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦਾ ਸ਼ੁਕਰ ਕਰਦੇ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਨੂੰ ਮਹੰਤਾਂ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਚੁੰਗਲ ਵਿੱਚੋਂ ਅਜ਼ਾਦ ਕਰਾਉਣ ਦਾ ਇਹ ਮੌਕਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹੀ ਕਾਰਜ ਕਰਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਧੰਨਭਾਗ ਸਮਝ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਸਾਰੇ ਅੰਦੋਲਨ ਦੌਰਾਨ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸੈਂਕੜੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ ਵਿਖੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਬਹੁਤ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸਿੱਖ ਅੰਦੋਲਨਕਾਰੀਆਂ ਲਈ ਲੰਗਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦਾ ਸਾਮਾਨ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। ਪੁਲਿਸ ਵਾਲੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦੋਲਨਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਨਹੀਂ ਲੱਗਣ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਪੁਲਿਸ ਵਾਲੇ ਇਹ ਲੰਗਰ ਖ਼ੁਦ ਹੀ ਖਾ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਬਚ ਗਿਆ ਲੰਗਰ ਨੇੜੇ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਵੀ ਵੇਖਣ ਵਿਚ ਆਇਆ ਸੀ ਕਿ ਪੁਲਿਸ ਵਾਲੇ ਦਰਸ਼ਕ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਨੇੜੇ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ੀ ਲੈ ਕੇ ਜੋ ਰੁਪਏ-ਪੈਸੇ ਮਿਲਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਖੋਹ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਦਰਸ਼ਕ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸਿੱਖ ਦੂਰ ਖੜੋਤੇ ਹੋਏ ਹੀ ਅੰਦੋਲਨਕਾਰੀ ਸਿੰਘਾਂ ਉੱਪਰ ਪੁਲਿਸ ਵੱਲੋਂ ਢਾਹੇ ਜਾ ਰਹੇ ਜ਼ੁਲਮ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਅੰਦੋਲਨਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਲਈ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਕਈ ਸਿੱਖ ਦਰਸ਼ਕ ਉੱਚੀ-ਉੱਚੀ ਸ਼ਬਦ ਗਾਇਨ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਸਿੱਖ ਦਰਸ਼ਕ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਬਹੁਤ ਉਤੇਜਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉੱਚੀ-ਉੱਚੀ “ਬੋਲੇ ਸੋ ਨਿਹਾਲ, ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ” ਦੇ ਜੈਕਾਰੇ ਗਜਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਪੁਲਿਸ ਵਾਲੇ ਆਪਣੇ ਪਾਲਤੂ ਕੁੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਵੱਢਣ ਲਈ ਵੀ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਸਨ।

ਨਿਹੱਥੇ ਅੰਦੋਲਨਕਾਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਇਸ ਜ਼ੁਲਮ-ਓ-ਸਿਤਮ ਦਾ ਦੌਰ 22 ਸਤੰਬਰ, 1922 ਤਕ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 17 ਨਵੰਬਰ, 1922 ਈ: ਤਕ ਅੰਦੋਲਨਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਕੇ ਅਦਾਲਤੀ ਕਾਰਵਾਈ ਉਪਰੰਤ ਜੇਲ੍ਹ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਅੰਦੋਲਨਕਾਰੀ ਸਿੰਘਾਂ ਨਾਲ ਨੱਕੋ-ਨੱਕ ਭਰੀਆਂ ਪਈਆਂ ਸਨ। ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਕਈ ਆਰਜੀ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਕਾਇਮ ਕਰ ਕੇ ਉੱਥੇ ਅੰਦੋਲਨਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕੈਦ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਕਾਰਨ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਿੰਘ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਜ਼ਖ਼ਮੀਆਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁ: ਪ੍ਰ: ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਏ ਗਏ ਆਰਜ਼ੀ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਗੰਭੀਰ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਏ ਸਿੰਘਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 10 ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਗਏ ਸਨ।

