ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਦੇ ਭਾਗ ਜਾਗ ਉਠੇ। ਜਦੋਂ ਇੱਥੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਇਲਾਹੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਅਨਹਦ ਨਾਦ ਦੀਆਂ ਤਰੰਗਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਪੈਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇੰਝ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਜਿਵੇਂ ਸਦੀਆਂ ਦੀ ਪੱਤਝੜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਹਾਰ ਦਾ ਮੌਸਮ ਖਿੜ ਉਠਿਆ ਹੋਵੇ। “ਸਭੇ ਸਾਝੀਵਾਲ ਸਦਾਇਨਿ”, “ਮਾਨਸ ਕੀ ਜਾਤ ਸਬੈ ਏਕੈ ਪਹਿਚਾਨਬੋ' ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਘਰ ਘਰ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਜ਼ੁਲਮੀ ਮੁਗ਼ਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀਆਂ ਨੀਹਾਂ ਹਿੱਲਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਨੇ ਜ਼ੁਲਮੀ ਦੌਰ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨੇ ਨਿਡਰਤਾ ਸਹਿਤ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਦਾ ਸਬੂਤ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਜ਼ੁਲਮੀ ਰਾਜ ਦਾ ਡਟ ਕੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ, ਜੋ ਮੁਗ਼ਲ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦਾ ਗੜ੍ਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਵਿੱਚੋਂ ਮੁਗ਼ਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਪੁੱਟ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਸਿੰਘ ਸੂਰਮਿਆਂ ਨੇ ਇਸ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਸਰਬ-ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਦਾ ਰਾਜ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਲਿਆ। ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਹਾਲਾਤ ਵਿਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਵਰਗਾ ਮਹਾਨ ਆਗੂ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਨਿੱਤਰਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਲਾਜੁਆਬ ਸਿਆਣਪ, ਰਾਜਸੀ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਅਤੇ ਦੂਰ-ਅੰਦੇਸ਼ ਕੂਟਨੀਤੀ ਦਾ ਸਬੂਤ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਇਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਸਤਲੁਜ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਦਰ੍ਹਾ ਖੈਬਰ ਤਕ ਅਤੇ ਤਿੱਬਤ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਿੱਧ ਦਰਿਆ ਤਕ ਫੈਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਇੱਕ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਫ਼ੌਜ ਵੀ ਕਾਇਮ ਕਰ ਲਈ ਸੀ। ਇਸ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਅਤਿ-ਆਧੁਨਿਕ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਲੈਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਕਮਾਲ ਦੀ ਗੱਲ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰੇ ਹਥਿਆਰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਹੇਠ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਸਥਾਪਿਤ ਫ਼ੈਕਟਰੀਆਂ ਵਿਚ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਕਈ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਲੇਖਕਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਏਸ਼ੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਫ਼ੌਜ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਅਜਿੱਤ ਹੋਣ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਆਪਣੇ ਵੱਖਰੇ ਹੀ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿਚ ਇੰਝ ਕਰਦਾ ਹੈ:

‘ਸ਼ਾਹ ਮੁਹਮੰਦ ਗੱਲ ਤਾਂ ਸੋਈ ਹੋਣੀ
ਜਿਹੜਾ ਕਰੇਗਾ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਮੀਆਂ”

ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜਿਊਂਦੇ ਜੀਅ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਵੱਲ ਬੁਰੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਝਾਕਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ ਸਨ। ਪਰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਕੀਤੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸੰਧੀਆਂ ਨੂੰ ਛਿੱਕੇ ਟੰਗ ਕੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਨੂੰ ਹੜੱਪਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਨੀਤੀ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ-ਅੰਦਰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰਨ ਹਿਤ ਡੋਗਰੇ ਭਰਾਵਾਂ- ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ, ਸੁਚੇਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਲਾਲਚ ਦੇ ਕੇ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਗੰਢ ਲਿਆ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਤੇਜ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵੀ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਵਿਰੁੱਧ ਗ਼ੱਦਾਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗ਼ੱਦਾਰਾਂ ਦੀ ਜੁੰਡਲੀ ਦੀਆਂ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਾਂ ਕਾਰਨ ਕੰਵਰ ਨੌਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਕਤਲ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸੰਨ ੧੮੪੨ ਈ: ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਇਕ ਪਿੱਠੂ-- ਸ਼ਾਹ ਸੁਜਾਹ ਨੂੰ ਤਖਤ 'ਤੇ ਬਿਠਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਪਰ ਅਫ਼ਗਾਨ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦਖ਼ਲ-ਅੰਦਾਜ਼ੀ ਦਾ ਡਟ ਕੇ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਅਫ਼ਗਾਨ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਅੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਮਾਰ ਮੁਕਾਇਆ ਸੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਨਾਮੋਸ਼ੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਖ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਧੱਕਾ ਲੱਗਾ ਸੀ। ਅਜਿਹੀ ਹਾਰ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਲਾਰਡ ਐਲਨਬਰੋ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਮਿੰਨਤਾਂ ਤਰਲੇ ਕਰ ਕੇ ਪੰਦਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਭਰਪੂਰ ਮਦਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਹੁਣ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਕਾਬਲ ਵਿਚ ' ਆਪਣਾ ਪਿੱਠੂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਗੱਦੀ ’ਤੇ ਬਿਠਾਉਣ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਸਕੇ ਸਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਲਾਰਡ ਐਲਨਬਰੋ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਿਲ ਕੇ ਧੰਨਵਾਦ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਪਰ ਇਸ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਆਪਣੀਆਂ ਲੂੰਬੜ-ਚਾਲਾਂ ਤੋਂ ਬਾਜ਼ ਨਾ ਆਏ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਡਿਊਕ ਆਫ਼ ਵਲਿੰਗਨ ਨੇ ਰਲ ਕੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਸਕੀਮਾਂ ਘੜਨੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਡਿਊਕ ਆਫ਼ ਵਿਲਿੰਗਟਨ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਫ਼ੌਜੀ ਕਮਾਂਡਰ ਸੀ। ਡਿਊਕ ਨੇ ਵਾਟਰਲੂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਜਰਨੈਲ ਨਪੋਲੀਅਨ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬੰਦੀ ਬਣਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਡਿਊਕ ਦੀ ਸਲਾਹ ਅਨੁਸਾਰ ਬੰਬਈ ਤੋਂ ੬੦ ਵੱਡੀਆਂ ਬੇੜੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਛੋਟੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਫਿੱਟ ਕੀਤੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਬਾਰਡਰ ’ਤੇ ਭੇਜੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਇੱਕ ਬੇੜੀ ਵਿਚ ੬੦ ਫ਼ੌਜੀ ਬੜੀ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਬੈਠ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਕੇਵਲ ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿਖੇ ਫ਼ੌਜੀ ਛਾਉਣੀ ਸੀ। ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੰਬਾਲਾ, ਕਰਨਾਲ, ਚੈਲ, ਸ਼ਿਮਲਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਛਾਉਣੀਆਂ ਕਾਇਮ ਕਰ ਲਈਆਂ ਤਾਂ ਜੋ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਲੜਾਈ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ, ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਆਪਣੇ ਇੱਕ ਪੱਤਰ ਵਿਚ ਡਿਊਕ ਨੂੰ ਬੜੇ ਫ਼ਖ਼ਰ ਨਾਲ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹੁਣ ਇਹ ਸਮਝੋ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠ ਹੀ ਹੈ।