ਮੋਰਚੇ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ :

ਮੋਰਚਾ ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ ਬਾਰੇ ਖ਼ਬਰਾਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿਚ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਛਪਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਛਪਣ ਵਾਲੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਖ਼ਬਾਰ “ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ” ਨੇ ਤਾਂ ਮੋਰਚੇ ਬਾਰੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਛਾਪਣ ਲਈ ਇਕ ਵੱਖਰਾ ਕਾਲਮ “ਮੋਰਚਾ ਗੁਰੂ ਦਾ ਬਾਗ” ਰਾਖਵਾਂ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਕਾਲਮ ਵਿਚ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਮੋਰਚੇ ਸੰਬੰਧੀ ਵਾਪਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਬੜੇ ਵਿਸਥਾਰ- ਪੂਰਵਕ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

ਪ੍ਰੋ. ਰੁਚੀ ਰਾਮ ਸਾਹਨੀ ਜੋ ਕਈ ਵਾਰੀ ਗੁਰੂ ਕੇ ਬਾਗ ਵਿਖੇ ਜਾ ਕੇ ਸਾਰੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਅੱਖੀਂ ਵੇਖ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਵੱਲੋਂ 7 ਸਤੰਬਰ, 1922 ਈ: ਦੇ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਵਿਚ ਭੇਜੀ ਰਿਪੋਰਟ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸੀ :-

“ਕੋਈ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਇਨ੍ਹਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੇ ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਕਿ ਅਕਾਲੀ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਜਥਿਆਂ ਵਿਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸ਼ਾਮਲ, ਸੂਖਮ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਏ ਸਾਧਾਰਨ ਪੇਂਡੂ ਸਾਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪਣੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੌਂਸਲੇ, ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ, ਪੁਲਿਸ ਵੱਲੋਂ ਅਤਿ ਨੀਚ ਦਰਜੇ ਦੀ ਭੜਕਾਹਟ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਵੈ-ਕਾਬੂ ਵਿਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਹੱਸਦਿਆਂ-ਹੱਸਦਿਆਂ ਜ਼ੁਲਮ ਸਹਿਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਸਿੱਧ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਮਹਾਂ-ਕਾਵਿ ਦੇ ਮਹਾਂ-ਨਾਇਕ ਹਨ।”

ਮਹਾਸ਼ਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਐਡੀਟਰ “ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਪ੍ਰਤਾਪ” ਲਾਹੌਰ ਵੱਲੋਂ 10 ਸਤੰਬਰ, 1922 ਈ: ਨੂੰ ਅੱਖੀਂ ਵੇਖੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ :-

“10 ਸਤੰਬਰ, 1922 ਈ: ਨੂੰ ਅਕਾਲੀ ਸਿੰਘ, ਗੁਰੂ ਦੇ ਬਾਗ ਵਿਖੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਮਾਗਮ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਕ ਸਿੰਘ- ਸ. ਗੰਗਾ ਸਿੰਘ ਭਾਸ਼ਣ ਦੇ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਡਿਪਟੀ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਪੁਲਿਸ ਮਿਸਟਰ ਬੀ. ਟੀ. ਆਪਣੀ ਪੁਲਿਸ ਸਮੇਤ ਘਟਨਾ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਬੀ. ਟੀ. ਨੇ ਭਾਸ਼ਣ ਕਰ ਰਹੇ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਥੱਪੜ ਮਾਰਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਹੇਠਾਂ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਸੁੱਟ ਲਿਆ। ਬੀ. ਟੀ. ਨੇ ਉਸ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਅਣਗਿਣਤ ਠੁੱਡੇ ਮਾਰੇ। ਫਿਰ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦਾ ਪੁਲਿਸ ਫੋਰਸ ਵੀ ਹਰਕਤ ਵਿਚ ਆ ਗਈ। ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਬਾਕੀ ਦੇ ਸਿੰਘਾਂ ਉੱਤੇ ਡਾਂਗਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਸਾਰੀ ਕਾਰਵਾਈ ਉਦੋਂ ਤਕ ਚੱਲਦੀ ਰਹੀ ਜਦੋਂ ਤਕ ਸਾਰੇ ਸਿੰਘ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਨਾ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ ਪੁਲਿਸ ਵਾਲੇ ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਚੁੱਕ-ਚੁੱਕ ਕੇ ਨੇੜੇ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਸੁੱਟ ਰਹੇ ਸਨ। ਕਈ ਪੁਲਸੀਏ ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਸਿੰਘਾਂ ਉੱਪਰ ਚੜ ਕੇ ਨੱਚਦੇ ਵੇਖੇ ਗਏ ਸਨ। ਲੱਗਭਗ ਸਾਰੇ ਸਿੰਘ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਗਏ ਸਨ।”

10 ਸਤੰਬਰ, 1922 ਈ: ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀਆਂ ਕਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਸਤੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੰਡਿਤ ਮਦਨ ਮੋਹਨ ਮਾਲਵੀਆ, ਕੁਮਾਰੀ ਲਜਾਵਤੀ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਕੀਮ ਅਜਮਲ ਖਾਨ, ਸਵਾਮੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨੰਦ ਨੇ ਵੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ ਵਿਖੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਸਰਕਾਰੀ ਜ਼ੁਲਮ-ਓ-ਸਿਤਮ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਦਿਨ ਸ਼ਾਮ ਵੇਲੇ ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ ਵਿਖੇ ਇਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜਲਸਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਜਲਸੇ ਵਿਚ ਪੰਡਿਤ ਮਦਨ ਮੋਹਨ ਮਾਲਵੀਆ ਨੇ ਬੋਲਦੇ ਹੋਏ ਆਖਿਆ ਸੀ ਕਿ “ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਦਮਨਕਾਰੀ ਨੀਤੀ ਗ਼ੈਰ-ਮਨੁੱਖੀ ਅਤੇ ਅਸੱਭਿਅਕ ਹੈ। ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਅਤਿ-ਭੜਕਾਹਟ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਅਕਾਲੀ ਸਿੰਘ ਜਿਸ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਢੰਗ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਅੰਦੋਲਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਸ ਲਈ ਮੈਂ ਅੰਦੋਲਨਕਾਰੀ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਧੰਨਵਾਦ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਤਿਕਾਰ ਵਜੋਂ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਝੁਕਾਉਂਦਾ ਹਾਂ।” ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫਿਰ ਆਖਿਆ ਕਿ “ਅਜਿਹੀ ਸ਼ਾਂਤਪੂਰਨ ਭਾਵਨਾ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਕਿਧਰੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਅਕਾਲੀ ਸਿੰਘਾਂ ਪਾਸੋਂ ਅਹਿੰਸਾ ਦਾ ਸਬਕ ਸਿੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਬੰਦੂਕ ਦੀ ਗੋਲੀ ਖਾ ਕੇ ਮਰਨ ਦਾ ਦੁਖ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਚੀਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ’ਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਲਾਠੀਆਂ ਦੇ ਵਾਰ ਸਹਿਣੇ ਅਤੇ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਆਪਣੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਵੱਲ ਵਧਦੇ ਰਹਿਣਾ ਅਗਨੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁੰਦਨ ਬਣ ਕੇ ਨਿਕਲਣ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ।”

ਉਸੇ ਜਲਸੇ ਵਿਚ ਕੁਮਾਰੀ ਲਜਾਵਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ “ਪਹਿਲੇ ਸੰਸਾਰ-ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਡੁੱਬ ਰਹੇ ਜਹਾਜ਼ ਨੂੰ ਡੁੱਬਣ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਬੜਾ ਪ੍ਰਸੰਸਾਯੋਗ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਮੋਰਚਾ ਗੁਰੂ ਕੇ ਬਾਗ ਵਿਖੇ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਨੇ ਸਾਬਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿਚ ਵੀ ਉਤਨੇ ਹੀ ਬਹਾਦਰ ਹਨ, ਜਿਤਨੇ ਬਹਾਦਰ ਉਹ ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਵਿਚ ਸਨ। ਅਕਾਲੀ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮ ਅਤੇ ਤਸ਼ੱਦਦ ਦੇ ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ’ਤੇ ਸਹਿ ਕੇ, ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਨੇੜੇ ਲੈ ਆਂਦਾ ਹੈ।”

ਇਕ ਸਾਬਕਾ ਫੌਜੀ ਸ. ਅਨੂਪ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵੀ ਇਸੇ ਜਲਸੇ ਵਿਚ ਬੋਲਦੇ ਹੋਏ ਦੱਸਿਆ ਕਿ “ਉਸ ਦਾ ਪਰਵਾਰ ਪਿਛਲੀਆਂ ਚਾਰ ਪੀੜੀਆਂ ਤੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਫੌਜ ਵਿਚ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਉੱਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਯਕੀਨ ਨਹੀਂ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਰਕਾਰ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਸਿੰਘਾਂ ਉੱਤੇ ਇਤਨਾ ਜ਼ੁਲਮ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ! ਪਰ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜ਼ੁਲਮ ਆਪਣੀ ਅੱਖੀਂ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਸਰਕਾਰ ਬਾਰੇ ਸਾਰਾ ਭਰਮ-ਭੁਲੇਖਾ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਇਹ ਜ਼ੁਲਮੀ ਦੌਰ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ ਤਾਂ ਮੈਂ ਖ਼ੁਦ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਪੈਨਸ਼ਨ ਨੂੰ ਲੱਤ ਮਾਰ ਕੇ ਇਸ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿਚ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਕੁੱਦ ਪਵਾਂਗਾ।” ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਬਕਾ ਫੌਜੀਆਂ ਦੇ ਕਈ ਜਥਿਆਂ ਨੇ ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਲੱਗਭਗ ਸਾਰੇ ਜਥਿਆਂ ਵਿਚ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਸਾਬਕਾ ਫੌਜੀ ਜ਼ਰੂਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਸਨ।

ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਈਸਾਈ ਪਾਦਰੀ ਸੀ: ਐਫ: ਐਂਡ-ਰਿਊਜ਼ ਨੇ ਜਦੋਂ ਮੋਰਚੇ ਬਾਰੇ ਖ਼ਬਰਾਂ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਤੇ ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅੱਖੀਂ ਵੇਖਣ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਾਦਰੀ ਦੁਆਰਾ ਅੱਖੀਂ ਵੇਖੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ “ਪਿਛਲੀ ਦਿਨੀਂ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਨਜ਼ਾਰਾ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਅੰਦੋਲਨਕਾਰੀ ਬੜੀ ਧਾਰਮਿਕ ਸ਼ਰਧਾ ਸਹਿਤ, ਸਿਰ ਉੱਪਰ ਕਾਲੀ ਦਸਤਾਰ ਉੱਤੇ ਚਿੱਟੇ ਮੋਤੀਆਂ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਹਾਰ ਸਜਾਈ, ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਲਈ “ਸਤਿਨਾਮੁ ਵਾਹਿਗੁਰੂ” ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਫਿਰਕਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸੜਕ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਖੜੋਤੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਅੰਦੋਲਨਕਾਰੀ ਲੰਬਾ ਸਫਰ ਪੈਦਲ ਤੁਰ ਕੇ ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ ਵਿਖੇ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰ ਅਤੇ ਲੱਤਾਂ ਮਿੱਟੀ-ਘੱਟੇ ਅਤੇ ਚਿੱਕੜ ਨਾਲ ਲਿੱਬੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚੋਂ ਪਸੀਨੇ ਦੀ ਮੁਸ਼ਕ ਆ ਰਹੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਪੁੱਜਾ ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਿਆ ਕਿ ਅੰਦੋਲਨਕਾਰੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੈਂਕੜੇ ਸਿੰਘ ਬੜੇ ਸ਼ਾਂਤਚਿੱਤ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਬਦ ਗਾਇਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਅਜਿਹੇ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਮਾਹੌਲ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਅੰਦੋਲਨਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਮਾਰ-ਕੁਟਾਈ ਦਾ ਦੌਰ ਅਜੇ ਸ਼ੁਰੂ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਣ ’ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਬੇਹੱਦ ਹੈਰਾਨੀ ਹੋਈ ਕਿ ਪੁਲਿਸ ਵੱਲੋਂ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਪਾਸੇ ਅੰਦੋਲਨਕਾਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਮਾਰ-ਕੁਟਾਈ ਦਾ ਦੌਰ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਉੱਥੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਚਾਰ ਅੰਦੋਲਨਕਾਰੀ ਸਿੰਘ ਹੱਥ ਜੋੜੀ, ਸ਼ਬਦ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹੋਏ, ਪੁਲਿਸ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਫੁੱਟ ਦੀ ਦੂਰੀ ’ਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਸਨ। ਚਾਰ ਸਿੰਘਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਸਿੰਘ ਹੱਥ ਜੋੜੀ ਪੁਲਿਸ ਵੱਲ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ। ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦੀ ਭੜਕਾਹਟ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਦੇ ਇਕ ਪੁਲਿਸ ਅਫ਼ਸਰ ਮਿਸਟਰ ਬੀ. ਟੀ. ਨੇ ਪਿੱਤਲ ਦੇ ਸੰਮ ਵਾਲੀ ਡਾਂਗ ਉਸ ਸਿੰਘ ਦੀ ਗਰਦਨ ’ਤੇ ਮਾਰੀ। ਉਹ ਸਿੰਘ ਭੁਆਟੜੀ ਖਾ ਕੇ ਹੇਠਾਂ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ ਅੰਦੋਲਨਕਾਰੀ ਉੱਪਰ ਪੁਲਿਸ ਅਫ਼ਸਰ ਨੇ ਅਣਗਿਣਤ ਠੁੱਡੇ ਮਾਰ-ਮਾਰ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਧਮੋਇਆ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਜ਼ੁਲਮੀ ਨਜ਼ਾਰਾ ਵੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਰੱਖ ਸਕਿਆ ਸਾਂ। ਮੈਨੂੰ ਇੰਝ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਈਸਾ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸੂਲੀ ’ਤੇ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਅਜਿਹਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵੇਖਣਾ ਦਿਲ ਅਤੇ ਦਿਮਾਗ ਦੋਹਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਸ਼ਟਦਾਇਕ ਸੀ। ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗੇ ਪਏ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਦੋਂ ਫਿਰ ਉੱਠਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਡਾਂਗਾਂ ਦੇ ਕਈ ਵਾਰ ਸਹਿਣੇ ਪਏ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਕੀ ਦੇ ਅੰਦੋਲਨਕਾਰੀ ਜਦੋਂ ਵੀ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੀ ਪੁਲਿਸ ਵੱਲੋਂ ਬੜੀ ਵਹਿਸ਼ਿਆਨਾ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮਾਰ-ਕੁਟਾਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ। ਪੁਲਿਸੀਏ ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗੇ ਪਏ ਅੰਦੋਲਨਕਾਰੀਆਂ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਨੱਚਦੇ-ਟੱਪਦੇ ਤੇ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਵੇਖੇ ਗਏ ਸਨ। ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਇਹ ਸਾਰੀ ਕਾਰਵਾਈ ਬੇਹੱਦ ਦਰਜੇ ਦੀ ਵਹਿਸ਼ੀਆਨਾ ਸੀ। ਅੰਦੋਲਨਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਰੂਹਾਨੀ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਬਿਆਨ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਹਰ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਮਨ ਕਰਕੇ, ਬਚਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਕਰਮ ਕਰਕੇ, ਖਾਮੋਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀਪੂਰਨ ਰਹਿਣ ਦੀ ਜੋ ਕਸਮ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ’ਤੇ ਖਾਧੀ ਸੀ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਹ ਫੁੱਲ ਚੜਾਉਂਦੇ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਹੇ ਸਨ। ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਸ਼ਬਦ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹੋਏ, ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਮਾਰ ਖਾਣ ਲਈ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਅੱਗੇ ਵਧਣਾ, ਸਹੀ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਜਿਊਂਦੇ ਜੀਅ ਹੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸੀ। ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਅੰਦੋਲਨਕਾਰੀ ਸਿੰਘਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨੈਤਿਕ ਲੜਾਈ ਦਾ ਇਕ ਨਵਾਂ ਸਬਕ ਸਿਖਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।”

ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਆਏ ਇਕ ਪੱਤਰਕਾਰ ਕੈਪਟਨ ਵਰਗੀਜ਼ ਨੇ ਮਿਤੀ 12 ਅਤੇ 13 ਸਤੰਬਰ, 1922 ਈ: ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਕੇ ਬਾਗ ਵਿਖੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਅੰਦੋਲਨਕਾਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਜ਼ੁਲਮ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਤਸ਼ੱਦਦ ਬਾਰੇ ਇਕ ਡਾਕੂਮੈਂਟਰੀ ਫਿਲਮ ਬਣਾਈ ਸੀ। ਇਸ ਫਿਲਮ ਦੀਆਂ ਹੈੱਡ-ਲਾਈਨਜ਼ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦਿਲਚਸਪ ਸਨ। ਹੈੱਡ ਲਾਈਨਜ਼ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸਨ- ਮਨੁੱਖੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਬੇਮਿਸਾਲ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਅੰਦੋਲਨ, ਜੋ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਸੂਬੇ ਵਿਚ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਵਿਚ ਲੱਖਾਂ ਸਿੱਖ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਤਸ਼ੱਦਦ ਦਾ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਵੀ ਵਿਰੋਧ ਨਾ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਕਸਮਾਂ ਖਾਧੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਵਿਚ ਆਸਥਾ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਹੋਰ ਕੋਈ ਵੀ ਹਥਿਆਰ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਹਕੂਮਤ ਵਿਰੁੱਧ ਬਗਾਵਤ ਕਰਨ ’ਤੇ ਤੁਲੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਸ ਫਿਲਮ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸੀਨ ਵਿਚ ਇਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਪੁਲਿਸ ਅਫ਼ਸਰ ਵੱਲੋਂ ਡਾਂਗ ਨਾਲ ਇਕ ਅੰਦੋਲਨਕਾਰੀ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕੁੱਟ-ਕੁੱਟ ਕੇ ਹੇਠਾਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਦਾ ਵਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਮਾਰ ਖਾ-ਖਾ ਕੇ ਅੰਦੋਲਨਕਾਰੀ ਜਦੋਂ ਫਿਰ ਉੱਠਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ਡਾਂਗਾਂ ਨਾਲ ਕੁੱਟਦਾ ਵਿਖਾਇਆ ਸੀ। ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗੇ ਅੰਦੋਲਨਕਾਰੀ ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਵਾਲੇ ਠੁੱਡੇ ਮਾਰਦੇ ਵਿਖਾਏ ਗਏ ਸਨ। ਕਈ ਸੀਨਾਂ ਵਿਚ ਘੋੜ-ਸਵਾਰ ਪੁਲਿਸ ਵਾਲੇ ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗੇ ਪਏ ਅੰਦੋਲਨਕਾਰੀ ਸਿੰਘਾਂ ਉੱਤੋਂ ਦਗੜ-ਦਗੜ ਕਰ ਕੇ ਲੰਘਦੇ ਵਿਖਾਏ ਗਏ ਸਨ। ਕਈ ਸੀਨਾਂ ਵਿਚ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਪਾਲਤੂ ਕੁੱਤੇ ਅੰਦੋਲਨਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਢਦੇ ਹੋਏ ਵਿਖਾਏ ਗਏ ਸਨ। ਇਹ ਫਿਲਮ ਜਦੋਂ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਵਿਖਾਈ ਗਈ ਤਾਂ ਅਮਰੀਕੀ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਹਮਦਰਦੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਉੱਠਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਅਜਿਹੀ ਫਿਲਮ ਨਾ ਵਿਖਾਏ ਜਾਣ ਲਈ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨੇ ਅਮਰੀਕਨ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨੂੰ ਲਿਖਤੀ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਫਿਲਮ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਘਿਣਾਉਣੀਆਂ ਕਰਤੂਤਾਂ ਦਾ ਭਾਂਡਾ ਅੰਤਰ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਦੇ ਚੌਰਾਹੇ ’ਤੇ ਭੰਨ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਬੜੀ ਨਾਮੋਸ਼ੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈ ਗਿਆ ਸੀ।