ਸੰਨ ੧੮੪੫ ਈ: ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਕਲਕੱਤਾ ਤੋਂ ਛਪਣ ਵਾਲੇ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿਚ ਖ਼ਬਰਾਂ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਛਪਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਸਨ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਹਕੂਮਤ ਛੇਤੀ ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਵੇਗੀ। ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿਚ ਛਪਦੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਦੀਆਂ ਨਕਲਾਂ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜਾਂ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਾਰਡਰ 'ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੀਆਂ ਵਧ ਰਹੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ, ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜਾਂ ਵੀ ਤਿਆਰ ਹੋ ਕੇ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ’ਤੇ ਜਾ ਪਹੁੰਚੀਆਂ। ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਤੇਜ ਸਿੰਘ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਕਿ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਤੇਜ ਸਿੰਘ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਅੰਦਰੋਂ-ਅੰਦਰੀ ਸੌਦੇਬਾਜ਼ੀ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਗ਼ੱਦਾਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਖੜੋਤੇ ਸਨ। ਦੇਸ਼ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗ਼ੱਦਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਰਾ ਜ਼ੋਰ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜਾਂ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਬਾਹ ਹੋ ਜਾਣ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਬੜੀ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੀ ਨੁਕਸਾਨ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲੈਣ।

ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ੋਰ ਪਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਪਰ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਬਹਾਨਾ ਲਗਾ ਕੇ ਸਮਾ ਲੰਘਾਈ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਆਪਣੀ ਪੁਜ਼ੀਸ਼ਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰ ਲੈਣ। ਕਈ ਦਿਨ ਬੀਤਣ ਉਪਰੰਤ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਮੋਰਚਾਬੰਦੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਅਜਿਹੇ ਹਾਲਾਤ ਵਿਚ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਘਬਰਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਕ ਏਲਚੀ-ਸ਼ਮਸੂਦੀਨ ਰਾਹੀਂ ਇੱਕ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਸੁਨੇਹਾ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਕਪਤਾਨ ਨਿਕੋਹਲਸਨ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ। ਇਸ ਸੁਨੇਹੇ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਕਿ “ਮੇਰੀ ਸਹਿਮਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਮੇਰੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਦੋਸਤੀ ਦਾ ਪਤਾ ਹੀ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਹੁਕਮ ਕਰੋ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ। ਨਿਕੋਹਲਸਨ ਨੇ ਮੋੜਵਾਂ ਸੁਨੇਹਾ ਭੇਜਿਆ ‘ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ’ਤੇ ਅਜੇ ਹਮਲਾ ਨਾ ਕਰੋ। ਜਿਤਨੇ ਦਿਨ ਹੋਰ ਰੁਕ ਸਕਦੇ ਹੋ, ਰੁਕੇ ਰਹੋ। ਫਿਰ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਮੁਦਕੀ ਵਿਖੇ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਵੱਲ ਕੂਚ ਕਰ ਦੇਣਾ।” ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਕਨਿੰਘਮ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦਾ ਕਪਤਾਨ ਵੀ ਸੀ, ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ “ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਤੇਜ ਸਿੰਘ ਦਾ ਅਸਲ ਮੰਤਵ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਘਿਰ ਜਾਣ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਬਾਹ ਹੋ ਜਾਣ।” ਇੱਕ ਹੋਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਫ਼ਸਰ ਲੂਡਲੋ ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਬਾਰੇ ਆਪਣੀ ਡਾਇਰੀ ਵਿਚ ਇੰਝ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਤਾਂ ਉਹ ਬੜੀ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਉਹ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ’ਤੇ ਵੀ ਟੁੱਟ ਕੇ ਪੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਵੀ ਤਬਾਹੀ ਮਚਾ ਦਿੰਦੀਆਂ। ਅਜਿਹੇ ਹਾਲਾਤ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੇ ਗ਼ੱਦਾਰ ਜਰਨੈਲ ਵੀ ਸਾਨੂੰ (ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ) ਨਾ ਬਚਾਅ ਸਕਦੇ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਇਕ ਯਕੀਨੀ ਹਾਰ ਤੋਂ ਬਚ ਗਏ। ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਵਰਗਲਾ ਲਿਆ ਕਿ ਅਸੀਂ ਕੋਈ ਛੋਟੀ ਮੋਟੀ ਲੜਾਈ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ। ਅਸੀਂ ਸਿੱਧੇ ਹੀ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਕਰਾਂਗੇ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਬੰਦੀ ਬਣਾ ਲਵਾਂਗੇ। ਉਸ ਉਪਰੰਤ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਲੈ ਕੇ ਮੁਦਕੀ ਵੱਲ ਨੂੰ ਤੁਰ ਪਿਆ। ਮੁਦਕੀ ਦੀ ਲੜਾਈ (੧੮ ਦਸੰਬਰ ੧੮੪੫ ਈ:) ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਲੜਾਈ ਮੁਦਕੀ ਦੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਹ ਸਥਾਨ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਤੋਂ ਵੀਹ ਮੀਲ ਦੀ ਦੂਰੀ ’ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲੜੀਆਂ ਗਈਆਂ ' ਹੁਣ ਤਕ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਭਿਆਨਕ ਅਤੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਸੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਜਰਨੈਲ ਲਾਰਡ ਗਫ਼ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਦਾ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਲਾਰਡ ਹਾਰਡਿੰਗ ਵੀ ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਮੁਦਕੀ ਦੇ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਲੜਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੇ ਸਾਰ ਹੀ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦਾ ਗ਼ੱਦਾਰੀ ਰੂਪ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਗਿਆ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਕੋਈ ਅਗਵਾਈ ਦੇਣ ਦੀ ਬਜਾਇ ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਵਿੱਚੋਂ ਖਿਸਕ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਕੈਂਪ ਵਿਚ ਬੈਠਾ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰਨ ਦੇ ਤੌਰ-ਤਰੀਕਿਆਂ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਜੰਗ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਪੂਰੀ ਚੁਸਤੀ, ਫੁਰਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਖਾਲਸਾਈ ਜਲੌਅ ਵਿਚ ਜੂਝ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਲਾਰਡ ਗਫ਼ ਅਤੇ ਲਾਰਡ ਹਾਰਡਿੰਗ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੇ ਲੜਾਈ ਦੇ ਰੰਗ-ਢੰਗ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਹੈਰਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ। ਲੜਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲਾਰਡ ਗਫ਼ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਸੀ ਕਿ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸਖ਼ਤ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਣਗੀਆਂ। ਪਰ ਹੁਣ ਲਾਰਡ ਗਫ਼ ਨੂੰ ਮੰਨਣਾ ਪਿਆ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧੀਆ ਜਾਂਬਾਜ਼ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜੀ ਜੀਊਂਦੇਜਾਗਦੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਜੌਹਰ ਵਿਖਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਲਾਰਡ ਗਫ਼ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ “ਸਿੱਖਸ ਐਂਡ ਸਿੱਖ ਵਾਰਜ਼” ਵਿਚ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ “ਹਰ ਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀ ਜੰਗ ਵਿਚ ਇੰਝ ਜੂਝ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦਾ ਸੁਆਲ ਹੋਵੇ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਹ ਇਕ ਭਿਆਨਕ ਖੂੰਖਾਰ ਫ਼ੌਜ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਸਾਨੂੰ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਸੀ।” ਕਨਿੰਘਮ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ “ਹਿਸਟਰੀ ਆਫ਼ ਦੀ ਸਿੱਖਸ" ਵਿਚ ਲਿਖਦਾ ਹੈ “ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜੀ ਲੜਾਈ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਤੱਤਪਰ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਵਾਂਗ ਕੰਮ ਕਰਦੇ, ਤੋਪਾਂ ਨੂੰ ਖਿੱਚ-ਖਿੱਚ ਕੇ ਲਿਆਉਂਦੇ, ਬੈਲਾਂ ਨੂੰ ਹਕਦੇ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਭਾਰ ਲੱਦਦੇ ਅਤੇ ਉਤਾਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਲੜਾਈ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਟੱਕਰ ਵੀ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਹਰ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜੀ ਇਸ ਜੰਗ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਨਿੱਜੀ ਜੰਗ ਸਮਝਦਾ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਲਈ ਮਰ ਮਿਟਣ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦਾ ਸਾਡੇ ਤਨਖ਼ਾਹਦਾਰ ਅਤੇ ਭਾੜੇ ਦੇ ਫ਼ੌਜੀ ਭਲਾ ਕੀ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ।” ਸਿੱਖ ਤੋਪਖ਼ਾਨੇ ਨੇ ਤਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਤੋਪਖ਼ਾਨੇ ਦੇ ਵੱਟ ਕੱਢ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। ਜੰਗ ਵਿਚ ਸਾਰੀਆਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਤੋਪਾਂ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਜੰਗ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਜਾਨੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦਾ ਮੇਜਰ ਜਨਰਲ ਸਰ ਰਾਬਰਟ ਸੇਲ, ਮੇਜਰ ਜਨਰਲ ਸਰ ਜੌਸਫ ਮੈਕਗਾਸਕਿਲ ਸਮੇਤ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਫ਼ਸਰ ਜੰਗ ਵਿਚ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੋਈ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਦੇ ਕਰੀਬ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਫ਼ੌਜੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਫ਼ਸਰ ਵੀ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ। ਅਣਗਿਣਤ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਵੀ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਤੜਫ ਰਹੇ ਸਨ। ਮੁਦਕੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ:

ਸਿੰਘ ਸੂਰਮੇ ਆਣ ਮੈਦਾਨ ਲਥੇ ਗੰਜ ਲਾਹ ਸੁੱਟੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਗੋਰਿਆਂ ਦੇ।

ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਲਾਰਡ ਹਾਰਡਿੰਗ ਦੇ ਸਾਰੇ ਨਿੱਜੀ ਸਹਾਇਕ ਅਤੇ ਬਾਡੀਗਾਰਡ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਵਿਚ ਭੰਬਲਭੂਸਾ ਜਿਹਾ ਮੱਚ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਫ਼ੌਜੀ ਰਜਮੈਂਟਾਂ ਆਪਸ ਵਿਚ ਰਲਗੱਡ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਖੇਮੇ ਵਿਚ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਦਾ ਆਲਮ ਛਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਕਿਸਮਤੀ ਸੀ ਕਿ ਉਸੀ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਕ ਹੋਰ ਫੌਜ ਮੇਜਰ ਜਨਰਲ ਹੈਵਲੋਕ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਉੱਥੇ ਆਣ ਪਹੁੰਚੀ। ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਵਿਚ ਇਸ ਨਵੀਂ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੂੰ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਜਨਰਲ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣਾ ਪੈ ਗਿਆ। ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਖਾਲੀ ਪਏ ਮੁਦਕੀ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਜਿੱਤ ਦਾ ਝੰਡਾ ਲਹਿਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਆਪਣੇ ਹੀ ਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਗ਼ੱਦਾਰੀ ਸਦਕਾ, ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਪਤਲੀ ਹਾਲਤ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਮੁਦਕੀ ਦਾ ਮੈਦਾਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਗਿਆ।

ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਤੋਪਖ਼ਾਨੇ ਨੇ ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਵਿਚ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ। ਤੋਪਚੀ ਆਖ਼ਰੀ ਦਮ ਤਕ ਤੋਪਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਲੜਾਈ ਉਪਰੰਤ ੧੫ ਤੋਪਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਆ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਸਾਰੇ ਤੋਪਚੀ ਤੋਪਾਂ ਦੇ ਉੱਤੇ ਹੀ ਨਾ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਡੂੰਘੀ ਨੀਂਦਰ ਸੁੱਤੇ ਪਏ ਸਨ। ਉਹ ਤੋਪਾਂ ਛੱਡ ਕੇ ਉੱਥੋਂ ਭੱਜੇ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਇਹ ਸੀ ਸਿੰਘ ਸੂਰਮਿਆਂ ਦੀ ਸੂਰਮਗਤੀ ਦੀ ਅਮਰ ਗਾਥਾ।