17 ਨਵੰਬਰ, 1922 ਈ: ਤਕ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅੰਦੋਲਨਕਾਰੀ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 5500 ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਅਤੇ ਅਜੇ ਵੀ ਅਣਗਿਣਤ ਅਕਾਲੀ ਸਿੰਘ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀਆਂ ਦੇਣ ਲਈ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚੋਂ ਹੁੰਮ-ਹੁੰਮਾ ਕੇ ਪੁੱਜ ਰਹੇ ਸਨ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਸਰਕਾਰ ਅੰਦੋਲਨਕਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਨਿਪਟਦੇ-ਨਿਪਟਦੇ ਥੱਕ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਹੁਣ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀਆਂ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਰ ਗੰਗਾ ਰਾਮ ਨੂੰ ਇਸ ਮਸਲੇ ਦੇ ਹੱਲ ਲਈ ਵਿਚੋਲਾ ਬਣਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਸਰ ਗੰਗਾ ਰਾਮ ਨੇ ਮਹੰਤ ਸੁੰਦਰ ਦਾਸ ਨੂੰ ਇਕ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਦੇ ਕੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਪਟਾ ਆਪਣੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਕਰਵਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਫਿਰ ਸਰ ਗੰਗਾ ਰਾਮ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਇਕ ਹਲਫ਼ੀਆ ਬਿਆਨ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚੋਂ ਅਕਾਲੀ ਸਿੰਘਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦਰੱਖ਼ਤ ਕੱਟੇ ਜਾਣ ’ਤੇ ਕੋਈ ਇਤਰਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਅਸਿੱਧੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਹਾਰ ਮੰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਇਸ ਗੁੰਝਲ ਵਿਚ ਫਸੀ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਬਚਾ ਕੇ ਭੱਜ ਨਿਕਲੀ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ 18 ਨਵੰਬਰ, 1922 ਈ: ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਮੋਰਚਾ ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ।

ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲ ਬੜੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਕਿ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਹੀ ਲੋੜੀਂਦੇ ਸਿੱਟੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਅੰਦੋਲਨ ਇਕ ਸਫ਼ਲ ਪੈਂਤੜਾ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੁਆਰਾ ਮਿੱਥੇ ਗਏ ਸਪੱਸ਼ਟ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਕਾਰਨ ਇਹ ਮੋਰਚਾ ਪੂਰਨ ਸਫ਼ਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਅੰਦੋਲਨ ਸਦਕਾ ਮੋਰਚਾ ‘ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ’ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਦੀ ਹਮਦਰਦੀ ਜਿੱਤਣ ਵਿਚ ਸਫ਼ਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਚਮਤਕਾਰੀ ਕਾਰਨਾਮਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਸੁਣ ਕੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਆਮ ਲੋਕ ਧੰਨ-ਧੰਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮੀ ਤੂਫ਼ਾਨ ਦੀ ਅਗਨ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘ ਕੇ ਮੋਰਚਾ ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਅੰਦੋਲਨਕਾਰੀ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਇਖ਼ਲਾਕੀ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ, ਜੇਤੂ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿਚ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦਾ ਨਾਂ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਰੋਸ਼ਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।